اصغرصفري‌فرد*
در حال حاضر بیماری ایدز یکی از آشناترین بیماری‌ها برای همه طبقات اقتصادی، اجتماعی، گروه‌های بهداشتی و نهادهای سیاسی در تمام کشورهای دنیاست. ایدز مهلک‌ترین بیماری عصر مدرن بوده و جزو مهم‌ترین عوامل مرگ و میر است. این بیماری در کمتر از ربع قرن که از شناخته شدن آن می‌گذرد، بیش از 24 میلیون قربانی گرفته؛ قربانیانی که تعداد آنها بیشتر از قربانیان طاعون قرن نوزدهم و کشته شدگان 2 جنگ جهانی است. روبان قرمز که سمبل جهانی بیماری ایدز است، نشانه آگاهی و همبستگی با افراد مبتلا به این بیماری بوده و مردم جهان را برای نبرد با این بیماری متحد می‌کند. در سال 1988 در نشستی در شهر لندن، سران و وزیران بهداشت 140 کشور جهان گردهم آمده و به اتفاق آرا، اول دسامبر هر سال را به نام روز جهانی ایدز برای افزایش آگاهی، آموزش، پیشگیری و مبارزه با آن نام‌گذاری کردند. نام‌گذاری این روز فرصتی برای دولت‌ها فراهم کرد تا برنامه‌های خود را برای مبارزه با ایدز اعلام و ملت‌ها را تشویق کنند تا در برنامه‌های آگاهی‌رسانی درباره این بیماری خطرناک مشارکت جدی داشته باشند. موسسه‌های مردم‌نهاد غیردولتی و سازمان‌های محلی نیز می‌توانند در این حرکت مهم شرکت کرده و برضد این بیماری به مبارزه بپردازند. اهمیت بزرگداشت روز جهانی ایدز در این است که به عموم مردم یادآور شویم ویروس عامل بیماری ایدز از بین نرفته و هنوز کارهای زیادی مانده که باید انجام شود.
این بیماری برای نخستین‌بار در سال 1981 میلادی در کشور آمریکا به صورت ظهور غیرعادی بیماری ذات‌الریه در میان گروهی از جوانان همجنس‌باز گزارش شد و از آن به بعد در سراسر دنیا انتشار یافت. موارد بعدی این بیماری در گیرندگان خون و فرآورده‌های خونی، بیماران هموفیلی و همسران افراد آلوده گزارش شد که نشان‌دهنده وجود یک عامل عفونی برای این بیماری بود و بالاخره در سال 1983 ویروس عامل آن(HIV) کشف شد. بیش از 50 درصد موارد جدید آلودگی در سنین 15 تا 24 سالگی رخ می‌دهد و 90 درصد آلوده شدگان یا بیماران، در کشورهای جهان سوم و فقیر زندگی می‌کنند.
شیوع بالای ایدز در کشورهای فقیري که خود با انواع بیماری‌های عفونی و غیرعفونی، همچنین فقر مالی و کمبود شدید امکانات بهداشتی - درمانی مواجهند، به همراه کمبود کارکنان آموزش دیده و فقر فرهنگی مشکلات مضاعف و غیر قابل تحملی را برای آنها ایجاد کرده است. نکته مهم شیوع ایدز در کشورهای آفریقایی است. هشت کشور واقع در منطقه صحرای آفریقا تقریبا یک‌سوم موارد تازه آلوده شده و فوت شده جهانی را به خود اختصاص می‌دهند. طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت، شمار مبتلایان به ویروس ایدز در سال 2007 به بیش از 33 میلیون نفر رسید که حدود 30 میلیون نفر آنها بزرگسالان و کمی بیش از 2 میلیون نفر آنها کودکان زیر 15 سال هستند. نیمی از مبتلایان به ایدز را زنان تشکیل می‌دهند. همچنین در سال 2007 تعداد 5/2 میلیون نفر به تازگی آلوده شده و 1/2 میلیون نفر که شامل 33 هزار کودک بودند، به علت ایدز مردند. آوردن یک مثال درباره گسترش این بیماری حاوی نکته هشدار‌دهنده‌ای است. در سال 1990 تعداد 150 هزار نفر مبتلا به عفونت ویروس عامل ایجاد‌کننده بیماری ایدز، در قاره آسیا وجود داشت که هم‌اکنون به بیش از هفت میلیون نفر رسیده است. ایدز تاکنون بیش از 60 میلیون نفر را در سرتاسر جهان‌آلوده کرده که حدود 23 میلیون نفر آنان از دنیا رفته‌اند.
