آزاده صالحی
چرا انجمن خوشنویسان ایران تلاشی برای به روز کردن خط نمی‌کند؟
چرا انجمن خوشنویسان ایران تلاشی برای به روز کردن خط نمی‌کند؟شما این سوال را از کسی می‌پرسید که در عین پایبندی به اصول خوشنویسی، از شیوه قدما تبعیت می‌کند ولی حرفی از جنس زمان خود را دارد.
من سعی کردم الگویی از خط‌شکسته ارائه دهم که همه استانداردهای گذشته و اصالت هندسه کلمات و حروف در آن حفظ شود ولی در طراحی و ترکیب‌بندی شیوه‌ای کاملاً جدید، انتزاعی و قابل قبول برای فضای هنری - اجتماعی عصر حاضر بیان کند؛ شاید این باور که هنر باید رنگ و بویی از قابلیت‌های هنری و شخصی خودم را هم داشته باشد.
یعنی هنر و شیوه‌های تازه روی شانه‌های خطوط سنتی ایستاده است؟
بله، شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این نگرش همیشه تاریخ، یک اصل مهم به شمار رفته؛ الگو و دگراندیشی‌ای که بزرگانی مثل میرعماد حسنی که همه عمر متاثر از مکتب استاد کل میرعلی بوده در دهه پایانی عمر خود در قانونمندی و تکامل خط نستعلیق شیوه‌ای مطلوب را ارائه کرد که تا چندین قرن و همین امروز هم ملکه ذهن هنرمندان بزرگ بوده است.
در خط‌شکسته نیز درویش عبدالمجید طالقانی چند سالی شیوه شفیعا را الگوی عملی و نظری خود قرار داد. سپس با وجود جوانی و عمر کوتاه دنیایی از شگفتی را در پیچش‌ها و خمش و گره‌های دلفریب خط‌شکسته ارائه کرد. یا میرزاغلامرضا و گلستانه در خط‌شکسته، سال‌های سال به نقل از آثار پیشینیان خود همت کردند ولی دهه‌های پایان عمر در اندیشه بروز خلاقیت‌های فردی و تثبیت ویژگی‌ها و شیوه‌های شخصی خود شدند. میرزا رضا کلهر زمانی ماندگار شد که به قول محقق و پژوهشگر ارجمند استاد آیدین آغداشلو، در شیوه قبل از خود تصرف ایجاد کرد و قلمی را که قبله‌گاه نظر همه استادان بود، قدری ضخیم‌تر کرد تا در کتابت چاپ‌سنگی نارسایی‌های مواصلات را برطرف کند و به نوعی ضرورت‌های عصر و روزگار خود و جنس تلاش خود را به روز تغییر داد و اصلاً نقطه آغاز روز و ماه و سال هنر روشن نیست و در سیر تکاملی در نگاه و نظر و دست به دست به تکامل می‌رسد.
