تصویب یک فوریت طرح انتخاب شهرداران با رای مستقیم مردم در مجلس شورای اسلامی، در روزهاي اخير با واکنش‌های مثبت و منفی فراواني از سوي كارشناسان شهري همراه بوده است. بر اساس قانون، در سال‌های گذشته انتخاب شهرداران در زمان فعالیت شوراها برعهده نمایندگان آنان بوده است که این انتخاب باید به تایید وزارت کشور برسد. بر این اساس، نمایندگان شوراها در شهر و روستا با رای مستقیم مردم به مدت 4 سال انتخاب شده که طی این مدت، با معرفی شخص صالح برای اداره امور شهر، وظیفه تصویب قوانین و نظارت بر حسن اجرای آنها را از سوی شهردار برعهده دارند و در نهایت حق استیضاح وی نیز با اعضای شورای شهر است. این شیوه انتخاب شهردار، سال‌هاست درکشور ما اجرا می‌شود و به تازگی جمعی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی در طرحی خواستار انتخاب شهردار با رای مستقیم مردم شده‌اند. این طرح، انتخاب شهرداران شهرهای مراکز استان‌ها و شهرهای بالای 200 هزار نفر جمعیت در سراسر کشور را از شوراها سلب می‌کند و در اختیار مردم به صورت مستقیم قرار می‌دهد. موضوع استیضاح شهردار شهرهای مذکور نیز از اختیارات شوراها حذف و به هیات حل اختلاف و رسیدگی به شکایات شوراهای اسلامی استان‌ها سپرده شده است. همچنین در طرح پیشنهادی آمده است، در صورت فقدان هریک از شرایط احراز تصدی سمت شهردار به تشخیص وزارت کشور، شهردار مربوطه عزل خواهد شد.
شیوه انتخاب شهردار در دنیا
3 شیوه انتخاب شهردار و اداره شهر اکنون در شهرهای مختلف دنیا وجود دارد. در شیوه نخست که روش کمیسیونری است، مردم تعدادی افراد باصلاحیت را برای اداره شهر انتخاب می‌کنند و آن افراد یکی را از میان خودشان به عنوان شهردار برمی‌گزینند که البته دیگر منتخبان مردم نیز به‌عنوان معاون و دستیار، شهردار منتخب را کمک می‌کنند. در شیوه دوم که اصطلاحا «شورا شهردار» نامیده می‌شود، مردم در 2انتخاب جداگانه عده‌ای را برای شورای شهر و یک نفر دیگر را برای شهرداری انتخاب می‌کنند. این 2 روش در بسیاری از کشورهای پیشرفته جهان اجرایی شده است. شیوه سوم نیز«شورا مدیر شهر» است که این روش در کشور ما از سال 77 اجرایی شده و مردم افرادی را به‌عنوان اعضای شورای شهر انتخاب می‌کنند تا آنها یک نفر را برای سمت شهردار انتخاب کنند. این روش در دوره نخست شوراها در کلانشهر تهران با اختلاف نظرها و درگیری‌های شورای شهر و شهردار منتخب همراه شد که در نهایت وزیر کشور به قائم‌مقامی شورا، ترکیب شورای شهر را منحل کرد و برای شهرداری نیز سرپرست تعیین کرد. اما در شورای شهر دوم تهران که از اردیبهشت سال 82 فعالیت‌شان آغاز شد، مطابق با آنچه در قانون آمده است، انتخاب شهردار با آرای اعضای شورای شهر صورت گرفت که در میانه راه این شورا، شهردار منتخب تهران، منتخب مردم ایران برای اداره کشور شد. به همین سبب شورای شهر دوم تهران، سرپرست موقت برای شهرداری تهران تعیین کرد و پس از 3 ماه، شهردار منتخب خود را معرفی و شورای شهر سوم نیز پس از آغاز فعالیت در سال 86، شهردار منتخب شورای دوم را تایید کرد. