الهام صادقی
ماشین دودی نامی بود که ساکنان تهران قدیم و دارالخلافه برای ماشین‌هایی که در اولین خط آهن ایران مسافران را جابه‌جا می‌کردند، انتخاب کردند. علت این نامگذاری بخاری بود که از دودکش قطار خارج می‌شد. البته این خط نقشی در صنعت و تجارت نداشت و تنها مسافران را جابه‌جا می‌کرد. این در حالی بود که در بسیاری از کشورهای اروپایی این خطوط کاربرد زیادی در حمل‌ونقل کالا داشت اما ساخت خط راه‌آهنی که بتواند در صنعت حمل و نقل کالا فعال باشد و همسو با پیشرفت صنعت کار کند تا سال 1308 هجری شمسی در ایران به طول انجامید. به این ترتیب اولین خط راه‌آهن ایران میان تهران و شهرری به طول 8700 متر در سال1261 هجری شمسی، به عبارتی ۱۸۸۸ میلادی در ایران کشیده شد. عرض این راه‌آهن یک متر بود و به وسیله «موسیو بواتال» فرانسوی که امتیاز آن را از ناصرالدین شاه گرفته بود، اجرا شد. در آن زمان آمارها نشان می‌داد که هر سال نزدیک به 300 هزار نفر به زیارت حرم حضرت عبدالعظیم می‌روند. این امر بواتال را به فکر انداخت تا راه‌آهن تهران - شاه‌عبدالعظیم را بسازد. نقطه ابتدای این خط نزدیک خیابان دروازه خراسان( میدان قیام فعلی) و نقطه انتهای آن نزدیک بقعه حضرت شاه عبدالعظیم بود و او باید در هر یک از این دو نقطه عمارتی برپا می‌کرد. بواتال براساس این امتیاز با چند نفر مهندس بلژیکی، شرکت راه‌آهن و تراموای ایران را تاسیس کرد. این شرکت که بعدها ابتکار عمل آن را به طور رسمی بلژیکی‌ها به دست گرفتند، طبق قرارداد 99 ساله با دولت ایران، وظیفه داشت برنامه وسیعی را در زمینه تاسیس شبکه خط آهن و تراموا در ایران پیاده کند، اما در عمل جز همان یک رشته خط آهنی که میان تهران و شهرری کشیده بود، راه‌آهنی نساخت و به جای تراموا نیز خط واگن اسبی را برقرار کرد. کمپانی بلژیکی ریل‌گذاری را تمام و واگن‌ها را به لکوموتیوها متصل کرد ولی رفته رفته دریافت که مشکلات راه‌آهن در ایران به کلی با دشواری‌هایی که خطوط آهن اروپا با آنها روبه‌رو بودند تفاوت دارد.مردم به ایستگاه‌های ماشین دودی «گار» می‌گفتند که واژه فرانسوی است. در آغاز هر بار به هنگام راه افتادن قطار، بچه‌ها سنگ و خس و خاشاک زیادی به ماشین دودی می‌زدند. این وسیله جدید مورد پذیرش مردم تهران واقع نشد و در مدت کوتاهی با ورشکست شدن این شرکت بلژیکی، تراموا را در تهران به بایگانی تاریخ سپرده و در دهه 1330 تعطیل شد. البته براساس اطلاعات شفاهی این خط در سال 1341 به دنبال گسترش و ازدیاد اتومبیل‌هایی که در مسیر این خط در تردد و حمل مسافر مشغول بوده و از طرفی مخاطراتی که در استفاده ناصحیح از این وسیله از سوی مردم انجام و خطرهایی را برای بچه‌ها به دنبال داشته است، جمع‌آوری شد. با این وجود راه‌آهن سراسری ایران در سال 1305 هجری شمسی برنامه‌ریزی و راه‌اندازی شد و به طور گسترده در بخش وسیعی از کشور شروع به خدمات‌رسانی کرد. در حال حاضر شهروندان می‌توانند نمونه‌ای از ماشین دودی سابق را در محوطه متروی شهر مشاهده کنند.
