محمد صابری: «مخاطب»، بی‌تردید مهم‌ترین دارایی سینما برای ادامه حیات است و «اکران عمومی» پویاترین بستر برای کسب این دارایی؛ بستری که با توزیع عادلانه فرصت مهیا می‌شود و با رقابت جان می‌گیرد. معادله‌ای اینچنین اما گویی چندان بر روابط و ضوابط این روزهای سینمای ایران منطبق نیست. اینجا اکران بیشتر حکم کلافی سردرگم را دارد که فیلمساز و سیاستگذار توأمان معترض به پیچیدگی آنند! از کمتر سینماگری می‌توان این روزها سراغ گرفت که در اظهارات و گفته‌هایش نیش و کنایه‌ای به روند اکران فیلم‌های سینمایی نداشته باشد و همزمان کمتر مسؤولی است که در ترسیم دورنمای برنامه‌هایش، فیلم‌های در حال اکران را با آثار مانده در صف اکران به قیاس نگیرد و بر نبود تعادل منطقی میان این دو انگشت تاکید نگذارد. البته از حق نباید گذشت که به همت مسؤولان شورای صنفی اکران و نیز تدابیر معاونت سینمایی (در نخستین روزهای آغاز به‌کار)، سال 88 به‌عنوان یکی از بهترین سال‌های اکرانی سینمای ایران (البته بیشتر به لحاظ کمی و تا حدودی کیفی) به ثبت رسیده اما همین زمان اندک گذشته از سال 89 دورنمایی متفاوت را از سال قبل ترسیم می‌کند که نشان از تأثیر احتمالی عناصری چون «اتفاق» در حصول آن نتیجه مطلوب دارد! تاکید مدیران سینمایی تازه‌نفس دولت دهم، چه در گفتار و چه در دفترچه سیاست‌ها، نشان از توجه ویژه به حوزه اکران دارد اما این توجه ویژه نیازمند الزامات اجرایی غیرقابل کتمانی است. رفتارشناسی مخاطبان سینمای ایران در استقبال از فیلم‌های متنوع در فصول مختلف اکران نشان از آن دارد که نمی‌توان پرفروش شدن یک فیلم در مقطعی خاص را نشانه اقبال مخاطب به جریان منتسب به آن فیلم تحلیل کرد. از سوی دیگر آشفته‌بازار فیلم‌های مانده در صف اکران و چشم حیرانشان به فیلم‌های تازه‌ساز روی پرده، متر و معیار مشخصی برای یافتن سلیقه حمایتی مدیران به دست نمی‌دهد. اینگونه است که در سینمای ایران هنوز سیاستگذاران نه می‌دانند مخاطب چه می‌خواهد و نه قادرند که بگویند خود چه در سر دارند. سیاست «هدایت و حمایت» در عرصه اکران، تیغ دودمی است که با اتکا بر شواهد می‌توان نتیجه گرفت تا به امروز برنامه مدونی برای آن طرح‌ریزی و اجرا نشده است. با توجه به این نقصان، صحبت از «طراحی جدول زمانبندی اکران عمومی فیلم‌ها در سال89» از سوی مدیرکل دفتر ارزشیابی و نظارت بر سینمای حرفه‌ای بهانه‌ای بود برای این مختصر تا از 2 منظر بر الزامات چنین طرحی تاکید شده باشد. عرصه «اکران» به همان میزان که می‌تواند بستری برای ادامه حیات سینما به‌واسطه جذب «مخاطب» باشد، پتانسیل دفع «مخاطب» و تبدیل شدن به بستر احتضار سینما را هم دارد. حال این ماییم و سینمایی که بیش از آن، ما نیازمندش هستیم.