بیماری ایدز
بیماری ایدز به دلیل ابتلا به ویروس عامل به نام HIV ایجاد می‌شود،HIV مخفف
Immunodefi ciency virus human به معنی «ویروس عامل نقص ایمنی انسانی» است. ویروس، یک ذره خیلی کوچک است که برای زندگی، تکثیر و پخش نیاز به ورود به داخل یک سلول زنده دارد. وقتی ویروس، سلولی را آلوده کند، شروع به تکثیر در داخل آن سلول کرده که در نهایت منجر به آسیب و تخریب آن می‌شود. ویروس عامل بیماری ایدز وارد سلول‌های لنفوسیت انسانی می‌شود. سلول‌های لنفوسیت جزو گلبول‌های سفید هستند و بخشی از سیستم ایمنی بدن محسوب می‌شوند. سیستم ایمنی، گروهی از سلول‌ها و بافت‌ها هستند که بدن را در برابر ویروس‌ها و عفونت‌ها و برخی بدخیمی‌ها محافظت می‌کنند. با تکثیر ویروس ایدز در داخل لنفوسیت‌ها و تخریب این سلول‌ها، سیستم ایمنی بدن تضعیف شده و قدرت پاسخ‌دهی به برخی بدخیمی‌ها و بیماری‌های عفونی، حتی یک سرماخوردگی ساده را هم ندارد. وقتی سیستم ایمنی آسیب ببیند، نه‌تنها در برابر ویروس HIV (که در آغاز به آن صدمه زده) بلکه نسبت به بقیه عفونت‌ها هم آسیب‌پذیر می‌شود و دیگر قادر به کشتن میکروب‌ها و ویروس‌هایی که قبلا برایش مشکلی ایجاد نمی‌کردند، نیست. علائم عفونت اولیه این بیماری عبارتند از: تب، بزرگی غدد لنفاوی، گلو د‌رد و جوش‌های پوستی. كه با گذشت زمان (معمولا میان 5 تا 10 سال) و ضعیف‌تر شدن سیستم دفاعی، بدن آماده ابتلا به انواع بیماری‌ها و عفونت‌های مکرر می‌شود. این بیماری‌ها به صورت کاهش شدید وزن، بیماری‌های ریوی، اسهال‌های شدید و مزمن، تب‌های طولانی، اختلالات شخصیتی و بیماری‌های مغزی و پوستی خود را نشان می‌دهد که در نهایت منجر به مرگ فرد مبتلا، در عرض یک تا 2 سال به دلیل عفونت‌های شدید خواهد شد.
راه‌های انتقال و پیشگیری
راه‌های انتقال ویروس عامل بیماری ایدز بیشتر از راه زیرجلدی و تماس مخاطی است. عمده‌ترین راه‌های انتقال، تماس جنسی محافظت نشده و انتقال از مادر آلوده به فرزند است. احتمال انتقال ویروس از مادر آلوده به فرزند، قبل از زایمان، هنگام زایمان و بعد از زایمان در دوران شیردهی وجود دارد. بدون استفاده از داروهای ضد‌ویروس در دوران بارداری، احتمال انتقال ویروس به جنین حدود 40 درصد است. در مادران باردار آلوده، با وجود هر درجه از پیشرفت عفونت ایدز، برای کاهش میزان خطر انتقال ویروس به جنین، درمان ضدویروسی لازم و ضروری است. تماس با خون فرد آلوده، استفاده از خون و فرآورده‌های خونی آلوده مانند داروهای انعقادی ویروس‌زدایی نشده و استفاده از سرنگ‌های مشترک میان معتادان تزریقی نیز راه‌های دیگر انتقال ویروس هستند. تقریبا 75 تا 85 درصد موارد آلودگی به این ویروس، انتقال از طریق جنسی است. بیشترین آلودگی در افرادی که شرکای جنسی متعدد دارند مشاهده می‌شود.