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارشی درباره طرح انتخاب شهردار با رای مردم نوشته است، انتخاب مستقیم شهردار با آرای مردم در بسیاری از کشورها رایج است که اثرات خاص خود را دارد. بر اساس این گزارش که شهریورماه 88 از سوی مرکز پژوهش‌ها منتشر شد، نحوه انتخاب شهردار در کشورهای مختلف به تناسب شکل تفکیک قوا و به تبع آن تمرکز یا عدم تمرکز قدرت، الگویی برای اداره امور محلی در نظر گرفته شده و شیوه خاصی برای انتخاب شهردار مقرر شده است. شیوه‌ای که از قدیم در بسیاری از دولت‌های دارای ساختار اداری متمرکز رایج بوده، انتصاب شهردار توسط دولت مرکزی است اما در کشورهای دارای ساختار اداری غیرمتمرکز، به واسطه شکل‌گیری سازمان‌ها و انجمن‌های محلی، شهردارها معمولا به 2 شیوه مستقیم و غیرمستقیم انتخاب می‌شوند. به عبارتی، انتخاب آنان با رای مستقیم مردم یا به‌طور غیرمستقیم توسط شوراها صورت می‌گیرد. واقعیت این است که درباره اسلوب اداره شهر یا انتخاب شهردار الگوی قاطعی وجود ندارد و هر کشور به تناسب ساختار اداری، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی خود شیوه‌ای را برمی‌گزیند. این گزارش می‌افزاید: همچنین مطالعه ساختار سیاسی برخی کشورها نشان می‌دهد، مدل انتخاب مستقیم تا حدی از رواج بیشتری برخوردار است اما باید توجه داشت که در این شهرها شهردار انتخابی رئیس شهر تلقی می‌شود. بدین مفهوم که علاوه بر انجام اموری که عرفا جزو وظایف شهرداری‌های کشورمان قرار دارد، هماهنگی و نظارت بر همه سازمان‌های مستقر در محل- جز در مواردی که منحصرا در اختیار دولت مرکزی نظیر نظام پولی، ارتش و ... است – برعهده شهردار انتخابی است. اما در کشور ما این وظیفه و اختیار دوم به علاوه نظارت و هماهنگی کلی شهرداری‌ها از اختیارات فرمانداران است. از این رو برای نیل به این روش یا باید اختیارات کنونی فرمانداران به شهرداران سپرده شود یا اینکه انتخاب فرمانداران به صورت مستقیم در اختیار مردم آن شهرها قرار گیرد.
شاخص‌های عمومی برای انتخاب شهرداران
شهرداران در جهان با میزان توانایی‌های‌شان در فعالیت‌های مختلفی همچون سيستم جمع‌آوری زباله، روان‌سازی ترافیک، توسعه مراکز تجاری و تفریحی، رفع مشکل مسکن و کنترل جرم مورد قضاوت عموم قرار می‌گیرند. شهرداران به وسیله این فعالیت‌ها اعتبار کسب می‌کنند و این اعتبار با رای مردم، اعضای شورا یا هر نوع انتخاب دیگری تایید می‌شود و به کار آنان استحکام می‌بخشد. شهرداران با فعالیت‌های متفاوتشان شناخته می‌شوند؛ فعالیت‌هایی که محبوبیت آنان را دچار نوسان می‌کند. مرکز اطلاعات تخصصی مدیریت شهری در گزارشی درباره چگونگی انتخاب شهردار در کشورهای مختلف می‌نویسد: در نیویورک، «جیولانی» شهردار سابق این شهر در حادثه 11 سپتامبر با مدیریت خود توانست اقبال عمومی را به سوی خود جلب کند و به عنوان چهره برتر سال شناخته شود تا این اقبال را به عنوان پشتوانه‌ای برای انتخابات آینده ریاست‌جمهوری آمریکا نگه دارد.«کلاوس ووریت» شهردار برلین نیز در پایتخت آلمان به عنوان محبوب‌ترین سیاستمدار به شمار می‌آید.«آنیکا بیلستروم» شهردار استکهلم سوئد هم با وجود اینکه حزب سوسیال دموکرات که در آن عضویت دارد نمایش ضعیفی از خود نشان داد اما به تنهایی به دلیل فعالیت‌های مستمر اثرگذار در شهرداری، طرفداران زیادی در میان گروه‌های کم‌درآمد جامعه پیدا کرده است.
