آزاده صالحی
به عنوان سؤال اول نظر و دیدگاه شما نسبت به مقوله فرهنگ و هنر چیست؟
به عنوان سؤال اول نظر و دیدگاه شما نسبت به مقوله فرهنگ و هنر چیست؟در سال‌های اخیر که به مناسبت‌های نمایشگاه و دیدارهای گوناگون به اقصی نقاط کشورهای آسیایی، اروپایی و آمریکایی سفر داشته‌ام، احساس می‌کنم تنها رویدادی که در هر گوشه از جهان مقبولیت بی‌چون و چرایی دارد، مقوله فرهنگ و هنر است و هر ملتی با هر سلیقه و طرز تفکری مجذوب آن می‌شود و با آن وجه مشترک عجیبی دارند و اصولا جشنواره‌های اینچنینی به‌مثابه نبض زمان، سریع، گسترده و فراگیر است.
هرچند موضوع جشنواره‌ها ممکن است متفاوت باشد ولی فرقی ندارد و با طیف وسیع خواهان خودش را دارد، در این رخدادهای مهیج و پرشور نسل جوان که تشنه کار تازه و رویدادهای خلاقه هنری هستند، جریانی سازنده که همه ساله در فصول مختلف و بهانه‌های گوناگون در جهان، هدفمند برگزار می‌شود، از حمایت‌های مالی و پشتیبانی‌های معنوی گروه‌ها و سازمان‌های مختلف برخوردار است، ولی در کشور ما متاسفانه هیچ تصور روشن و شفافی برای حمایت و برپایی موضوعات کلان و بین‌المللی فرهنگی- هنری نمی‌شود و اگر هم با خط و مرز محدود تعریف شده‌ای برپا شود، بدون پشتوانه‌های فکری، مالی و اقتصادی کافی صورت می‌گیرد. بعضا متولیان امور هم چنان میل و رغبتی به کم و کیف قضیه یا گسترده کردن یا جهانی شدن آن نشان نمی‌دهند، به عنوان مثال در یک جشنواره مثل جشنواره سینمایی کن که همه ساله در جهت رشد و اعتلای فرهنگ فیلمسازی برگزار می‌شود، تمام تهیه‌کنندگان و فیلمسازان مشهور جهان دعوت می‌شوند تا آخرین آفرینش‌های این هنر و هنرمندان آن را نظاره‌گر باشند؛ جریانی که بعد از سال‌ها همواره جذاب‌تر، متنوع‌تر و پربارتر برگزار می‌شود. این نگاه و نگرش برای نسل پویای جوان امروز که تشنه کار تازه و رویدادی جدید در هنر هستند بسیار مهم است و زمینه‌چینی تشکلی در عرصه‌های هنرهای تجسمی در کشور بسیار مهیاست ولی در تقسیم فعالیت‌های فرهنگی - هنری کشور هیچگونه برنامه عمده، جدی و مدونی وجود ندارد و اگر هم برگزار شود، بدون پشتوانه‌های مالی و اقتصادی صورت می‌گیرد و متولیان امر همچنان میل، رغبت و انگیزه‌ای در گسترش یا جهانی شدن آن نشان نمی‌دهند، حداقل در امر خوشنویسی که همواره مسؤولیت‌های اجرایی داشته‌ام. هنری با پشتوانه هزار سال سابقه مکتوب که استاد فرهیخته و پژوهشگر برجسته، دکتر سید‌حسین نصر آن را فرزند خلف هنرهای سنتی ایران می‌نامد و در همایش‌های بین‌المللی آن را به عنوان شاخص‌ترین نمونه یک هنر بصری در فرهنگ و تمدن اسلامی به جهانیان معرفی می‌کند، دیدیم چگونه برگزار شد. در واقع امروز عمده توجه مسؤولان کشور منحصرا متوجه امور سیاسی و اقتصادی کشور شده و این عرصه رها شده است! غافل از آنکه زیربنای هر نابسامانی با فقر فرهنگی و مشکل بی‌توجهی به ساختارهای فرهنگی- اجتماعی ارتباط تنگاتنگ دارد و در دراز مدت جامعه و نسل جوان را به سوی یک خلأ فرهنگی و یک بی‌هویتی و فقر ارزش‌های اخلاقی و رفتاری سوق می‌دهد، در حالی که این سرزمین اقلیم عشق، مهر، معرفت و حرمت بوده است و مردم به آیین فتوت، جوانمردی، نیکی و پاکی آراسته بودند. ما مدعی پشتوانه عظیم نخبگان اندیشه و مظهر حکمت، فضیلت، اخلاق و ارتباطات اجتماعی بوده‌ایم و همه جهان از مفاخر علمی، ادبی و اخلاقی ما سیراب
شدند و ما امروز کجاییم!