مروری بر جدول فروش سینماها در بهار 89 و مواجهه با این واقعیت که هیچ‌یک از آثار اکران شده در فصل همیشه داغ اکران (نوروز و بهار) موفق به ورود به باشگاه میلیاردی‌های سینمای ایران نشده‌اند، نه‌فقط سینماگران که تحلیلگران را نیز با این سوال جدی مواجه کرده است؛ «آیا مخاطبان با سینمای ایران قهر کرده‌اند؟» امتداد روند سالن‌سازی که در شکل مطلوب در احداث پردیس‌های سینمایی خودنمایی می‌کند، دیگر بهانه‌‌هایی از جنس نبود امکانات متناسب با فیلم‌های روی پرده و نیز عدم تمایل مخاطب برای حضور در سالن‌های فرسوده را از اعتبار ساقط کرده است و سقوط شدید فروش فیلم‌های کمدی (البته از نوع سخیف!) استدلال فیلمفارسی‌سازان پیرامون لزوم توجه به اینگونه برای نجات سینمای ایران را هم غیرقابل طرح کرده است. پس چه بر سینمای ایران رفته است که مخاطبان کمتر رغبتی برای استقبال از آن دارند؟ افزایش بهای بلیت آیا دلیل موجهی برای این فاصله است؟ اگر اینگونه است، چرا پردیس‌های سینمایی با حداکثر قیمت بلیت (4 هزار تومان) در روزهای تعطیل با فروش صددرصدی بلیت مواجهند و غالبا هم با پیش‌فروش به استقبال اکران آثار می‌روند؟ تنوع فیلم‌های روی پرده هم نشان از این واقعیت دارد که مخاطب سینمای ایران یکی از متنوع‌ترین فهرست‌های انتخاب را در پیش روی خود دارد؛ از درام خانوادگی(هفت دقیقه تا پايیز و طلا و مس) گرفته تا کمدی (دموکراسی تو روز روشن و پوپک و مشماشاءالله) و حتی نئوفیلمفارسی‌ها (ازدواج در وقت اضافه و شیر و عسل). چندی پیش یکی از کارشناسان اقتصادی سینما در اظهارنظری جالب توجه گفته بود: «سینمای ایران در سال 1370 حدود 65 میلیون مخاطب داشته اما در سال 1387 این تعداد به حدود 14 میلیون نفر رسیده است و این یعنی 51 میلیون نفر کاهش» تا از این منظر متذکر یک واقعیت شود؛ «کاهش مخاطب». امیرحسین علم‌الهدی که خود مدیریت پردیس سینمایی ملت را هم عهده‌دار است، در تحلیل چرایی این اتفاق هم گفت: سینمای ایران در حوزه اکران سینمایی مدت‌هاست که با خود مسابقه می‌دهد و در این میدان بر اساس آمار و ارقام، مردمان ایران‌زمین هر 5سال به دیدن این مسابقه می‌آیند. در آرزوی فروش میلیاردی
اما مروری بر جدول اکران سینماها در بهار 89 نشان از آن دارد که در 3 ماهه اول امسال فیلم‌های سینمایی «پوپک و مشماشاءالله»، «تسویه‌‌حساب»، «به رنگ ارغوان» و «دموکراسی تو روز روشن» با رقم بالای 500 میلیون تومان بیشترین آمار فروش را در مقایسه با فیلم‌های دیگر به خود اختصاص داده‌اند و جالب اینکه این آثار هم موفق به کسب رقم فروش بالای یک میلیارد تومان و ورود به باشگاه میلیاردی‌ها نشده‌اند. این آمار با در نظر گرفتن افزایش قابل توجه بهای بلیت سینماها (تا 30 درصد) نشان از سقوط قابل توجه استقبال مخاطبان از اکران سینماها دارد. پس از 4 فیلمی که فروش بیش از 500 میلیون تومانی داشته‌اند به ترتیب فیلم‌های «طلا و مس» (همایون اسعدیان)، «سلام بر عشق» (اصغر نعیمی)، «شیر و عسل» (آرش معیریان)، «طهران، تهران» (داریوش مهرجویی- مهدی کرم‌پور)، «هیچ» (عبدالرضا کاهانی)، «آل» (بهرام بهرامیان)، «ازدواج در وقت اضافه» (سعید سهیلی) و «عیار 14» (پرویز شهبازی) قرار دارند که با فروش زیر 500 میلیون تومان تا حدودی گلیم خود را از آب بیرون کشیده‌اند. 2 فیلم «دختران» (قاسم جعفری) و «کودک و فرشته» (مسعود نقاش‌زاده) هم با فروشی زیر 100 میلیون تومان پرده سینماها را ترک کرده‌اند.اکران فیلم‌های سطحی؛ سلب اعتماد مخاطب
