اصغر صفری‌فرد:
سرطان که یک واژه کلی برای دست‌کم 200بیماری مختلف است، یکی از علل عمده مرگ و میر در سراسر جهان است. از هر 9 مرگ در جهان، یک مورد مربوط به سرطان است. بر اساس آمار سال 2008 سازمان بهداشت جهاني که در ماه مه منتشر شد و آخرین آمار بهداشتی 193 کشور عضو سازمان بهداشت جهانی را پیرامون 73 شاخص بهداشتی ارائه داد، حدود 84 میلیون نفر در فاصله زمانی 2005 تا 2015 جان خود را از دست خواهند داد و تعداد مرگ و میر ناشی از سرطان در سراسر جهان از 4/7 میلیون مورد در سال 2004، به بیش از 12 میلیون مورد در 2030 افزایش پیدا خواهد کرد. به گزارش مرکز سرطان سازمان ملل متحد، بیشترین این تعداد، مردمی هستند که در کشورهای فقیر زندگی می‌کنند. جمعیت پا به سن گذاشته جهان نیز در سال‌های آینده موجب اوج میزان مرگ و میر بر اثر سرطان در جهان خواهند شد. شایع‌ترین سرطان‌ها در سطح جهان سرطان ریه، معده، کبد، روده، سینه، مری، پروستات و گردن رحم است. نکته مهم این است که در حدود 72درصد موارد سرطان در کشورهای فقیر یا با درآمد متوسط رخ می‌دهد.
رشد غیرطبیعی سلول‌ها
سرطان رشد غیرطبیعی سلول‌ها در هر قسمت از بدن است. سلول‌های سرطانی قادرند سلول‌های طبیعی را تخریب کنند. همچنین قادرند بافت اطراف خود را از بین برده و به نقاط دورتر بدن بروند که به این روند، متاستاز می‌گویند. همچنین ممکن است به صورت موضعی در اطراف بافتی که در آن رشد کرده‌اند، انتشار یابند. سلول‌های سرطانی می‌توانند با کمک خواص یاد شده به تمام بدن انتقال یافته و سبب مرگ بیمار شوند.
عوامل سرطانزا را بشناسیم
هریک از بیماری‌ها به صورت خاصی به‌وجود آمده و راه‌های ابتلای متفاوتی دارند. پس ممکن است هر بیماری یک یا چند عامل بیماری‌زا داشته باشد. سرطان‌ها هم از راه تماس انسان با عوامل سرطانزا به‌وجود می‌آیند. عوامل سرطانزا، مواد یا شرایطی هستند که انسان پس از تماس با آنها (به مدت و مقدار کافی) ممکن است مبتلا به سرطان شود. بعضی از عوامل سرطانزای مهم عبارتند از انواع مواد دخانی شامل سیگار، پیپ، قلیان، تنباکو، تریاک بویژه سوخته آن، تابش مستقیم اشعه آفتاب روی پوست، مصرف الکل، چاقی و عدم تحرک، ابتلا به برخی ویروس‌ها (مانند هپاتیت B، هپاتیت C و ایدز)، نوع و روش تغذیه ناسالم، ابتلا به بعضی از انگل‌ها، ابتلا به باکتری هلیکو باکتر پیلوری، تماس با سموم و برخی مواد شیمیایی و بالا رفتن سن.
به این نشانه‌ها توجه کنیم
وجود توده یا برآمدگی در هر جایی از بدن مانند سینه، تغییر در زگیل یا خال‌های موجود در بدن، زخمی که تمایل به بهبود ندارد، سرفه یا گرفتگی و اختلال در صدا به‌طور مداوم، اشکال در بلع و هضم غذا، تغییر در عادات طبیعی روده مانند اسهال یا یبوست به‌طور دائم، خونریزی یا ترشح غیرطبیعی از مجاری طبیعی بدن، خارش مداوم و کاهش وزن بدون گرفتن رژیم غذایی از نشانه‌هایی هستند که باید به آنها توجه کنیم. البته توجه داشته باشید که بروز این علائم دلیل وجود سرطان نیست و برای تشخیص قطعی باید به پزشک مراجعه کرد.
دخانیات ممنوع!