مدل‌هاي مختلف انتخاب شهردار در آمريكا
در ایالات متحده آمریکا از دیرباز اشکال مختلفی از حکومت‌های شهری وجود داشته است که در این میان نوع «شهردار شورا» آزمایش خود را به عنوان یکی از انواع حکومت‌های شهری موفق پس داده است. اکنون در 26شهر اصلی آمریکا این نوع حکومت شهری حاکم است که در آن روابط میان شهردار و شورا بدون ابزار خاصی همسو و هماهنگ می‌شود ولی به طور کلی شوراهای شهر که در دوران استعمار حاکمیت زیادی داشتند با گسترش نقش شهردار قدرت خود را از دست دادند. در این نظام هم اعضای شورا و هم شهردار به صورت مستقیم با آرای عمومی انتخاب می‌شوند ولی شهردار دستگاه اداری و قدرت اجرایی قوی دارد. همچنین شهردار با اشراف بر شورا می‌تواند مصوبات آن را وتو کند. حق وتو می‌تواند مطلق باشد یا با طرح سوالاتی، موضوع به شورا عودت داده شود تا با اکثریت آزاد اعضا، شورا تغییرات مورد نظر در طرح را ایجاد کند. معمولا شهردار بودجه شهر یا منطقه تحت پوشش خود را برای ارائه به شورا تنظیم و تهیه می‌کند و از شورا می‌خواهد با تشکیل جلسه به سوالات مشخص پاسخ دهد. نوع دیگر حکومت شهری در آمریکا نوع «مدیر شورا» است که اکنون در 13 شهر آمریکا حاکم است. در این روش، حکومت شهری، شورای کوچکی با 3 تا 9 عضو که از سوی مردم انتخاب می‌شدند، شکل گرفت. از جمله وظایف این شوراها صدور حکم، تنظیم و تصویب بودجه، تصمیم‌گیری درباره نرخ مالیات‌ها و معرفی«مدیر شهر» است. در برخی از شهرها، شهردار در این نظام می‌تواند رئیس یا اعضای انجمن را انتخاب کند ولی بعد از آن دیگر حق اعمال نفوذ مستقیم در امور آن انجمن را ندارد یا این نقش بسیار کمرنگ خواهد بود. آخرین نوع حکومت شهری در ایالات متحده نوع کمیسیونی است که جایگزین شوراهاست و سیاست‌های عمومی اداره شهر را بر عهده دارد. در شکل کمیسیونی یکی از اعضای کمیسیون به عنوان شهردار از سوی اعضای کمیسیون انتخاب می‌شود و در برخی موارد این عضو کمیسیون از طریق آرای مستقیم مردم برای تصدی سمت شهردار برگزیده می‌شود.
نتايج يك نظر سنجي در لندن
در انگلیس نیز کمتر از یک دهه است که انتخاب شهردار با رای مردم تجربه شده است. بعد از برگزاری نخستین انتخابات شهرداری در لندن از اهالی لندن نظرسنجی شد که یکی از موارد این نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد داشتن شهردار نسبت به داشتن انجمن شهر از محبوبیت بیشتری برخوردار است.34درصد لندنی‌ها بعد از انتخابات معتقد بودند انتخاب شهردار موجب واگذاری قدرت بیشتر به این فرد می‌شود ولی در عین حال 83 درصد وجود شورای لندن بزرگ را برای نظارت بر کار شهردار لازم می‌دانستند. پیش از انتخابات سال 2000 در انگلیس، شهرهای این کشور شهردارانی تشریفاتی داشتند که فاقد قدرت اجرایی بودند و قدرت بیشتر در دست شوراهای محلی بود. بر اساس گزارش‌ها، امروزه در بسیاری از کشورهای اروپایی روش انتخاب مستقیم جایگزین روش غیر مستقیم شده یا حداقل ترکیبی از این 2 با توجه به اهمیت شهرها در کشور اعمال می‌شود که اتریش، بلغارستان، قبرس، آلمان، ایتالیا، رومانی، نروژ، اسلواکی و ترکیه ار آن جمله هستند.