در تحلیل چرایی این رویکرد مخاطبان به سینما اما باید به یک آسیب‌شناسی اصولی و جدی دست زد؛ آسیب‌شناسی‌ای که قطعاً باید خروجی آن در تدوین «جدول زمانبندی اکران» که علیرضا سجادپور از آن سخن به میان آورده است مشهود باشد. سیدجمال ساداتیان - تهيه‌كننده- که در اکران امسال تاکنون 2فیلم «به رنگ ارغوان» و «هفت دقیقه تا پايیز» را روی پرده داشته است، در این زمینه می‌گوید: تعدادی از فیلم‌ها به دلیل نداشتن قصه و روایت درست سینمایی موجب سلب اعتماد مخاطب از سینما شدند که این مساله یکی از عوامل مهم در کاهش استقبال مخاطب از سالن سینما به شمار می‌رود. این تهیه کننده سینما با اشاره به دلایل مختلف عدم استقبال مخاطب از فیلم‌های روی پرده 3 ماهه اول سال و پایین آمدن فروش فیلم‌ها نسبت به سال گذشته اظهار کرد: دلایل متعددی در عدم استقبال مخاطب از فیلم‌های سینمایی وجود دارد. هریک از گزینه‌هایی چون سریال‌های شبکه‌های ماهوار‌ه‌ای، ارائه CD فیلم‌های سینمایی پس از یک مدت کوتاه در شبکه خانگی و سوپرمارکت‌ها، افزایش قیمت بلیت و... اگر 5 درصد موجب عدم استقبال مخاطب از سالن سینما باشد، در کل رقم بالایی را به خود اختصاص می‌دهد. ریزش مخاطب نداریم
از سوی دیگر اما سخنگوی انجمن سینماداران، نظری کاملاً متفاوت با این تحلیل‌ها دارد و معتقد است: در یک کار کارشناسی فروش 3 ماهه اول سال 88 و 89 با هم مقایسه شده است که نشان می‌دهد در سال 89 تاکنون با ریزش مخاطب روبه‌رو نبوده‌ایم اما با کمبود فیلم خوب روبه‌رو هستیم. محمدرضا صابری با اشاره به افزایش میزان قیمت بلیت سینما می‌گوید: دوستان افزایش بهای بلیت را موجب ریزش مخاطب می‌دانند، در حالی که ما به این امر باور نداریم و این اتفاق با موافقت انجمن سینماداران، اتحادیه تهیه‌کنندگان و مجمع فیلمسازان انجام شده که حتی یک رأی مخالف نیز نداشت و این امر به این دلیل بود که میزان قیمت بلیت سینماها بسیار پایین بود. وی درباره تجهیز سالن‌های سینما و تأثیر آنها در میزان فروش فیلم‌ها گفت: با اضافه شدن پردیس‌های سینمایی در نقاط مختلف کشور و تجهیز سالن‌ها دیگر نمی‌توانیم کمبود سالن را دلیلی بر عدم استقبال مخاطب از سینما بدانیم ولی باید امیدوار باشیم همانقدر که سالن‌های سینما کیفیت مطلوبی دارند فیلم‌های سینمایی نیز کیفیت خوبی داشته باشد و منحصر به یکی، دو فیلم خوب نباشد.
«فیلم‌های معطل‌مانده اکران، راهی شبکه نمایش خانگی می‌شوند.» این تعبیر مدیرکل اداره نظارت و ارزشیابی وزارت فرهنگ و ارشاد، تازه‌ترین اظهارنظر پیرامون سرانجام آثاری است که انگار پیشانی‌نوشتی جز دوری از پرده ندارند و باید به قاب شیشه‌ای تلویزیون برای مواجهه با مخاطبان احتمالی بسنده کنند. سجادپور درباره چگونگی اعمال طرح نمایش خانگی این آثار، افزوده است: «ترجیح می‌دهیم آثاری که به هر دلیلی فاصله زیادی تا اکران‌شان ایجاد شده، به سمت سینمای خانگی سوق داده شوند و صف اکران را از این چیزی که هست شلوغ‌تر نکنند». داستان فیلم‌هایی که توفیق اکران بر پرده سینماها را می‌یابند و پس از آن معترض معادلات حاکم بر چرخه اکران سینماها می‌شوند، رنگ و بویی کاملا متفاوت از دغدغه فیلمسازانی دارد که در حسرت اکران فیلم خود هستند و به گفته سجادپور «معطل‌مانده» در صف اکرانند. این یک بحران است؟
سال گذشته و در حوالی روز بزرگداشت سینما، 2نشریه تخصصی «فیلم» و «صنعت سینما» ویژه‌نامه‌های مفصلی درباره فیلم‌های اکران نشده در سینمای ایران منتشر کردند که در آنها با برگزاری میزگردها و انتشار گفت‌وگوها و یادداشت‌هایی، تلاش شده بود به تجزیه و تحلیل این معضل بزرگ سینمای ایران بپردازند. پایه و اساس تحلیل‌های این 2 نشریه تخصصی هم آمار و ارقام و نیز بازخوانی آثار ناکام در عرصه اکران سینماها بود. ماهنامه «فیلم» آماری را در زمینه اکران نشدن فیلم‌های یک دهه اخیر منتشر کرده بود