من سال‌هاست به موازات تلاش در امور خوشنویسی در جامعه‌ای خیراندیش به نام «یاوری» فعالیت و مسؤولیت دارم و با ترویج فرهنگ نوع‌دوستی فعالیت گسترده‌ای را در امر مدرسه‌سازی به وجود آورده‌ایم. شخصیت‌ها و انسان‌های شریف فرهیخته در این جمع هدف ما را در دستگیری از فرزندان محروم در شهرهای حاشیه‌ای یاری بخشیده‌اند و امروز مباهات داریم با همت و مشارکت مردم خیراندیش و انسان‌مدار بیش از 400 مدرسه ساخته‌ایم.
به نظر شما ریشه این مشکل که اتفاقا دامنه‌دار هم هست، از کجاست؟
مشکل، مشکل جدا شدن از ریشه‌هاست، مشکل گسیختگی از هویت‌های ملی و میهنی است، آن هم در شرایط حساس و بحرانی امروز که جوانان با دنیای گسترده ارتباطات و اینترنت با همه رویدادهای عالم آشنا شده‌اند و علاقه‌مند هستند که همسوی امکانات جهان پیشرفته به جستار پیرامون نیازهای مادی و معنوی خود بپردازند، آنها نگران آینده مبهم خود هستند.
با کمک‌هزینه‌های تحصیلی و دانشجویی همه ساله حدود 50 نفر از همین نقاط محروم با رتبه‌ای سه رقمی در کنکورهای سراسری قبول شده‌اند. جوانان رشید، در بی‌ینال‌ها نشان داده‌اند که با همه کمبودها، تمام قابلیت‌های لازم را برای احراز کرسی‌های علمی و تحقیقاتی در همه رشته‌ها دارا هستند. اما همانطور که اشاره شد وقتی چشم‌انداز روشن و امیدبخشی پیش رو ندارند و فضاهای مطلوب و دلخواه را نمی‌بینند، مهیای ترک وطن می‌شوند که این خیلی نگران‌کننده و غیرقابل جبران است.
امروز استادان و هنرمندان برجسته کشور با هزاران دستاورد ارزشمند که سرمایه‌های معنوی امروز کشور به شمار می‌روند در بلاتکلیفی کار و تلاش و خلاقیت یا تامین معیشت زن و بچه‌های خود درمانده‌اند، جز اندکی انگشت‌شمار، اغلب در حال جدال با مشکلات بی‌شمار روزمرگی زندگی هستند.
اینها سرمایه‌های معنوی، خلاق و صاحبان اندیشه‌ای ماندگار در تاریخ معاصر محسوب می‌شوند؛ همه آنهایی که جانشان تجلی‌گر الاهیت در زیبایی‌ها و کشف و شهود با عالم ناممکن هست، بی‌هیچ حمایتی، گروهی که شیفته آموزش و انتقال هستند معطل دخل و خرج زندگی دارند و آنها که انگیزه تحقیق و پژوهش و آثار مکتوب کمترین امکانی برای انتشار آثار خلاقه خود ندارند و اگر هم مفری پیدا شود تا واسطه‌ای راهگشایی کند، کمترین سود حاصل کار نصیب صاحب اثر و خالق هنر می‌شود و هیچگونه حمایت صنفی‌ای از تولیدکنندگان آثار هنری وجود ندارد؛ آثاری که به هر صورتی ارزشمندترین میراث عرصه معاصر محسوب می‌شوند که می‌تواند نمودار درخشانی برای نسل‌های آینده باشد.