در دوره معاصر چطور؟
در این دوره بیشتر به لحاظ ترکیب‌بندی و فضای ترکیبی از گذشتگان تاثیر می‌گیریم، ضمن اینکه معتقدم جوهر خط شکسته‌نویس همچنان در آثار «عبدالمجید اصفهانی» است. گمان می‌کنم تا سال‌های متمادی، شکسته‌نویسان تاریخ سر به آستان او گذاشته و از او تبعیت می‌کردند و مسلما ما هم از این قاعده مستثنا نیستیم، ولی اصولا اعتقاد دارم در کار هنر نقطه پایانی وجود ندارد. منتها رویدادها به اقتضای زندگی امروز جهان و به فراخور استعداد نسل‌های جدید تغییر می‌کند ولی هنرمند معاصر در تمام هنرها باید توجه داشته باشد که ویژگی‌های آثار گذشتگان متعلق به همان عصر است و ما نباید از کسی انتظار میرعماد شدن یا درویش شدن داشته باشیم. دلیلش هم واضح است، چون کار گذشتگان که موجود است، مسلماً ما آمده‌ایم که با بهره‌مندی از آنها توانایی‌های خودمان را ارائه دهیم. ما در دنیای پیشرفته هستیم و امروز صدها کتاب آموزشی و هنری در داخل کشور؛ دنیایی که با ورود به فضای بیکرانه اینترنت با تمام جهان در ارتباطیم، وجود دارد، بنابراین نهایت کوته‌نظری است که از این دنیای گسترده که دم به دم ما را با جهانی از تحولات، زیبایی‌ها و شگفتی‌های هنر روبه‌رو می‌سازد، چشم بپوشیم و در پی تنیدن و تنها تقلید محض از آثار گذشته باشیم. من در این زمینه به شخصه دارای چند نگرش هستم. با توجه به اینکه در ساختار تشکیلاتی این مجموعه هستم، فکر می‌کنم خط مقوله‌ای است که ضرورت دارد بیش از اینکه هست وارد فضای دانشگاهی شود. البته در برخی رشته‌ها مثل گروه ارتباطات تصویری، چند واحد خوشنویسی وجود دارد ولی کافی نیست و به نظرم جوانان باید با این باور که در جشنواره‌های خوشنویسی فرصت و فضای تازه‌تری ایجاد شود و مثل همه جای دنیا با جوایز ارزشمند در ترغیب هنرمندان برجسته کشور، ایجاد انگیزه فکری شود، از این هنر بیشتر استقبال کنند. حاصل این نگرش نوین نیز کارهایی است که در تمام هنرها از جمله هنر سفالگری روی داده است. سفال یکی از هنرهای بسیار تاریخی، کهنسال و اصیل ایرانی است. انسان اولیه سعی کرده تا حس زیبایی‌شناسی خود را با عناصر موجود در زندگی محیطی که خاک و آب بوده برای نسل‌های بعد بیان و به مرور زمان با نقوش گوناگون و خط‌نوشته‌ها، ظرف‌های سفالی ایجاد کند و سفال به فراخور ذوق و سلیقه استادان بزرگ امروز دستخوش تغییر و تحولات چشمگیری شده است. توصیه‌ام به استادان و اصولا هنرمندان این است که گرایشات کهنه‌پرستی را رها کنند ولی به سنت پایبند باشند. کهنه‌پرستی غفلت بزرگی است که ما را از موجودیت سرشار از ذوق و قریحه محروم می‌کند. گمان می‌کنم جوانان باید آزاد باشند تا بتوانند به زیبایی‌های تازه و بکر و کودک شاداب درون خود متکی شوند.
شما هفت سال قبل تابلویی با عنوان «مرغ سحر» را به استاد شجریان اهدا کردید تا در پروژه باغ هنر بم به فروش برساند، از نتیجه کار خبر دارید؟
با توجه به اینکه «شجریان» به عنوان چهره اسطوره‌ای در دنیای امروز سنتی ایران بر بلندای موسیقی آوازی روزگار معاصر قرار دارد، باید بگویم ایشان هنرمندی منحصر به فرد هستند که همه قابلیت‌های کمی و کیفی را در کمال‌جویی دارا هستند. جدای از هنر آواز، در چهار دهه پیش از هنرمندان محبوب و برجسته خوشنویسی بوده‌اند و با داشتن جوهر و سرشتی خراسانی و برخورداری از فضیلت‌های انسانی در آداب زندگی، هنر و جامعه بسیار مورد توجه شادروان استاد سید‌حسین میرخانی بودند که ایشان نیز در کنار استادی خط، نوازنده چیره‌دستی در کمانچه بودند. درستی و نزدیکی در فضای معنوی آن روزگار یعنی سال‌های
47-46 و شور و اشتیاق ایشان به خوشنویسی در این 40 سال مرا مجذوب شخصیت او کرده است.