از مصرف دخانیات (سیگار، چپق، قلیان و...) خودداری کنید. شاید درباره سرطانزایی هیچ عاملی به اندازه دخانیات اتفاق نظر وجود نداشته باشد. انواع دخانیات شما را در مسیر ابتلا به سرطان قرار می‌دهد. استفاده از محصولات دخانیات، میزان ابتلا به سرطان‌هایی چون ریه، مری، دهان، مثانه، کلیه، پانکراس و معده را بالا می‌برد. 30درصد مرگ و میر تمام سرطان‌ها و 90درصد علت سرطان ریه، سیگار است. هر بار که سیگاری را می‌کشید، بیشتر از 60 ماده بالقوه سرطانزا را وارد ریه‌های خود می‌کنید. به علاوه تار (ماده قیرمانند) موجود در دود سیگار لایه قهوه‌ای‌رنگ چسبنده‌ای را روی پوشش داخل حباب‌های هوایی و مسیرهای عبور هوا می‌سازد که خود مقدار زیادی از این مواد سرطانزا را در خود نگه می‌دارد. فروندادن دود سیگار یا جویدن و تف کردن توتون هیچکدام سالم و بدون خطر نیستند. جویدن توتون همچنین بر خطر ابتلا به سرطان‌های دهان، گونه‌ها و لثه می‌افزاید. حتی افرادی هم که در معرض دود سیگار دیگران هستند ممکن است به سرطان مبتلا شوند، چنانچه هر سال 3هزار شخص غیرسیگاری از سرطان ریه جان خود را از دست می‌دهند. سیگار نکشیدن بزرگ‌ترین عامل پیشگيری از سرطان است. ترک یا رد مصرف دخانیات مهم‌ترین تصمیم بهداشتی است که امکانش برای شما وجود دارد. خودداری از مصرف دخانیات از خطر چندین نوع سرطان می‌کاهد از جمله ریه، مری، حنجره، دهان، مثانه، کلیه، لوزالمعده، گردن رحم و سرطان خون.
پیشگیری
بسیاری از سرطان‌ها اگر بموقع تشخیص داده شوند قابل پیشگیری بوده و حتی درمان‌پذیرند اما بهترین توصیه رعایت اصول زندگي سالم است.
1- از غذاهای سالم استفاده کنید:
تغذیه مناسب می‌تواند از بروز 30درصد سرطان‌ها پیشگیری کند. بنابراین روزانه 5 نوبت یا بیشتر سبزی و میوه تازه مصرف کنید، غذاهای با منشأ گیاهی بخورید، مصرف گوشت قرمز و غذاهای پرچرب بویژه غذاهای با منشأ حیوانی را محدود کنید؛ این غذاها هم موجب چاقی می‌شود و هم خطر سرطان‌هایی مثل سرطان پستان، پروستات و روده بزرگ را زیاد می‌کند. اشخاصی که به‌طور مرتب از فرآورده‌های غذایی نمک‌سود یا دوداندود استفاده می‌کنند، به سرطان معده بیشتر مبتلا می‌شوند. غذاهای آب‌پز را جایگزین غذاهای کباب شده و سرخ شده کنید زیرا حین سرخ کردن یا کباب کردن غذاها، مواد سرطانزا به وجود می‌آید. خوردن فرآورده‌های گیاهی حاوی الیاف سلولزی مثل گندم سبوس‌دار، حبوبات، میوه و سبزی برای پیشگیری از ابتلا به سرطان توصیه می‌شود.
2- وزن خود را متناسب نگه دارید:
ثابت شده است که اضافه وزن یا چاقی مفرط خطر ابتلا به سرطان را در بزرگسالان بالا می‌برد. بر اساس سازمان بهداشت جهانی، یک‌میلیارد بزرگسال اضافه وزن دارند و دست‌کم 300 میلیون از آنها به چاقی مفرط مبتلا هستند. دانشمندان پس از تحقیقات وسیع، به این نتیجه رسیده‌اند که اضافه وزن موجب سرطان‌هایی چون سرطان مری، معده، روده بزرگ، کبد، کیسه صفرا، لوزالمعده، پروستات، کلیه، غدد لنفاوی و... می‌شود.
3- مصرف چربی‌ها را محدود کنید:
با انتخاب غذاهای کم‌چرب بویژه آنهایی که منشأ حیوانی دارند سبک‌تر و لاغرتر بمانید. رژیم پرچرب خطر بروز سرطان‌های پروستات، روده بزرگ، راست‌روده و رحم را افزایش می‌دهد.