دانته می‌گوید: هیچ غمی تلخ‌تر و غم‌انگیزتر از این نیست که انسان وامانده در بدبختی، دوران نیک‌بختی‌ها را به خاطر آورد. تاریخ معاصر ایران هیچگاه خاطره تلخ جلای وطن دردانه بی‌بدیل هنر نگارگری ایران، استاد محمود فرشچیان را فراموش نکرده و جبران نخواهد کرد. هنرمندی با تمام ظرفیت‌های قابل در عشق، معرفت و معنویت که با خلاقیت در جادوی رنگ‌ها و خیال‌هایی آسمانی می‌توانست نسلی را از ممارست‌ها، تجربیات و ادراک آسمانی خود تربیت کند!
امروز حاصل این میراث گرانقدر نصیب بیگانگان شده...
به قول حافظ: از هر طرف که رفتم جز حیرتم نیفزود/ زنهار ازین بیابان وین راه بی‌نهایت
دلیل این اتفاق چیست؟
دلیل عمده این است که همیشه یک روح مرده‌پرستی و کهنه‌گرایی در ما حاکم بوده و ما به غلط تصور می‌کنیم تبعیت از این شیوه موجودیت هنرمندان معاصر را تهدید می‌کند.
فراموش کرده‌ایم که نسل به دنبال این شیوه فقط به تدریج دارد از ریشه‌هایش جدا می‌شود. به‌عنوان مثال موسیقی ایرانی هنری است که از دیرباز از شرق تا غرب ایران، در هر شهر و منطقه‌ای با ویژگی‌های تاریخی و اقلیمی اجرا می‌شود ولی امروز مشاهده می‌کنیم که این میراث دیرینه و موسیقی اصیل و عمیق به یک موسیقی کم‌محتوا و خیلی سطحی رسیده است. به نظر می‌رسد اگر کار به همین منوال پیش برود، گرایش جوانان به موسیقی‌های مبتذل که خیلی هم در دسترس است بیشتر خواهد شد. ایران کشوری است که در زمینه فرهنگ و هنر پیشینه چند هزار ساله دارد. در واقع تمام این هنرها حاصل همین غنای فرهنگی است. امروز هنر خوشنویسی که از آن همواره به‌عنوان هنر مفهومی یاد می‌شود، ریشه در معنویت دارد. به واقع شعر، ادبیات و عرفان پر پروازي است برای هر خوشنویس و لزوماً باید هنرمندان جوان با حفظ تمام معیارهای اصیل و سنت خوشنویسی، نقشی از توانایی و قابلیت استعداد و ذوق و قریحه خود را نیز تجربه کنند، اما به دلیل عدم‌‌آشنایی و نداشتن آگاهی از این ضرورت، به شیوه‌های دوره‌های گذشته پرداخته و یک کپی‌کار از کار در می‌آید. در صورتی که هنرمند زمانی هنرمند است که بتواند با زمان خود پیوند داشته باشد و در واقع فرزند زمانه خود باشد و نقشی از فضای پیرامون عصر خودش را تصویر کند. در سفر اخیری که به کشور آمریکا داشتم، برای چندمین‌بار توفیق داشتم تا با برنامه از موزه‌های بزرگ در شهرهای مختلف دیدار کنم. دیدن آثار هنرمندان جهان در انسان تشنه تاثیر بسیار زیادی می‌گذارد، ایجاد شکوفایی می‌کند و همواره این تاثیرپذیری برای من موفقیت‌های بسیاری را در عرصه نوآوری و تحول به همراه داشته است، با موفقیت‌های بعدی من، مسلماً دیدگاه عملی و نظری من با هنرمندی که در چند سده پیش تنها روستای بالای زادگاهش را می‌دیده و در محیط بسته‌ای فعالیت می‌کرده، تفاوت خواهد داشت.
با این تفاسیر می‌توانیم فروش آثار هنرمندان ایرانی بویژه نقاشی‌خط‌ها یا تابلوهای نفیس خوشنویسی که امروز در کشورهای خارجی خاصه «کریستی» و «ساتوبیز» ارائه می‌شود و اتفاقاً به فروش خوبی هم می‌رسد را ناشی از مواردی بدانيم که به آن اشاره کردید. نکته اینجاست که از آن استقبال و شناخت نسبت به این آثار در ایران خبری نیست.
می‌دانید، هنرمند ایرانی با وجود اینکه رسالتش توسعه و ترویج ماندگاری است اما در عمل ناچار است برای گذران زندگی خود و تامین امنیت اقتصادی کار کند و باعث تاسف است که در ایران همه و همه با دغدغه‌ها و مصائب گوناگونی مواجه هستند، در حالی که در خارج از ایران، امنیت شغلی برای هنرمندان طراز اول وجود دارد. بنابراین با چنین نقیصه‌ای، اغلب هنرمندان به این نتیجه می‌رسند که آثارشان را در کشورهای دیگر عرضه کنند.