این احساس غریب در کنار شوق درونی خودم به آواز، این علاقه‌مندی را عمق بخشیده. همیشه از قریحه و نبوغ ایشان در انتخاب شعر و شعوری از آن که در اجراهای مختلف استفاده کرده، بهره‌مند شده‌ام و در کنار صدای دلکش و آسمانی ایشان، روح و جانم جلا پیدا می‌کند. شاید بشود گفت که همیشه با صدای ایشان نوشته‌ام و اغلب آثار ایشان منبع الهامی بوده برای اجرای یک اثر خوشنویسی.
در جایی گفته بودید تابلوی «مرغ سحر»، با الهام از صدای استاد شجریان اجرا شده، توضیح می دهید؟
من در طراحی کارهایم از حدود سه دهه پیش، از عناصر طبیعی مثل آزادی ابرهای مواج، کوچ پرنده‌ها، کوه، صخره‌ها و نیزارهای بامبو در مینیاتورهای چینی الهام زیادی گرفته‌ام یعنی حس آزادی را در اوج و حضیض آوازهای استاد مشاهده کرده و هم‌آوا با آن قلم‌های ریز و درشت دستم در صفحه‌پردازی به چرخش درآمده.
آواز ایشان نوعی عروج مفهومی و معنایی را در روح و جان شنونده شیفته به وجود می‌آورد. به قول خواجه شیراز
چراغ صاعقه آن سحاب روشن باد
که زد به خرمن آتش محبت او
شاید برای نخستین‌بار در کنسرت ایشان در تالار وزارت کشور بود که سیاه مشق «یوسف گمگشته باز آید به کنعان غم مخور» که شعر آواز بود در ابعاد حدود 25در 5 متر در پس‌زمینه صحنه به معرض نمایش گذاشته شد. تابلوی «مرغ سحر» نیز متاثر از همان معنای معنوی اجرا شد که به لحاظ محتوا و احساسی برای هر ایرانی به عنوان سرود ملی در آواز ایرانی محسوب می‌شود. در واقع من هر بار که چه در کنسرت، چه در دیدارهای خانوادگی و دوستانه پیش آمده، حس بیداری و خون تازه‌ای در رگ‌هایم جریان می‌یابد. سال گذشته به مدت چند دقیقه در ستایش هنر این استاد بی‌بدیل آواز در فرهنگسرای نیاوران درباره ساخت خانه هنر در بم دقایقی سخن گفتم و به این نکته اشاره کردم که آواز او برای هر ایرانی دارای هویت ملی است و اصلا پر پروازیست برای دل‌های مشتاق. در کنسرت سال گذشته، ایشان برای چندمین‌بار تصنیف «مرغ سحر» را به صورتی خاص اجرا کرد و فروش آن را برای کمک به اندیشه والای ایشان هدیه کردم.
درباره کتاب اخیرتان که مراحل نهایی انتشار را می‌گذراند نیز توضیح دهید.
اگر توفیق و عنایتی شود، بعد از انتشار دیوان حافظ به خط شکسته در سال 1386، به نظرم آمد تا از مجموعه آثار نمایشگاهی داخلی و خارجی که اصل آن را در اختیار داشتیم یا اگر چنانچه در نمایشگاه‌ها در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته بود ولی اسکن یا اسلاید آنها موجود بود، مجموعه‌ای به چاپ برسد.تعداد آثار، هم به لحاظ تنوع هم به جهت سال‌های اجرا بسیار زیاد بود، لذا گلچینی از این نمونه‌ها تا حدود 20-15 سال گذشته را انتخاب و در چند ماهه گذشته در 350 صفحه و حدود 400 اثر با نام «هندسه عرفان» آماده کرده ام.
