آزاده صالحي
درباره کاریکاتور بعد از پیروزی انقلاب بگویید.
پیروزی انقلاب اسلامی در شکل بخشیدن مردمی به عرصه کاریکاتور نقش عمده‌ای داشت و توجه رسانه‌ها و مردم نسبت به این مقوله جلب شد. تاثیرگذاری و افشاگری از مهم‌ترین ویژگی‌های کاریکاتور این دوره به شمار می‌آمد. این به خاطر ماهیت ویژه هنر تصویری طنزآمیز است. به این معنی که کاریکاتور با چاشنی طنز به دنبال کشف رویدادها و حقایق است. حقایقی که شاید از دید خیلی‌ها پنهان بماند اما کاریکاتور با دارا بودن صراحت و سادگی در قالب طنز به تبیین آن می‌پردازد. همان طور که می‌دانید بعد از پیروزی شكوهمند انقلاب ما با جنگ تحمیلی مواجه شدیم و گروه‌های مخالف نظام در شهرهای مختلف پراکنده شدند. بنابراین هنرمندان کاریکاتوریست وارد مسائل و مصائبی شدند که جنگ برایشان پدید آورده بود. در واقع جنگی که صدام راه انداخت و 57 کشور دنیا به حمایت از آن برخاستند توانست تاثیرات متفاوتی در هنر ما پدید آورد.
کاریکاتوریست‌ها در روزنامه‌های پرتیراژ به‌عنوان هنرمندان افشاگر، جنایت‌های صدام را در قالب طنز تصویری ارائه دادند و به نوعی به بالا بردن روحیه رزمندگان کمک کردند. کاریکاتوریست‌های این دوره با استفاده از هنر تصويري در جهت افشای گروه‌هایی که در برابر نظام ایستاده بودند، برآمدند. آن هم در دوره‌ای که ایران به این حمایت نیاز داشت. به هر حال کاریکاتوریست‌ها در آن دوره کارهای مثال‌زدنی انجام دادند. همزمان با شروع جنگ، عده‌ای از کاریکاتوریست‌ها دور یکدیگر جمع شدند و شاکله گروهی را در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران پایه‌گذاری کردند که بعدها منجر به وقوع اتفاقات بزرگی شد و با نام گروه «کاسنی» شکل گرفت.
اعضای این گروه چه کسانی بودند؟
محمدحسین نیرومند، اصغر کفشچیان‌مقدم و من اعضای این گروه بودیم. در آن سال‌ها ما شروع به مطرح کردن بحث هویت در کاریکاتور کردیم که البته بعدها دوستان دیگری نیز در این مسیر به ما اضافه شدند.
ایده نامگذاری کاسنی از کجا شروع شد؟
«کاسنی» در واقع برگفته از بخشی از مناجات‌نامه خواجه عبدالله انصاری است که می‌گوید: «الهی اگر کاسنی تلخ است از بوستان است و اگر عبدالله مجرم است از دوستان». از اینها گذشته کاسنی گیاه دارویی تلخ و در عین حال شفادهنده‌ای است و میتوان این گیاه شفادهنده را از جهاتی به کاریکاتور نزدیک دانست. زیرا کاریکاتور مضمونش مثل کاسنی تلخ است و ممکن است به مذاق برخی خوش نیاید ولی همواره به دنبال درمان معضلات اجتماعی و یافتن راه‌هایی برای حل مشکلات است. گروه کاسنی در سال 1367 در حوزه هنری از طریق دعوت حبیب‌الله صادقی شکل منسجم‌تری به خود گرفت، یعنی گروهی که نام بردم از دانشکده هنرهای زیبا به حوزه هنری رفت و فعالیت گسترده خود را در آنجا شروع کرد. نه‌تنها در تهران که بعد از این شکل‌گیری در تمام شهرستان‌ها به برگزاری نمایشگاه پرداختیم. این فعالیت، زمینه زیربنای نشریه «کیهان کاریکاتور» را فراهم کرد که از سال 1370 تا به حال 18 سال است که منتشر می‌شود. پیش از انتشار کیهان کاریکاتور نشریه وزین «گل‌آقا» منتشر شد که میتوان گفت موفقیت خود را مرهون زحمات زنده‌یاد کیومرث صابری‌‌فومنی بود و همچنین مجله «طنز و کاریکاتور» به مدیرمسؤولی استاد جواد علیزاده که تاثیرات بسزایی در رشد کاریکاتور داشت. چاپ این سه نشریه در این سال‌ها نویدبخش این مساله بود که کاریکاتور، رشدی تدریجی را آغاز کرده است. این روند ادامه داشت تا سال 1372 که من و محمدحسین نیرومند از سوی موزه هنرهای معاصر تهران دعوت شدیم تا طرح مسابقه سراسری کاریکاتور را ارائه کنیم. ما از همان ابتدا که به موزه دعوت شدیم به این فکر بودیم که میتوان جشنواره‌ای در ابعاد بین‌المللی برگزار کرد، این ایده درست در یکسالگی نشریه‌مان (کیهان کاریکاتور) که به شکل ماهنامه منتشر می‌شد، محقق شد و ما توانستیم با بین‌المللی کردن این جشنواره، کاریکاتور و کاریکاتوریست‌های‌دیگر کشورهای دنیا را نیز بشناسیم و با آنها ارتباط داشته باشیم.