ولی چند سالی است شما شاهد هستید که در کشورهای حاشیه‌ای خلیج فارس که کمترین سابقه و پشتوانه‌ای در این امور نداشته‌اند، با برنامه‌ریزی دقیق همه‌ساله در پی جذب هنرمندان ایرانی و هنر ایرانی هستند؛ کشورهایی که تا 50 سال پیش کمترین بضاعتی در هنر خوشنویسی نداشته‌اند، امروز صحنه‌گردان همایش‌های جهانی هنر شده‌اند. طبیعی است که هنرمندان برجسته کشور نیز در برابر بی‌تفاوتی و بی‌توجهی مسؤولان امر، دستاوردهای هنری خود را در چنین فضایی عرضه می‌کنند و خیلی‌ها با هزار تلاش و تقلا در پی آن هستند تا در صورت ممکن در حراج کریستی دوبی حضور یابند، هم به اسم و رسمی می‌رسند و هم انصافاً برای نستعلیق و ترغیب انگیزه هنرمندان ایرانی یا هر کشوری ارزش قائل می‌شوند. آن وقت اگر دست بر قضا در یک جشنواره ایرانی 20-10 تابلو از هنرمندان سراسر کشور خریداری می‌شود، آنقدر سروته آن را می‌زنند که بعد از یک سال دوندگی هنرمند ترجیح می‌دهد کارش را پس بگیرد. یا در حراج ساتوبیز لندن آثار تاریخی ایران با ارقامی نجومی و غیرقابل تصور خرید و فروش می‌شود. آن وقت کلکسیونرها برای فروش آثار ارزشمند و تاریخی خود که با خون جگر و هزاران عشق و رنج و ریاضت گردآوری کرده‌اند، برای عرضه به موسسات بزرگی مثل کتابخانه ملی یا موزه‌های معتبر همه تلاش و انگیزه‌های ملی و میهنی‌شان به هیچ گرفته می‌شود و گاه رنگ بی‌عنایتی هم داشته است.
همه صاحبنظران هنرهای تجسمی در کشورهای جهان بالاخص کشورهای اسلامی، به این اعتقادند که کشور ایران سرچشمه و مظهر خلاقیت در همه اقسام خوشنویسی است و این رویدادها باید در سرزمین مان، مدیریت، هدایت و برنامه‌ریزی شود.
با وجود اینکه شما اعتقاد دارید خوشنویسی از دیرباز در خدمت نگارش قرآن بوده است، چرا این ویژگی امروز مشاهده نمی‌شود یا کمتر به چشم می‌خورد؟
اصولاً کار خوشنویسی در طول تاریخ از اقبال و اعتبار خاصی برخوردار بوده است و مساله نوشتن یا تکثیر کتاب‌ها یا مضامین ارزشمندی مثل قرآن کریم بیشتر توسط خوشنویسان صورت می‌گرفته و هنرمندان خوشنویس با ایمان، عشق، اخلاص و در پرتو این تلاش معنوی هزاران نمونه نفیس و بی‌مانند را به گنجینه تاریخ اهدا کرده‌اند.
ولی در دنیای امروز که دنیای تمدن و تکنولوژی است، قرآن نیز بنا به ضرورت نسخه اصلی آن خوشنویسی، سپس از طریق سیستم‌های پیشرفته چاپ و تکثیر می‌شود.
دیگر آن ضرورتی که در گذشته بوده حس نمی‌شود مگر در ابعاد تزئینی. به عنوان مثال نمونه‌های بسیار کمی از قطعات قرآنی را می‌توان در خط‌شکسته‌های قدیمی مشاهده کرد. به دلیل اینکه مشکل خواندن و ارتباط برقرار کردن در خط‌شکسته همیشه در کنار متون عربی بوده است ولی هنرمند با بصیرت لازمه آیاتی را انتخاب می‌کند که برای بیننده آشنا و سهل باشد ضمناً در ترکیب‌بندی نیز از ترکیبات پرپیچ خودداری می‌کند.