تنظیم این کتاب از حیث صفحه‌آرایی متناسب با موضوعات اشعاری که از هر شاعری در چند نوبت و در سال‌های متفاوت نوشته شده، اجرا شد تا بیننده بتواند شاهد احوالات کمی و کیفی متغیری که هنرمند در هر مقطعی از زمان و مکان در اجرای یک اثر از خود نشان می‌دهد، باشد. بیشترین قطعات، سیاه مشق‌های خط‌شکسته است که کمتر پی به ریشه و بعضا در سفرهای داخل و خارج با حال و هوای حاکم بر شرایط سفر قلمی شده و شاید بتوانم بگویم بسیاری از آثار محصول بداهه‌نویسی‌هایی است که در باور من با بارقه‌های حسی و ابداعات شخصی و فردیت هنری من دمساز هستند. امید که این مجموعه بتواند نیازهای هنرمندان جوان و دور‌اندیش امروز را در دنیای بیکرانه خط‌شکسته معاصر برآورده سازد.
شنیده‌ایم دلیل سفر اخیرتان به آمریکا یک مناسبت هنری بود.
همین‌طور است. من در هشت سال گذشته مدت 5 ماه در چندین ایالت آمریکا هفت نمایشگاه برگزار کردم که اغلب در دانشگاه‌های معتبری مثل هاروارد، جورج واشنگتن، UCLA ، برکلی و ... برای آشنایی مردم با نحوه نوشتن چند اثر را همنوا با قطعات و آواز خوانندگان مشهور ضبط تصویری کردم. این ضبط قبل از سفر به آمریکا از سوی دوست عزیزی در لبنان انجام شد که ابتدا در دانشگاه سوآس لندن و دانشگاه آکسفورد همزمان با برگزاری نمایشگاه وارد شد و بعد آنها را در سفر آمریکا نیز در اغلب نمایشگاه‌ها ارائه دادم، به طوری که وقتی این کار را در نمایشگاه‌ها نشان دادم، به نظرم برای شرکت کنندگان خیلی مقبول افتاد تا اینکه در مهرماه سال‌جاری اجرای تازه‌تری در بزرگداشت جهانی حضرت مولانا که به دعوت موسسه «ورد میندیک انستیتو» که به مدیریت هنرمند ارجمند و استاد عالی مرتبه کیهان کلهر برنامه‌ریزی شده بود در شهر هالیوود و در تالار «هالیوودبول» اجرا شد. شخصیتی جهانی و بسیار محبوب که امروز فلسفه فکری و اندیشه عمیق و جذاب او به نوعی شفابخش همه ملت‌ها و مردمی است که در گیر و دار این زندگی ماشینی و خرد کننده نیازمند یک دگراندیشی و انقلاب درونی هستند. مولانا آفتاب تابانی شده که اندیشه عالمانه و کریمانه او فارغ از هرگونه قید و بندهای جغرافیایی و فارغ از بندگی سلطنت، مکنت و شریعت رو به قمارخانه عشق نهاد و محبوب خاص و عام شد.
این تنها ما بوده‌ایم که با وجود داعیه‌داری حرمت نهادن به بزرگان معرفت هیچ اقدام شایسته‌ای فراخور این عارف بلند‌مرتبه ربانی کشورمان نشان نداده‌ایم.
نسخه‌ای از مثنوی معنوی در گنجینه کتابخانه ملی به پیشنهاد انجمن خوشنویسان و شاید اقدام و تلاش جدی مدیریت انجمن خوشنویسان و مساعدت مسؤولان کتابخانه ملی در چاپ بسیار نفیسی از مثنوی معنوی که در گنجینه نگهداری می‌شد، با پیگیری مجدانه استاد غلامحسین امیرخانی به‌عنوان زیباترین میراث تاریخی و ماندگار مورد توجه قرار گرفت و می‌توانست برای همه دوستداران مولانا هدیه‌ای جهانی محسوب شود که البته این اثر بعد از چاپ توزیع نشد. به هر حال برای من توفیقی بود که بتوانم به‌عنوان یک خادم فرهنگی در این مراسم در هالیوود شرکت داشته باشم. این موسسه در واقع مرکز فعالیت‌های فرهنگی – هنری است، فضایی بسیار عظیم و مفرح در منطقه زیبای شهر که بالغ بر 20 هزار نفر را در خود گنجانده بود. این گرامیداشت در هفت بخش با شرح‌حالی از زندگی مولانا آغاز شد.
