«فیلم‌های معطل‌مانده اکران، راهی شبکه نمایش خانگی می‌شوند.» این تعبیر مدیرکل اداره نظارت و ارزشیابی وزارت فرهنگ و ارشاد، تازه‌ترین اظهارنظر پیرامون سرانجام آثاری است که انگار پیشانی‌نوشتی جز دوری از پرده ندارند و باید به قاب شیشه‌ای تلویزیون برای مواجهه با مخاطبان احتمالی بسنده کنند. سجادپور درباره چگونگی اعمال طرح نمایش خانگی این آثار، افزوده است: «ترجیح می‌دهیم آثاری که به هر دلیلی فاصله زیادی تا اکران‌شان ایجاد شده، به سمت سینمای خانگی سوق داده شوند و صف اکران را از این چیزی که هست شلوغ‌تر نکنند». داستان فیلم‌هایی که توفیق اکران بر پرده سینماها را می‌یابند و پس از آن معترض معادلات حاکم بر چرخه اکران سینماها می‌شوند، رنگ و بویی کاملا متفاوت از دغدغه فیلمسازانی دارد که در حسرت اکران فیلم خود هستند و به گفته سجادپور «معطل‌مانده» در صف اکرانند.
این یک بحران است؟
سال گذشته و در حوالی روز بزرگداشت سینما، 2نشریه تخصصی «فیلم» و «صنعت سینما» ویژه‌نامه‌های مفصلی درباره فیلم‌های اکران نشده در سینمای ایران منتشر کردند که در آنها با برگزاری میزگردها و انتشار گفت‌وگوها و یادداشت‌هایی، تلاش شده بود به تجزیه و تحلیل این معضل بزرگ سینمای ایران بپردازند. پایه و اساس تحلیل‌های این 2 نشریه تخصصی هم آمار و ارقام و نیز بازخوانی آثار ناکام در عرصه اکران سینماها بود. ماهنامه «فیلم» آماری را در زمینه اکران نشدن فیلم‌های یک دهه اخیر منتشر کرده بود که بر اساس آن «در سال ۸۷، از ۶۴ فیلم تولید شده، تنها ۴۷ فیلم اکران شده‌اند. در سال ۸۶ از ۵۷ فیلم تولید شده، ۴۸فیلم به نمایش درآمده‌اند. در سال ۸۵، از ۵۸ فیلم تنها۴۰ فیلم بر پرده سینماها قرار گرفته‌اند. جالب است که در سال ۸۴ از میان ۶۷ فیلم تولید شده تنها ۴۱ فیلم امکان نمایش یافته‌اند که فاصله‌ای قابل توجه محسوب می‌شود. در سال 83، ۶۳ فیلم تولید شده و فقط ۴۳ فیلم اکران شدند. در سال ۸۲ از میان ۵۸ فیلم تولید شده ۴۳ فیلم به نمایش درآمده و در سال 81، ۶۳ فیلم تولید شده و ۴۰ فیلم اکران شده است. در سال۸۰ آمار تولید سینمای ایران به ۵۲ فیلم می‌رسد که تنها ۳۹ فیلم یعنی کمترین مقدار فیلم‌های اکران شده در یک دهه اخیر به نمایش درآمدند. در سال 79، ۶۳ فیلم تولید و۴۳ فیلم اکران شد و در سال 78 هم ۵۷ فیلم تولید و ۴۳ فیلم اکران شده‌اند». به این آمار اضافه کنید آمار اکران سال گذشته سینماها را که طبق گزارش خانه سینما «یکی از اتفاقات ویژه سینما در سال 1388 تعداد فیلم‌های سینمایی بود که در این سال در سينما به نمايش درآمد». بر اساس این گزارش در سال 1388، 58 فیلم سینمایی به سینماها رفتند که با توجه به آمار اعلام شده از سوی معاون امور سینمایی یعنی تولید بیش از 90 فیلم در این سال، نسبتی مشابه سال‌های قبل را نشان می‌دهد.
ظرفیتی که نیست؛ فعلاً!
این آمار و ارقام نشان از ظرفیت اکران سینماهای کشور دارد که در دوره‌های مختلف گویی تغییر چندانی نداشته است. این ظرفیت به‌عنوان اصلی‌ترین پارامتر با تعداد سالن‌های سینما به ازای تعداد مخاطبان احتمالی، ارتباط مستقیم دارد. پس تنها زمانی می‌توان روی آن برای احیای شانس اکران فیلم‌های منتظر اکران حساب کرد که این تعداد سالن‌های سینمایی متناسب با ظرفیت تولید و نیز مخاطبان سینمایی شود. علم‌الهدی به‌عنوان کارشناس اقتصادی سینما، در این‌باره گفته است: «از نظر سرانه سالن سینما در بین ۵۶ کشور، ایران در جایگاه ۴۹ قرار دارد و با احتساب جمعیت ۷۰ میلیونی برای انطباق با استانداردهای جهانی 6 هزار و 700 سالن کم داریم. هر ایرانی هر ۵ سال یک بار به سینما می‌رود در حالی که یک اماراتی سالی 2بار سینما می‌رود و هر کره‌ای در سال ۲۰۰۸ ، 3 بار به سینما رفته است».
شانس، اقبال یا...
با پذیرش این واقعیت بالطبع قبول وجود فیلم‌های بازمانده از اکران در هر دوره (لااقل تا زمان مرتفع شدن موانع) چندان دشوار نیست. اما در اینجا نکته دیگری قابل طرح است که در این میان اولویت با کدام آثار است؛ آثار کارگردانان خوش‌شانس یا آثار تهیه‌کنندگان فعال و لابی‌نشین! اینکه فیلم‌های قابل تأملی چون «موش»، «ستاره بود»، «شبانه‌روز»، «آدم» و «آتشکار» با وجود داشتن پتانسیل‌های لازم هم برای جلب نظر مخاطبان و هم برای ارضای سلیقه منتقدان از چرخه اکران حذف و ناگزیر از توزیع در شبکه نمایش خانگی می‌شوند، با کدام استدلال قابل توجیه است و آیا به صرف گذشت زمان بر آنها می‌توان این امتیاز بزرگ را از آنان دریغ کرد. کیوان علیمحمدی و امید بنکدار که این روزها خبر ورود بدون اکران دومین تجربه سینمایی‌شان رسانه‌ای شده است در همان ویژه‌نامه‌های مرتبط با آثار اکران نشده سینما در یادداشتی آورده بودند: «حرف زدن درباره یک فیلم اکران نشده حرف زدن درباره یک کودک نارس به دنیا نیامده است. حرف زدن درباره یک عشق هنوز شکل نگرفته... هیچکس نمی‌تواند بفهمد نگرانی یک مادر برای کودکی که هنوز نیست چه مفهومی دارد.» و اینگونه میزان تأثیر بازماند یک اثر از اکران را متذکر شده بودند. تدبیر مدیریت جدید در تدوین «جدول زمانبندی اکران سینماها» برای این قبیل آثار که بی‌تردید در آینده نیز تولید خواهند شد، چه خواهد بود؟