تاثیر این ارتباط‌های بین‌المللی بر کاریکاتور ما چه بود؟
این ارتباطات موجب افزایش اعتماد به نفس کاریکاتوریست‌های داخلی شد و از اینها گذشته اتفاق بزرگی هم در کاریکاتور تلقی می‌شد. به طوری که در نخستین دوره از این جشنواره از 45 کشور دنیا به ارائه اثر پرداختند و همچنین چهار داور کاریکاتوریست خارجی را هم به ایران دعوت کردیم. بعد از گذشت 16 سال یعنی با پشت سرگذاشتن هشت دوره موفق این جشنواره، در حال حاضر حدود 150 فستیوال و مسابقه‌ای که به شکل دوسالانه انجام می‌شود، در ردیف سه فستیوال برتر دنیا هستیم. یعنی بعد از 16 سال از مراجع تخصصی دنیا توانسته‌ایم پنج ستاره دریافت کنیم. به طوری که در دو سالانه هشتم تعداد کشورهای شرکت‌کننده به 85 کشور رسید و دو بخش هم به آن اضافه شد که بخش‌های چهره و کمیک استریپ از آن جمله بود.
با تاسیس خانه کاریکاتور چقدر این روند و مسیر هدایت شد؟
ببینید، خانه کاریکاتور در واقع زمینه‌ای برای گسترش فعالیت در عرصه کاریکاتور بود و در سال 77 رنگ و بوی جدی‌تری به خود گرفت و من هم به عنوان رئیس خانه کاریکاتور انتخاب شدم. در همان سال‌ها سایتی هم با عنوان «ایران کارتون» به زبان انگلیسی طراحی کردیم و هدف‌مان هم تعامل با دنیا بود. بعد از آن هم بخش فارسی این سایت را راه‌اندازی کردیم. این دو سایت عملا اطلاع‌رسانی زیادی را در اشکال مختلف انجام دادند. کارهایی از قبیل درج اخبار و رویدادهای کاریکاتور یا درج اخبار مسابقات بین‌المللی، معرفی کاریکاتوریست‌های ایرانی و خارجی و... که سایت ایران کارتون با نظرسنجی که سال 2007 سایت «سیریا کارتون» انجام داد به عنوان بهترین سایت مرجع در دنیا معرفی شد. همچنین در دومین مسابقه ملی رسانه‌های دیجیتال نیز سایت ایران کارتون به عنوان بهترین پایگاه اینترنتی در هنرهای تجسمی موفق به دریافت جایزه اول شد. از طریق خانه کاریکاتور، ماهنامه ایران کارتون نیز به چاپ می‌رسد.
در مجموع اگر بخواهید درباره دستاوردهای این سال‌ها بگویید، مهم‌ترین آنها چیست؟
آمار نشان می‌دهد هنرمندان کاریکاتوریست، جوایز مهمی را از آن خود کردند که غالب این برندگان هم هنرمندان شهرستانی بوده‌اند. بسیاری از محققان و کاریکاتوریست‌ها هم کاریکاتور ایران را در سطوح عالی توصیف کرده‌اند و در حال حاضر میتوان گفت ایران مدعی کاریکاتور در جهان است.
برنامه‌های خانه کاریکاتور در سال‌های آتی چیست؟
خانه کاریکاتور مسلما در راستای اهداف فرهنگی خود به تدارک مسابقاتی پرداخته است که بیشتر آنها به شکل اینترنتی است. یکی از این مسابقات هم مربوط به معضلات شهری بود که 68 کشور در آن به ارائه اثر پرداختند. خوشبختانه برگزاری مسابقات و جشنواره‌ها این تاثیر را به وجود آورد که در حال حاضر با خیلی از کشورها تعامل داریم. حتی کشورهایی که تا سال‌های گذشته نمی‌دانستند که ایران هم هنرمند کاریکاتوریست دارد، در حال حاضر ما را جزو کشورهایی می‌دانند که در عرصه کاریکاتور، موفقیت‌های چشمگیر و مطرحی به‌دست آورده است.