در موارد تماس‌های جنسی غیرمعمول مانند تماس جنسی مرد با مرد، احتمال انتقال بیماری 10 برابر بیشتر خواهد شد. انتقال از طریق خون، یکی دیگر از راه‌های موثر انتشار است که در عین حال به خوبی با انتخاب صحیح اهدا‌کنندگان سالم و انجام آزمایش‌های غربال‌گری مناسب قابل پیشگیری است. به دلیل اینکه پس از آلوده شدن فرد به ویروس عامل بیماری تا زمانی که تست‌های تشخیصی بتوانند وجود بیماری را تشخیص بدهند فاصله زمانی وجود دارد که از لحاظ علمی به آن «دوره پنجره» گفته می‌شود، درخواست همیشگی سازمان انتقال خون از داوطلبان اهدای خون این است که در موارد مشکوک بودن به وجود هر‌گونه بیماری عفونی یا انجام رفتارهای پرخطر مانند تماس جنسی مشکوک و تزریق مواد مخدر، از مراجعه به مراکز خون‌گیری خودداری کنند تا سلامت بیماران و سلامت جامعه حفظ شود. خال‌کوبی و حجامت غیر‌بهداشتی هم از راه‌های انتقال محسوب می‌شوند. پاشیدن خون و ترشحات آلوده به داخل مخاط چشم یا بینی کارکنان بیمارستانی هم از روش‌های دیگر پخش بیماری است. پایبندی به اصول اخلاقی و اقدام به پیوند زناشویی و اجتناب از بی‌بند و باری جنسی، استفاده از وسایل و لوازم پزشکی یک‌بار مصرف و استریل، دوری از مواد مخدر، انجام خدمات دندانپزشکی در مطب‌های مطمئن، دفع صحیح پسماندهای پزشکی و نوک‌تیز و استفاده از وسایل شخصی مانند مسواک، وسایل اصلاح و تیغ صورت‌تراشی جزو مهم‌ترین اقدامات پیشگیری از ابتلا به این بیماری هستند.
حرکت همگانی
در سالیان اخیر درباره آگاهی‌رسانی، ارائه راه‌های پیشگیری و انجام اقدامات درمانی و مراقبتی، حرکت‌های وسیعی در سطوح ملی، منطقه‌ای و جهانی آغاز شده و در حال انجام است. در سال 2007 در برنامه مبارزه با ایدز سازمان جهانی بهداشت، بیش از سه میلیون نفر داروهای ضدایدز دریافت کردند. این تعداد تقریبا یک‌میلیون نفر بیشتر از سال 2006 و 5/7 برابر چهار سال گذشته است که نشان‌دهنده پیشرفت جهانی برای مقابله با ایدز است. با این وجود، به دلیل فراوانی بیماران، تنها حدود 31 درصد مبتلایان که نیازمند درمان ضدویروسی بودند شامل این برنامه درمانی شدند. متاسفانه در همین سال تقریبا 5/2 میلیون مورد تازه آلوده شده نیز به ثبت رسید. تمام این گزارش‌ها نشان‌دهنده توجه همه‌جانبه جهانی برای مبارزه با ایدز، راه‌های پیشگیری، مراقبت و درمان آن است. اطلاعات حاصله از درمان‌های ضدویروسی و کاهش موارد
مرگ و میر در کشورهای فقیر یا با درآمد اقتصادی متوسط، قابل مقایسه با کشورهای ثروتمند بوده و این خبر خوبی است. به هر حال بیشتر کشورها دچار چالش‌های بزرگ در این زمینه هستند. بسیاری از مبتلایان به سل، مبتلا به ایدز هم هستند که متاسفانه از مبتلا بودن خود به ایدز اطلاعی ندارند. درمان توأم ایدز و سل برای کشورهای در حال توسعه بسیار هزینه‌بر است و برخی کشورها قادر به تامین منابع مالی کافی نیستند. علاوه بر ایدز، شیوع دیگر عفونت‌های ویروسی مانند هپاتیت B و C بویژه در معتادان مواد مخدر تزریقی نیز گسترده است. آمارهای جهانی حکایت از آن دارد که ابتلای توأم به ویروس‌های هپاتیت C و HIV در برخی کشورها در میان معتادان تزریقی 72 تا 95 درصد است.
حرف آخر
ویروس ایدز از طریق تماس‌های معمولی مثل دست دادن، در آغوش کشیدن، روبوسی، عطسه، سرفه کردن و استفاده از حمام، دستشویی و استخر عمومی، استفاده از ظروف و وسایل غذاخوری مشترک، نیش حشرات، وسایل نقلیه عمومی، رختخواب، لباس مشترک، گوشی تلفن و نظایر اینها منتقل نمی‌شود. قرنطینه و جداسازی بیماران لزومی ندارد و این افراد می‌توانند با رعایت توصیه‌های بهداشتی به زندگی شخصی و اجتماعی خود ادامه دهند. همین‌طور باید بدانیم ایدز درمانی قطعی نداشته و با وجود تلاش‌های بسیار تاکنون واکسنی برای آن عرضه نشده است. آگاهی از راه‌های انتقال و استفاده از روش‌های پیشگیری، تنها راه موثر مقابله با این بیماری محسوب می‌شود. غول ایدز را باید با آگاهی از بین برد؛ ترس راه درستی نیست.
*کارشناس ارشد خون‌شناسی