شاید نخستین‌باری بود که همه اجراهای صحنه اعم از دکلمه، موسیقی، آواز و سماع با هم‌آوایی خوشنویسی در صحنه اجرا می‌شد که قبل از شب افتتاحیه مراسم، چندین‌بار نحوه اجرا به‌صورت عملی و تصویری تمرین شد. در شب افتتاح، اشعار برنامه به صورت بداهه‌نویسی با قلم‌های ریز و درشت و مرکب‌های الوان توامان با ریتم‌های ساز و آواز و ترکیب‌بندی‌هایی مشابه با ملودیهای موسیقی شکل می‌گرفت بویژه اجرای نهایی که بداهه‌نوازی بی‌نظیر استاد عالیقدر کیهان کلهر و نوازنده بزرگ و جهانی یویوما و گروه نوازندگان بود، با حس و حال خیلی عمیق و دقیقی اجرا شد که در بخش پایانی ریتمیک آن قلم نی سازها ، نقطه‌های ارغوانی غزل هم‌آوایی دقیقی را با ضرباهنگ سازها اجرا کرد.
البته این حس مشترک موسیقایی شاید فقط در گروه‌های سریع و اتصالات ریز و درشت خط‌شکسته مقدور شود. مدیر صحنه نیز بنا به ضرورت از ویدئو پروژکتورهای موجود در تالار، این هم‌آوایی را با بخش‌های مختلف موسیقی‌های اجرا شده تنظیم، ترکیب و پخش می‌کرد. به خاطر می‌آورم روزی در محضر استاد عالیقدر «فرهاد فخرالدینی» در نمایشگاهم صحبت به موسیقی و حس مشترک آن با هنر خط کشیده شد. من نیز در آنجا احساسم را در باب ترکیب‌بندی‌های کارهایم همگام با احساس معنوی و مفهومی موسیقایی شعر در سه دهه اخیر از ایشان سوال کردم، پاسخ ایشان چنین بود که خط اساسا ترکیبی از ملودیهای گوناگون موسیقی است که برای یک کنسرت نوشته می‌شود و در نهایت آن ملودی‌ها به وحدت می‌رسند و این کمپوزیسیون در خط‌شکسته با پیچش و خمش‌ها و گردش درهم در کارهای شما بسیار به آن نزدیک است.
همان شب بزرگداشت هم هر لحظه‌ای که فضای موسیقی به ریتم یا پخش تصنیفی آواز می‌شد این نگاه و نظر استاد در خاطرم زنده می‌شد.
به هر حال این رویداد بزرگ و افتخارآفرین خوب بود در فضای مناسب کشور خودمان صورت می‌گرفت که مسلما تاثیرات زیبا، عمیق و پرشوری را در خاطره‌ها می‌گذاشت و آن خلأ تشنگی و عطشی را که مردم ما سخت بدان نیازمند هستند، مرتفع می‌ساخت.
یعنی در هنر غیر از اصول و تکنیک، جنبه‌های محتوایی بر آن غلبه دارد؟
بله، از کنفوسیوس، دانشمند و متفکر بزرگ چنین سوال شد، اگر روزی رهبری این سرزمین به شما سپرده شود، چگونه آن را اداره خواهید کرد؟ پاسخ داد کتابچه کوچکی از اصول و آداب ادب، اخلاق و روابط اجتماعی را در آن چاپ و در اختیار همه مردم می‌گذارم، آنگاه ملتی که با این دروس زندگی و دانش اجتماعی آشنا شدند، حکومت کردن بر آنها بسیار ساده است. در غوغای شور و حال و همدلی بینندگان ایرانی و خارجی که از اقصی نقاط آمریکا برای دیدن و شرکت در این مراسم باشکوه معنوی به این شب اقبالی داشتند، این باور را در وجودم شعله‌ور کرد که به واقع «هنر صلح همه جنگ‌هاست».