به نظر شما مؤلفه این متمایز شدن چه بوده است؟
کاریکاتوریست‌های ما با توانمندی در سه حوزه مطرح شده‌اند. در واقع آنها علاوه بر نوآوری و بدعت، سبک‌‌های شخصی خود و نوع تفکر موضوع را نیز دریافته‌اند. به‌طوری که میتوان گفت اغلب کاریکاتوریست‌های ما امروز مفهوم‌گرا هستند در حالی که خیلی از کشورهای غربی قالب‌گرایند و اصولا شکل ظاهری کار برایشان اهمیت دارد، ولی همان طور که اشاره کردم برای ما مفهوم، حائز اهمیت است و کاریکاتوریست‌ها به تکنیک، شیوه و اجرای مناسب در کارشان رسیده‌اند. اینها شاخصه‌هایی است که مورد نظر کشورهای دیگر است. به نظرم در حال حاضر ما در یک دوران طلایی در زمینه کاریکاتور به سر می‌بریم. در حالی که پیش از انقلاب ما در این عرصه هرگز مسابقات بین‌المللی نداشتیم و امروز با کمیت کاریکاتوریست‌ها صرف نظر از کیفیت خوب آثار، مواجه هستیم. این نشان می‌دهد که کاریکاتور در این برهه مورد توجه قرار گرفته و نویدبخش این است که هرچه جلوتر می‌رویم، حضورمان درخشنده‌تر می‌شود.
از آن‌جایی که خاستگاه اولیه کاریکاتور از نشریاتی چون«توفیق» در دهه 40 در مطبوعات شکل گرفت، امروز به آن شکلی که باید شاهد حضور کاریکاتور در نشریات نیستیم، فکر می‌کنید، چرا؟
به نظر من این‌طور نیست و کاریکاتور در نشریات، رنگ نباخته است. البته کاریکاتور در نشریات امروزی با مشکلات فراوانی مواجه است. مهم‌تر از همه این است که اربابان جراید نسبت به چاپ کاریکاتور کم توجهی می‌کنند و ستون ثابتی برای کاریکاتور در نظر گرفته نمی‌شود و دیگری مساله معیشتی است. یعنی حق‌الزحمه کاریکاتوریست‌ها در رسانه‌ها خیلی اندک است.
به نظر می‌رسد رشدی که در زمینه کاریکاتور نمایشگاهی داشته‌ایم در مطبوعات به دست نیاورده‌ایم؟
دلیلش این است که در حال حاضر تعداد زیادی کاریکاتوریست داریم که علاقه‌مند به ارائه کار هستند و در ازای آن نشریات استقبال‌کننده یا اندک هستند یا توجهی که شایسته است، نسبت به این مساله نشان نمی‌دهند. بنابراین کاریکاتوریست ناچار است که به فضای نمایشگاهی روی بیاورد.
با این تفاسیر، این یک آسیب برای کاریکاتور به شمار نمی‌رود؟ مهم‌تر از همه اینکه آرام‌آرام در این شرایط از ریشه‌اش که مطبوعات است، جدا می‌شود؟
می‌دانید این به تعریف مستقل من و شما و دیگران نسبت به کاریکاتور برمی‌گردد. ضمن اینکه تا حدود زیادی حرفتان را قبول دارم که جایگاه یا به قول شما خاستگاه اولیه کاریکاتور باید در مطبوعات باشد. اما توجه داشته باشید که در این چند سال اخیر، هنرمندان ما کارهای تاثیرگذاری کرده‌اند ولی مطبوعات به دلایلی که اشاره کردم، توجه کافی به این مقوله‌ها نشان نداده‌اند. هرچند کاریکاتوریست‌ها، دلگرمی خود را از دست نداده و از ابعاد ارزشی، خیلی خوب به کاریکاتور پرداخته‌اند. نمونه‌اش ارائه مسابقاتی است که نتایج چشمگیری به دنبال داشته است. حالا چرا مطبوعات توجه نمی‌کنند، نمی‌دانم. ما به‌عنوان دست‌اندرکاران عرصه کاریکاتور، همواره در صدد توسعه کاریکاتور در کشور بوده‌ایم.
در ماه گذشته شما به شکل انفرادی در شهر مشهد به برگزاری ورک‌شاپ یا کارگاه‌های آموزشی کاریکاتور پرداختید. در این‌باره توضیح دهید؟
من از طریق حوزه هنری تاکنون بیش از 20 کارگاه آموزشی داشته‌ام و به تبع آن در 16 شهر حضور یافتم که برای علاقه‌مندان کاریکاتور و دانشجویان و دانش‌آموزان بسیار تاثیرگذار بود.
امیدوارم فرصت برگزاری هرچه بیشتر این کارگاه‌ها علاوه بر تهران برای شهرستانی‌ها هم میسر شود.