شما بی‌تردید یکی از هنرمندان تاثیرگذاری هستید که با پدید آوردن شیوه تلفیقی در خط‌شکسته توانستید بسیاری از نیازهای هنری جامعه را پاسخگو باشید. چرا خط‌شکسته را برای نوآوری انتخاب کردید، آیا خطوط دیگر این قابلیت را نداشت؟
سوال خوبی کردید. ببینید، سابقه این تلفیق یا تحول تازه به سال 1350 برمی‌گردد، یعنی سال‌های آخری که من دوره ممتاز را در انجمن خوشنویسان می‌گذراندم. آن زمان کوچک‌ترین آشنایی‌ای با خط‌شکسته نداشتم. نه من بلکه استادان خوشنویسی نیز در این باره چیز زیادی نمی‌دانستند. پیشینه تاریخی آن نیز چنین بوده که بعد از «سید‌گلستانه» یعنی از اوایل قرن 14 به بعد، خط‌شکسته از عرصه ارتباط اجتماعی به دور افتاد و من با وجود بی‌بضاعتی و جوانی در حدود سال‌های 48 تا 50 به طور اتفاقی چشمم به نمونه‌های نادر خط‌شکسته می‌افتاد و به ندرت نمونه‌هایی از خط‌شکسته‌های عبدالمجید یا گلستانه که الگوی مطلوبی برای بهره‌وری بودند به چشمم می‌آمد. اینها در واقع خال‌جوش‌های ارتباطی من در آن زمان‌ها با خط‌شکسته به حساب می‌آیند. هرچند زمانی که می‌خواستم خط‌شکسته را تمرین کنم از بی‌معلمی رنج می‌بردم اما به واسطه گرایش عمیق درونی و عشق به این قلم باید متکی به همت و تلاش خود می‌شدم. این اشتیاق درونی باعث شد تا بیشترین اوقاتم را روی خط‌شکسته بگذارم. به بیان ساده‌تر می‌توان گفت در سال 1350 این ضرورت و شور و شوق در آن سال‌ها مرا با سه اصل مهم در توفیق و پیشرفت روبه‌رو کرد و این سه اصل عشق، ایمان و تلاش بود. این سه مولفه توانست مرا در دستیابی به قله‌های دست‌نیافتنی هدایت کند. هنوز هم اعتقاد دارم آدمی با داشتن این انگیزه‌ها می‌تواند به تمام آرزوهای ناممکن برسد. به هرحال این کمبودها در شروع کار من برای آموختن خط‌شکسته باعث شد تا سال‌ها این شیوه را یک تنه ادامه دهم. بعدها هم ضرورت آموزش و تعلیم خط‌شکسته صورت جدی پیدا کرد و دیگران
یاری کردند.
در هنر خوشنویسی شکسته از سال‌های 50 تا به امروز تحولات بسیار عمده‌ای صورت گرفته. در گذشته تنها 5 شعبه در سراسر کشور داشتیم و امروز نزدیک به 300 شعبه. من از همان سال‌ها نمایشگاه‌هایی در جهت آشنا ساختن مشتاقان شهرهای مختلف دایر کردم و نمونه‌های خط‌شکسته را همراه با تعلیم به علاقه‌مندان عرضه می‌کردم.
برای آموزش هنرجویان مستعد شهرستانی نیز هم از طریق جزوات آموزشی و هم از طریق آموزش مکاتبه‌ای در ارتباط بودم تا اینکه خط‌شکسته رنگ جدی‌تری به خود گرفت. متعاقب این مساله در سال 1360 سعی به تالیف یک کتاب آموزشی به نام «سماع قلم» کردم که محوریت آن بر آموزش نکته‌های کلیدی در شکسته‌نویسی و شکسته‌خوانی بود و در سراسر کشور منتشر شد و اتفاقاً برای علاقه‌مندان بسیار موثر افتاد و بسیاری از هنرجویان محروم از تعلیم در دهه‌های گذشته با این کتاب فارغ‌التحصیل شدند. چهره امروزی این خط با هنرمندان و استادان صاحبنام نقشی فراگیر در داخل و خارج از کشور شد و قابلیت‌های فرامرزی آن با نمایشگاه‌های بسیار جذاب در اقصی‌نقاط کشورهای اروپایی و آمریکایی با بینندگان و علاقه‌مندان زیادی همراه شد.