مخالفان و موافقان انتخاب مستقیم شهردار
پس از تصویب یک فوریتی طرح انتخاب شهردار با رای مستقیم مردم در مجلس، موافقان و مخالفان این طرح به‌طور گسترده به بیان دیدگاه‌های خود پرداخته‌اند. نماینده مردم تبریز در این‌باره می‌گوید: طرح یک فوریتی انتخاب شهرداران از سوی مردم باید مورد مطالعه و دقت بیشتری قرار گیرد تا جامعیت آن بیشتر شود و معایب آن به حداقل برسد. علیرضا منادی با اشاره به مزیت مثبت انتخاب شهرداران شهرها از سوی مردم تاکید می‌کند: با انتخاب شهردار از سوی مردم اقتدار مدیریت شهری برای اداره شهر بیشتر و شهردار مردمی‌تر می‌شود. وی با تاکید بر اینکه البته این اقدام تبعات منفی نیز در پی دارد، می‌افزاید: این انتخاب موجب تضعیف جایگاه و اقتدار نظارتی شوراهای اسلامی شهرها می‌شود چرا که جز شوراها هیچ سازمان و نهادی نظارت قوی بر شهرداران ندارد. به گفته وی، مستقل شدن شهردار موجب تقویت تمرکزگرایی و خارج شدن مدیریت شهری از حالت شورایی می‌شود. وی تصریح می‌کند: به انتخاب شهردار از سوی مردم این ایراد وارد است که فردی را که به عنوان شهردار انتخاب می‌کنند به لحاظ معیارهای مدیریت شهری، فرد مناسبی نباشد. به نظر می‌رسد انتخاب شهردار به وسیله شورای شهر کارشناسی‌تر و بهتر انجام می‌شود. محمد دهقان، عضو هیات رئیسه مجلس شورای اسلامی نیز با اشاره به تصویب طرح یک فوریتی انتخاب شهرداران توسط مردم در شهرهای بالای 200 هزار نفر می‌گوید: می‌توان از روح قانون اساسی برداشت کرد که تدوین‌کنندگان قانون اساسی نظر به انتخابات پنجمی نداشتند و تنها انتخابات مجلس خبرگان، ریاست‌جمهوری، مجلس شورای اسلامی و شوراها را پیش‌بینی کردند. وی می‌افزاید: این احتمال را باید بدهیم که نگاه قانون اساسی به انتخاب شهرداران با رای مستقیم مردم نبوده و تدوین‌کنندگان قانون اساسی در مقام تصویب انتخابات صرفا 4 نوع انتخابات را پیش‌بینی کرده و درباره انتخابات پنجم سکوت کرده‌اند. وی انتخاب شهردار توسط مردم و اقتدار بیشتر چنین شهرداری را از جمله نقاط مثبتی دانست که موافقان این طرح، به آن تاکید می‌کنند. دهقان خاطرنشان می‌کند: البته این نقطه مثبت می‌تواند نکته منفی هم باشد؛ از این جهت که ممکن است یک نفر که تخصص و قدرت مدیریتی کافی ندارد و صرفا در فضاسازی اجتماعی قدرت تبلیغاتی بیشتری داشته است، انتخاب شود. نماینده مردم چناران و طرقبه در این راستا با اشاره به اینکه شهردار یکسری وظایف مدیریتی دارد، به آفات انتخاب مستقیم شهردار توسط مردم اشاره و تصریح می‌کند: ممکن است همه مردم در یک شهر چند میلیونی نتوانند فردی را که تخصص بیشتری دارد، انتخاب کنند. از سویی عضو شورای اسلامی شهر تهران نیز این طرح را با توجه به شرایط فعلی شوراها در کشور مناسب ندانسته و بر ضرورت تقویت جایگاه شوراها تاکید می‌کند. پروین احمدی‌نژاد در گفت‌وگو با ایرنا با اشاره به وظایف شوراها در قانون اساسی می‌گوید: در صورت اجرایی شدن این طرح باید ساختار انتخاب شوراها توسط مردم تغییر کند. عضو شورای شهر تهران به تجربه برخی کشورها در انتخاب شهرداران توسط مردم اشاره می‌کند و می‌گوید: در کشورهای دیگر که شهردار توسط مردم انتخاب می‌شود، بحث انتخاب شوراهای آنها توسط مردم نیست و جریان‌های حزبی و نمایندگانشان با توجه به تعداد ظرفیتشان سهمیه‌بندی می‌شوند. سپس اعضا مجمعی را به‌عنوان شورا تشکیل می‌دهند و بعد شهردار توسط مردم انتخاب می‌شود. وی می‌افزاید: در کشور و قانون ما که شرایط انتخاب شوراها اینگونه نیست، برای انتخاب شهردار با رای مردم باید شرایط انتخاب شوراها تغییر کند که آن وقت نیاز به تغییرات اساسی قانون شوراهاست. کارشناسان مدیریت شهری معتقدند، علاوه بر توجه به الگوهای موفق در انتخاب روش‌های مدیریت محلی، توجه به شرایط و ویژگی‌های بومی امری ضروری به شمار می‌رود.