4- از مصرف الکل خودداری کنید:
خطر ابتلا به سرطان از جمله سرطان‌های دهان، مری و ... با میزان و طول مدت مصرف الکل رابطه مستقیم دارد. حتی مصرف کم نوشابه‌های الکلی خطر بروز سرطان را افزایش می‌دهد.
5- به طور منظم و مستمر ورزش کنید:
به‌طور کلی 20 تا 30 دقیقه ورزش روزانه در 4 تا 5 روز هفته ضروری است. این ورزش می‌تواند شامل حرکات آسانی چون تند راه رفتن یا دوچرخه‌سواری باشد. پژوهش‌ها نشان داده است 4ساعت پیاده‌روی در هفته خطر ابتلا به سرطان لوزالمعده را به نصف کاهش می‌دهد.
6- معاشرت و تفکر مثبت داشته باشید:
با دوستان و اقوام ارتباط بیشتری برقرار کنید. شاد باشید و تنش کمتری داشته باشید. پژوهش‌ها نشان می‌دهد در خون مردهایی که تنش زیادی دارند و ارتباط رضایتبخش چندانی با دوستان و اعضای خانواده ندارند، مقدار بیشتری آنتی‌ژن مربوط به پروستات وجود دارد که نشانه بروز سرطان پروستات است.
7- در برابر نور آفتاب از خود محافظت کنید:
عامل اصلی سرطان پوست، اشعه نور خورشید است و در عین حال براحتی با رعایت موارد زیر می‌توان از آن پیشگیری کرد. بیشتر سرطان‌های پوستی در نقاط بدون پوشش مثل صورت، دست‌ها، ساعد و گوش‌ها رخ می‌دهد. سعی کنید در میان ساعت 11 صبح تا 3 بعدازظهر در معرض نور خورشید قرار نگیرید. از کلاه لبه‌پهن، لباس‌های مناسب با رنگ روشن، آستین‌بلند و ریز بافت و ضدآفتاب مناسب استفاده کنید. هرگز سعی نکنید پوست خود را برنزه کنید؛ چیزی به‌عنوان «برنزه شدن بی‌خطر» وجود ندارد.
8- از مواد سرطانزا دور باشید:
برخی فرآورده‌های مورد مصرف در صنعت یا مواد شیمیایی نیز سرطانزا هستند. مثلا افرادی که به‌طور دائمی با الیاف پنبه‌نسوز سر و کار دارند، احتمال ابتلا به سرطان ریه در آنها بيشتر است. تماس با مقادیر زیاد و مکرر مایعات تخمیرکننده خانگی و نیز انواع تینرهای رنگ احتمال ایجاد سرطان را افزايش مي‌دهد. در صورت قرار گرفتن در معرض استشمام گرد و غبار، سموم و حشره‌کش‌ها، بوی رنگ‌ها و مواد شیمیایی از ماسک‌های مخصوص استفاده کنید. در زمان استفاده از مواد شیمیایی، مواد پرتوزا و عوامل سرطانزا مانند دوده و روغن‌های صنعتی از وسایل ایمنی بهره ببرید.
9- خود را معاینه کنید:
به‌طور منظم خود را برای انواع شایع‌تر سرطان، معاینه و چکاپ کنید، به این ترتیب احتمال بیشتری وجود دارد که سرطان در مرحله ابتدایی‌تر کشف شود و در نتیجه امکان درمان موفقیت‌آمیز آن وجود دارد. این چکاپ باید شامل پوست، دهان، روده بزرگ و راست‌روده شود. به تغییرات بدنتان توجه کنید، به این ترتیب امکان تشخيص زودرس سرطان و موفقیت بیشتر درمان آن فراهم می‌شود. اگر متوجه ایجاد تغییری در بدنتان شدید، به پزشک مراجعه کنید. باید توجه داشته باشیم که ما در 10 سال آینده افزایش قابل توجهی را در تعداد مبتلایان به سرطان خواهیم دید و در 20 سال آینده، این افزایش در سراسر جهان بسیار چشمگیر خواهد بود. این یک بیماری همه‌گیر بی‌سر و صداست که در حال گسترش است و متاسفانه مردم به اندازه‌ای که باید، به آن اهمیت نمی‌دهند.