سید مجید حسینی‌کیا
حرکت نمادین ایجاد کارتل گازی را برخی به تلاش روسیه برای استحکام نقش آتی این کشور در بازار انرژی اروپا تفسیر می‌کنند، به شرطی که این کشور بتواند از این کارتل به عنوان ابزاری برای تسهیم بازارهای انرژی بهره گرفته و خود را به تنها بازیگر بازار گاز حوزه اروپا تبدیل کند. فارغ از اینکه بر مبنای الگوهای هدف‌گذاری بازارها و پارامترهای مد نظر سیاستگذاران جایگاه بازار اروپا از چه اهمیتی برخوردار است، باید به مساله ابزارها و موانع دسترسی به بازارها نیز اندیشید. یکی از تاثیرگذارترین کشورها در تامین اهداف تولیدکنندگان گاز، ترکیه است. در این مطلب به مروری بر جایگاه این کشور پرداخته‌ایم. در حالی‌که اتحادیه با توجه به رشد تقاضای 80 درصدی گاز تا 2030، نگرانی ایجاد شده پس از بحران گاز در اوکراین در سال 2006 و همچنین برای خارج کردن اهرم صادرات گاز به عنوان سلاحی سیاسی از دست کرملین (تا 40 درصد گاز اروپا از روسیه وارد می‌شود) تنوع بخشی به کشورهای عرضه کننده گاز را در دستور کار قرارداده است، ترکیه می‌تواند از طریق ترانزیت و دیگر زمینه‌های تجاری مرتبط با انرژی، درآمد کسب کرده و خود را به عنوان شریک قابل اعتماد و حتی عضوی از اتحادیه مطرح کند. مساله‌ای که علاوه بر افزایش نقش ژئوپولیتیک ترکیه می‌تواند برای این کشور منافع اقتصادی نیز به دلیل حق ترانزیت، ایجاد پالایشگاه‌های جدید، پایانه‌های گاز مایع و تسهیلات تجاری به همراه داشته باشد.
حرکت نمادین ایجاد کارتل گازی را برخی به تلاش روسیه برای استحکام نقش آتی این کشور در بازار انرژی اروپا تفسیر می‌کنند، به شرطی که این کشور بتواند از این کارتل به عنوان ابزاری برای تسهیم بازارهای انرژی بهره گرفته و خود را به تنها بازیگر بازار گاز حوزه اروپا تبدیل کند. فارغ از اینکه بر مبنای الگوهای هدف‌گذاری بازارها و پارامترهای مد نظر سیاستگذاران جایگاه بازار اروپا از چه اهمیتی برخوردار است، باید به مساله ابزارها و موانع دسترسی به بازارها نیز اندیشید. یکی از تاثیرگذارترین کشورها در تامین اهداف تولیدکنندگان گاز، ترکیه است. در این مطلب به مروری بر جایگاه این کشور پرداخته‌ایم. در حالی‌که اتحادیه با توجه به رشد تقاضای 80 درصدی گاز تا 2030، نگرانی ایجاد شده پس از بحران گاز در اوکراین در سال 2006 و همچنین برای خارج کردن اهرم صادرات گاز به عنوان سلاحی سیاسی از دست کرملین (تا 40 درصد گاز اروپا از روسیه وارد می‌شود) تنوع بخشی به کشورهای عرضه کننده گاز را در دستور کار قرارداده است، ترکیه می‌تواند از طریق ترانزیت و دیگر زمینه‌های تجاری مرتبط با انرژی، درآمد کسب کرده و خود را به عنوان شریک قابل اعتماد و حتی عضوی از اتحادیه مطرح کند. مساله‌ای که علاوه بر افزایش نقش ژئوپولیتیک ترکیه می‌تواند برای این کشور منافع اقتصادی نیز به دلیل حق ترانزیت، ایجاد پالایشگاه‌های جدید، پایانه‌های گاز مایع و تسهیلات تجاری به همراه داشته باشد.ترکیه در فرآیند الحاق به اتحادیه اروپایی بر نقش خود در تامین امنیت انرژی اتحادیه تاکید فراوانی دارد. به اعتقاد کارشناسان مهم‌ترین ویژگی‌های ترکیه برای تسریع فرآیند الحاق به اتحادیه اروپایی با تاکید بر موقعیت استراتژیک این کشور، تامین امنیت انرژی برای کشورهای اروپایی به عنوان پل ارتباطی میان مناطق دارای 70 درصد ذخایر نفت و گاز (در شرق، جنوب و شمال) و بزرگ‌ترین بازار انرژی در غرب است. اما ترکیه در این مسیر با مشکلات متعددی روبه‌رو است؛ بحران رشد تقاضای داخلی ترکیه در کنار فرارسیدن زمان اتمام قراردادهای این کشور در دهه‌های آتی (تا سال 2022 بیشتر