ماشین دودی نامی بود که ساکنان تهران قدیم و دارالخلافه برای ماشین‌هایی که در اولین خط آهن ایران مسافران را جابه‌جا می‌کردند، انتخاب کردند. علت این نامگذاری بخاری بود که از دودکش قطار خارج می‌شد. البته این خط نقشی در صنعت و تجارت نداشت و تنها مسافران را جابه‌جا می‌کرد. این در حالی بود که در بسیاری از کشورهای اروپایی این خطوط کاربرد زیادی در حمل‌ونقل کالا داشت اما ساخت خط راه‌آهنی که بتواند در صنعت حمل و نقل کالا فعال باشد و همسو با پیشرفت صنعت کار کند تا سال 1308 هجری شمسی در ایران به طول انجامید. به این ترتیب اولین خط راه‌آهن ایران میان تهران و شهرری به طول 8700 متر در سال1261 هجری شمسی، به عبارتی ۱۸۸۸ میلادی در ایران کشیده شد. عرض این راه‌آهن یک متر بود و به وسیله «موسیو بواتال» فرانسوی که امتیاز آن را از ناصرالدین شاه گرفته بود، اجرا شد. در آن زمان آمارها نشان می‌داد که هر سال نزدیک به 300 هزار نفر به زیارت حرم حضرت عبدالعظیم می‌روند. این امر بواتال را به فکر انداخت تا راه‌آهن تهران - شاه‌عبدالعظیم را بسازد. نقطه ابتدای این خط نزدیک خیابان دروازه خراسان( میدان قیام فعلی) و نقطه انتهای آن نزدیک بقعه حضرت شاه عبدالعظیم بود و او باید در هر یک از این دو نقطه عمارتی برپا می‌کرد. بواتال براساس این امتیاز با چند نفر مهندس بلژیکی، شرکت راه‌آهن و تراموای ایران را تاسیس کرد. این شرکت که بعدها ابتکار عمل آن را به طور رسمی بلژیکی‌ها به دست گرفتند، طبق قرارداد 99 ساله با دولت ایران، وظیفه داشت برنامه وسیعی را در زمینه تاسیس شبکه خط آهن و تراموا در ایران پیاده کند، اما در عمل جز همان یک رشته خط آهنی که میان تهران و شهرری کشیده بود، راه‌آهنی نساخت و به جای تراموا نیز خط واگن اسبی را برقرار کرد. کمپانی بلژیکی ریل‌گذاری را تمام و واگن‌ها را به لکوموتیوها متصل کرد ولی رفته رفته دریافت که مشکلات راه‌آهن در ایران به کلی با دشواری‌هایی که خطوط آهن اروپا با آنها روبه‌رو بودند تفاوت دارد.مردم به ایستگاه‌های ماشین دودی «گار» می‌گفتند که واژه فرانسوی است. در آغاز هر بار به هنگام راه افتادن قطار، بچه‌ها سنگ و خس و خاشاک زیادی به ماشین دودی می‌زدند. این وسیله جدید مورد پذیرش مردم تهران واقع نشد و در مدت کوتاهی با ورشکست شدن این شرکت بلژیکی، تراموا را در تهران به بایگانی تاریخ سپرده و در دهه 1330 تعطیل شد. البته براساس اطلاعات شفاهی این خط در سال 1341 به دنبال گسترش و ازدیاد اتومبیل‌هایی که در مسیر این خط در تردد و حمل مسافر مشغول بوده و از طرفی مخاطراتی که در استفاده ناصحیح از این وسیله از سوی مردم انجام و خطرهایی را برای بچه‌ها به دنبال داشته است، جمع‌آوری شد. با این وجود راه‌آهن سراسری ایران در سال 1305 هجری شمسی برنامه‌ریزی و راه‌اندازی شد و به طور گسترده در بخش وسیعی از کشور شروع به خدمات‌رسانی کرد. در حال حاضر شهروندان می‌توانند نمونه‌ای از ماشین دودی سابق را در محوطه متروی شهر مشاهده کنند.