تاکنون سیاست خارجی آلمان در مساله عراق، از شفافیت و تحرک برخوردار نبوده است. لذا باید گفت با روی کار آمدن اوباما در آمریکا، آلمان ناگزیر دست به تدوین یک سیاست خارجی جدید (مبتنی بر تغییرات جزئی) در قبال عراق خواهد زد. از منظر تئوریک، بر خلاف عملکرد ایالات متحده آمریکا که بیشتر با تئوری‌های واقع گرایی (تهاجمی برای افزایش قدرت) مورد تحلیل قرار می‌گیرد، منطق رفتاری آلمان نسبت به بحران عراق، همزمان از 2 منظر لیبرالیستی و واقع‌گرایی (تدافعی برای رفع تهدیدات) قابل فهم است. تئوری‌های لیبرالیستی نفع ملی را کمتر در حوزه نظامی می‌بینند و نظم نه از طریق توازن قوا بلکه به‌وسیله تعاملات، سازش بین قوانین، هنجارهای مشترک، رژیم‌های بین‌المللی و مقررات نهادینه شده حاصل می‌شود.
در این تئوری‌ها عمدتا اولویت با ابعاد غیرنظامی است و برای ترغیب همکاری از طریق نهادهای بین‌المللی، خلع سلاح و حقوق بین‌الملل بر تقویت چند‌جانبه‌گرایی و نظام مبتنی بر همکاری‌ها تاکید می‌شود. بویژه در نگرش نهادگرایی لیبرال، منافع مثبت ناشی از همکاری جایگاه خاصی دارد. همچنین تاکید آلمان بر همکاری‌های غیرنظامی در عراق نیز در همین راستا ارزیابی می‌شود. اما علاوه بر نظریه‌های لیبرالیستی، برخی از رویکردهای آلمان (مانند ترسیم تهدیدات امنیتی ناشی از این بحران، ورود به پروسه اتحاد‌سازی با آمریکا برای رفع تهدیدات و گرایش به همکاری با آمریکا در عراق با انگیزه تقویت روابط فراآتلانتیکی)، با تئوری‌های واقع‌گرایی (تدافعی برای دفع تهدید) قابل تحلیل است. لذا به‌نظر می‌رسد تلفیقی از هر 2 نظریه لیبرالیستی و واقع‌گرایی، تفسیر کامل‌تری از رفتار آلمان در عراق را ارائه می‌کند. درباره دلایل تدوین سیاست خارجی جدید آلمان در قبال عراق، با 2 مساله داخلی و خارجی روبه‌رو هستیم. دلیل خارجی ناشی از یکی از مهم‌ترین اولویت‌های سیاست خارجی آلمان یعنی روابط فراآتلانتیکی است که پس از جنگ عراق به‌شدت تضعیف شده است و دلیل داخلی ناشی از منافع و تهدیداتی است که آلمان، خود را در رابطه با بحران عراق، با آن درگیر می‌بیند. با روی کار آمدن اوباما در آمریکا، احتمال افزایش انتظارات آمریکا از آلمان مبنی بر حمایت بیشتر آلمان از آمریکا در عراق، قابل پیش بینی است. باراک اوباما در اواخر فوریه 2008 اعلام کرد که متحدین باید مسؤولیت بیشتری را در افغانستان به عهده بگیرند. همین انتظار از آلمان و برخی دیگر از کشورهای اروپایی درباره عراق نیز وجود دارد.
با توجه به قرائن فوق و بویژه با برقراری امنیت نسبی در عراق یا در صورت هرگونه تغییر در سیاست آمریکا (تقسیم برخی از نقش‌های آمریکا میان متحدین اروپایی جهت کاهش فشارهای موجود) در عراق، به‌تدریج این انتظارات مطرح خواهد شد. آلمانی‌ها در ابتدای جنگ در عراق، از شکست اجماع میان متحدین نگران بودند و افکار عمومی این کشور نسبت به تهاجم به عراق بی‌اعتماد بود. لذا با گذشت حدود 6 سال از حمله به عراق، حتی دولت مرکل نیز که متمایل به جمهوری‌خواهان آمریکاست، حاضر نشد خود را در مسائل عراق درگیر کند. بدیهی است آلمان کماکان آمادگی اعزام نیرو به عراق را ندارد و آماده رویارویی با حوادث ناخوشایند عراق نیست. اما با وجود همه اینها، بهبود روابط با آمریکا در سیاست خارجی آلمان، دارای جایگاه ویژه‌ای است.
اکنون با توجه به ویژگی‌های دولت دموکرات اوباما، آلمان بر تلاش‌های خود (برای جبران شرایط به وجود آمده در حمله آمریکا به عراق)، خواهد افزود. آلمان باید درباره همکاری با دولت جدید آمریکا در عراق، تصمیم بگیرد و این تصمیم خود را به اوباما نشان دهد. اعلام ولفگانگ شویبله، وزیر کشور آلمان مبنی بر پذیرش تعدادی از پناهندگان و فراریان (مسیحی) عراقی توسط آلمان، حاکی از این است که این کشور نسبت به اوضاع عراق آگاهی دارد اما این به معنای داشتن یک سیاست روشن و مدون درباره عراق نیست.
منافع آلمان در عراق
آلمان، منافع اساسی در ارتباط با عراق دارد که ضرورت تدوین سیاست خارجی این کشور را حتمی می‌کند. لذا به نظر می‌رسد آلمان پس از سال‌ها تاخیر به اهمیت تدوین سیاست خارجی عراق بیندیشد. آلمان با وجود مخالفت‌های اولیه با تهاجم آمریکا به عراق، بسیار نگران خروج نیروهای آمریکایی از عراق است. این مساله از عواملی است که احتمال تغییر در مواضع و تدوین یک سیاست خارجی فعال در عراق را افزایش می‌دهد. از دیگر نگرانی‌های آلمان درباره عراق، وضعیت داخلی این کشور است.
آلمان هنوز درباره همکاری با دولت عراق از مرحله تصمیم‌گیری عبور نکرده است. آلمان، تشکیل یک دولت با ثبات در عراق را از مهم‌ترین منافع خود معرفی کرده، اما گام‌های اساسی برای جلب اعتماد طرف‌های عراقی برنداشته است. با وجود اینکه به نظر می‌رسد آلمان در دوران ریاست‌جمهوری اوباما، گام‌های اساسی برای مشارکت و همکاری در مساله عراق بردارد، اما این همکاری به ابعاد نظامی- امنیتی تسری نخواهد یافت زیرا نیروهای امنیتی عراق نیز درگیر منازعات قومی و مذهبی در این کشور هستند. دلیل دیگر این است که آلمان تغییری در نگاه خود به مساله تهاجم به عراق نداده و مضافا اینکه از تجربه افغانستان نیز سود می‌برد.
آنچه برای آلمان مهم است، در وهله نخست خروج از دایره سیاست‌های انزواگرایانه در مساله عراق و تدوین سیاست خارجی برای این کشور است، تا بتواند از یک سو روابط فراآتلانتیکی خود را (که در دوره شرودر به سردی گراییده بود و در دوره مرکل نیز، این روابط کاملاً شکوفا نشد) بهبود بخشد و از سوی دیگر مجدداً بتواند به‌عنوان یک بازیگر به ایفای نقش در صحنه عراق پرداخته و منافع خود را دنبال کند.
*کارشناس مسائل اروپا