قراردادهای این کشور با آذربایجان، نیجریه، الجزایر و روسیه به اتمام می‌رسد) از این جمله هستند. با فرض موافقت با تمدید همین قراردادها بدون توجه به زیرساخت‌های مورد نیاز جدیدی مانند ناباکو، ترکیه نیازمند سرمایه‌گذاری گسترده در این عرصه است. مساله‌ای که چندان با فضای سرمایه‌گذاری داخلی و سیاست‌های سرمایه‌گذاری خارجی این کشور در مورد شرکت‌های نفت و گاز بین‌المللی سازگار نیست. از سوی دیگر این کشور با معمای گازی روبه‌رو است، چراکه تا 60 درصد از نیازهای داخلی ترکیه از سوی «گازپروم» تامین می‌شود، بنابراین ناگزیر از داشتن روابط مطلوب با روسیه است. مهم‌ترین راهکار ایجاد بستر همکاری در عرصه انرژی بر مبنای خط لوله ناباکو شکل گرفته است؛ خط لوله‌ای که با هدف کاهش نقش روسیه و ایران در بازار انرژی آتی اتحادیه اروپا به شدت مورد حمایت آمریکاست. مهم‌ترین پیشرفت‌های این طرح عبارتند از تکمیل فرآیند انتقال از باکو، تفلیس به ارزروم، ارتباط خطوط ترکیه و یونان که بخشی از پروژه ترکیه، یونان و ایتالیاست، افزایش پیش‌بینی از ذخایر شاه دنیز آذربایجان و امیدواری به پررنگ شدن نقش این کشور، توافقات اولیه صدور گاز ایران به ناباکو، مذاکرات اولیه با مصر و عراق و نگرش‌های مثبت جدید در حاکمیت ترکمنستان برای صادرات گاز به غرب. اما این پروژه از مشکلاتی نیز در این عرصه رنج می‌برد؛ نداشتن‌اطمینان در عرضه آتی منابع گازی برای بهره‌گیری از خط لوله، تمایل نداشتن ترکیه برای ایفای نقش ترانزیت و تلاش برای صادرات مجدد گاز، ارزیابی نکردن دقیق تقاضای کشورهای اروپای شرقی و مرکزی با توجه به اشباع بازار این کشورها توسط گاز روسیه و... تحقق و کاربردی‌سازی این طرح را با مشکل روبه‌رو ساخته است. این مسائل موضوع سرمایه‌گذاری در این طرح را با مشکل روبه‌رو ساخته است، در حالی که هیچ یک از طرفین صادرکننده و واردکننده به دلیل عدم‌اطمینان‌های موجود، حاضر نیستند به صورت جدی سرمایه‌گذاری کنند و از طرفی نیز قوانین ترکیه اجازه مشارکت به دیگر شرکت‌ها را نداده و این کشور تنها حاضر است گاز را در مرز بلغارستان بفروشد؛ به‌علاوه تمایل‌نداشتن اروپا برای قرار دادن این ابزار استراتژیک در دست ترکیه برای بهره‌گیری در فرآیند الحاق، مساله کمبود سرمایه‌گذاری را تشدید کرده است. به علاوه گاز قابل صادرات از ناباکو در صورت تحقق به صورت کامل تنها پاسخگوی 5درصد نیاز اروپاست، از این‌رو این مسیر تنها می‌تواند به عنوان ابزاری برای افزایش رقابت و تامین‌کننده قیمت‌های پایین‌تر مدنظر قرار بگیرد. شکل‌گیری ناباکو بر خلاف تمایل روسیه به عنوان بزرگ‌ترین دارنده ذخایر و صادرکننده گاز است، از این‌رو روسیه برای حفظ نقش کلیدی خویش در این عرصه اقداماتی را بویژه در یک سال و نیم اخیر طرح‌ریزی کرده است، تلاش برای شکل‌گیری کارتل گازی نیز به صورت غیرمستقیم قابل بررسی در این حیطه است، اما اقدامات مستقیم روسیه عبارتند از:
الف- مشارکت با کشورهای سهیم در طرح ناباکو برای ایجاد خط لوله جایگزین استریم جنوبی.
ب- تلاش برای متقاعد کردن کشورهای آسیای مرکزی برای گسترش ظرفیت خط لوله‌های صادراتی و ارتباط بیشتر میان این کشورها با مسکو برای کنترل بر امکان صادرات گاز به غرب.
ج- قراردادهای بلندمدت با کشورهای اروپای شرقی و مرکزی. با توجه به پتانسیل‌های ترکیه نباید از جایگاه این کشور برای تامین اهداف کارتل گازی غافل بود. ضمن آنکه می‌توان از ویژگی‌های این کشور برای تقویت رقابت سازنده با روسیه نیز بهره گرفت تا این کارتل به عنوان ابزاری برای حضور کامل روسیه در اروپا به بهانه تسهیم بازار قرار نگیرد.