که بر اساس آن «در سال ۸۷، از ۶۴ فیلم تولید شده، تنها ۴۷ فیلم اکران شده‌اند. در سال ۸۶ از ۵۷ فیلم تولید شده، ۴۸فیلم به نمایش درآمده‌اند. در سال ۸۵، از ۵۸ فیلم تنها۴۰ فیلم بر پرده سینماها قرار گرفته‌اند. جالب است که در سال ۸۴ از میان ۶۷ فیلم تولید شده تنها ۴۱ فیلم امکان نمایش یافته‌اند که فاصله‌ای قابل توجه محسوب می‌شود. در سال 83، ۶۳ فیلم تولید شده و فقط ۴۳ فیلم اکران شدند. در سال ۸۲ از میان ۵۸ فیلم تولید شده ۴۳ فیلم به نمایش درآمده و در سال 81، ۶۳ فیلم تولید شده و ۴۰ فیلم اکران شده است. در سال۸۰ آمار تولید سینمای ایران به ۵۲ فیلم می‌رسد که تنها ۳۹ فیلم یعنی کمترین مقدار فیلم‌های اکران شده در یک دهه اخیر به نمایش درآمدند. در سال 79، ۶۳ فیلم تولید و۴۳ فیلم اکران شد و در سال 78 هم ۵۷ فیلم تولید و ۴۳ فیلم اکران شده‌اند». به این آمار اضافه کنید آمار اکران سال گذشته سینماها را که طبق گزارش خانه سینما «یکی از اتفاقات ویژه سینما در سال 1388 تعداد فیلم‌های سینمایی بود که در این سال در سينما به نمايش درآمد». بر اساس این گزارش در سال 1388، 58 فیلم سینمایی به سینماها رفتند که با توجه به آمار اعلام شده از سوی معاون امور سینمایی یعنی تولید بیش از 90 فیلم در این سال، نسبتی مشابه سال‌های قبل را نشان می‌دهد.ظرفیتی که نیست؛ فعلاً!
این آمار و ارقام نشان از ظرفیت اکران سینماهای کشور دارد که در دوره‌های مختلف گویی تغییر چندانی نداشته است. این ظرفیت به‌عنوان اصلی‌ترین پارامتر با تعداد سالن‌های سینما به ازای تعداد مخاطبان احتمالی، ارتباط مستقیم دارد. پس تنها زمانی می‌توان روی آن برای احیای شانس اکران فیلم‌های منتظر اکران حساب کرد که این تعداد سالن‌های سینمایی متناسب با ظرفیت تولید و نیز مخاطبان سینمایی شود. علم‌الهدی به‌عنوان کارشناس اقتصادی سینما، در این‌باره گفته است: «از نظر سرانه سالن سینما در بین ۵۶ کشور، ایران در جایگاه ۴۹ قرار دارد و با احتساب جمعیت ۷۰ میلیونی برای انطباق با استانداردهای جهانی 6 هزار و 700 سالن کم داریم. هر ایرانی هر ۵ سال یک بار به سینما می‌رود در حالی که یک اماراتی سالی 2بار سینما می‌رود و هر کره‌ای در سال ۲۰۰۸ ، 3 بار به سینما رفته است».شانس، اقبال یا...
با پذیرش این واقعیت بالطبع قبول وجود فیلم‌های بازمانده از اکران در هر دوره (لااقل تا زمان مرتفع شدن موانع) چندان دشوار نیست. اما در اینجا نکته دیگری قابل طرح است که در این میان اولویت با کدام آثار است؛ آثار کارگردانان خوش‌شانس یا آثار تهیه‌کنندگان فعال و لابی‌نشین! اینکه فیلم‌های قابل تأملی چون «موش»، «ستاره بود»، «شبانه‌روز»، «آدم» و «آتشکار» با وجود داشتن پتانسیل‌های لازم هم برای جلب نظر مخاطبان و هم برای ارضای سلیقه منتقدان از چرخه اکران حذف و ناگزیر از توزیع در شبکه نمایش خانگی می‌شوند، با کدام استدلال قابل توجیه است و آیا به صرف گذشت زمان بر آنها می‌توان این امتیاز بزرگ را از آنان دریغ کرد. کیوان علیمحمدی و امید بنکدار که این روزها خبر ورود بدون اکران دومین تجربه سینمایی‌شان رسانه‌ای شده است در همان ویژه‌نامه‌های مرتبط با آثار اکران نشده سینما در یادداشتی آورده بودند: «حرف زدن درباره یک فیلم اکران نشده حرف زدن درباره یک کودک نارس به دنیا نیامده است. حرف زدن درباره یک عشق هنوز شکل نگرفته... هیچکس نمی‌تواند بفهمد نگرانی یک مادر برای کودکی که هنوز نیست چه مفهومی دارد.» و اینگونه میزان تأثیر بازماند یک اثر از اکران را متذکر شده بودند. تدبیر مدیریت جدید در تدوین «جدول زمانبندی اکران سینماها» برای این قبیل آثار که بی‌تردید در آینده نیز تولید خواهند شد، چه خواهد بود؟