اصغر صفری‌فرد*
توتون و تنباکو از مهم‌ترین عوامل مرگ در دنیا هستند. یک مورد از هر10 مورد مرگ و میر در سطح جهان به دلیل استعمال دخانیات رخ می‌دهد. در سال 2005 مصرف سیگار و دیگر فرآورده‌های توتون، جان 4/5 میلیون نفر را گرفت، به عبارت دیگر به طور متوسط در هر 6 ثانیه یک نفر را از بین برد. اگر روند استعمال دخانیات به همین منوال ادامه پیدا کند، تا سال 2030 آمار مرگ سالانه از هشت میلیون نفر خواهد گذشت. به طور کلی توتون و فرآورده‌های مشتق از آن، بیش از نیمی از مصرف کنندگان مداوم خود را از بین می‌برد. تخمین زده می‌شود که 29 درصد جمعیت جهانی، مصرف‌کننده فرآورده‌های دخانیات هستند و بیش از نیمی از مصرف‌کنندگان سیگار، به علت آن جان خود را از دست می‌دهند. استعمال دخانیات بیشتر در میان مردان شایع است و 5/47 درصد مردان در مقایسه با 3/10 درصد بانوان سیگار می‌کشند. بیش از 80 درصد از یک میلیارد مصرف‌کننده سیگار و دیگر فرآورده‌های توتون در سطح جهان، در کشورهای فقیر و متوسط از لحاظ درآمد مالی زندگی می‌کنند. اگر اقدامات اضطراری و فوری انجام شود، تا سال 2030 بیش از 80 درصد مرگ‌های مرتبط با مصرف دخانیات در کشورهای در حال توسعه که کشورهای فقیر هستند رخ خواهد داد. دخانیات موجب مرگ یکصد میلیون نفر در قرن بیستم شد. اگر روند جاری مصرف دخانیات ادامه پیدا کند، تخمین زده می‌شود در قرن بیست و یکم بیش از یک میلیارد نفر به دلیل آن جان خود را از دست بدهند.
توتون و تنباکو از مهم‌ترین عوامل مرگ در دنیا هستند. یک مورد از هر10 مورد مرگ و میر در سطح جهان به دلیل استعمال دخانیات رخ می‌دهد. در سال 2005 مصرف سیگار و دیگر فرآورده‌های توتون، جان 4/5 میلیون نفر را گرفت، به عبارت دیگر به طور متوسط در هر 6 ثانیه یک نفر را از بین برد. اگر روند استعمال دخانیات به همین منوال ادامه پیدا کند، تا سال 2030 آمار مرگ سالانه از هشت میلیون نفر خواهد گذشت. به طور کلی توتون و فرآورده‌های مشتق از آن، بیش از نیمی از مصرف کنندگان مداوم خود را از بین می‌برد. تخمین زده می‌شود که 29 درصد جمعیت جهانی، مصرف‌کننده فرآورده‌های دخانیات هستند و بیش از نیمی از مصرف‌کنندگان سیگار، به علت آن جان خود را از دست می‌دهند. استعمال دخانیات بیشتر در میان مردان شایع است و 5/47 درصد مردان در مقایسه با 3/10 درصد بانوان سیگار می‌کشند. بیش از 80 درصد از یک میلیارد مصرف‌کننده سیگار و دیگر فرآورده‌های توتون در سطح جهان، در کشورهای فقیر و متوسط از لحاظ درآمد مالی زندگی می‌کنند. اگر اقدامات اضطراری و فوری انجام شود، تا سال 2030 بیش از 80 درصد مرگ‌های مرتبط با مصرف دخانیات در کشورهای در حال توسعه که کشورهای فقیر هستند رخ خواهد داد. دخانیات موجب مرگ یکصد میلیون نفر در قرن بیستم شد. اگر روند جاری مصرف دخانیات ادامه پیدا کند، تخمین زده می‌شود در قرن بیست و یکم بیش از یک میلیارد نفر به دلیل آن جان خود را از دست بدهند.دود تولید شده از سوختن سیگار و دیگر فرآورده‌های توتون، به عنوان دود دست دوم یا دود محیطی توتون شناخته می‌شود. دود توتون در فضاهای بسته از سوی افرادی که در آن محل حضور دارند، استنشاق می‌شود که این دود تولیدی روی افراد سیگاری و افراد غیرسیگاری اثرات مضر و زیانباری خواهد داشت. تاثیر دود سیگار بر افراد غیرسیگاری به عنوان سیگار کشیدن غیر فعال یا سیگار کشیدن غیر داوطلبانه هم نامیده شده است. به طور ساده سیگار کشیدن غیر فعال یعنی اینکه شما دود تولید شده از سیگار افراد سیگاری را ناخواسته تنفس کنید. این دود استنشاق شده به وسیله شما، یا دودی است که از سوختن سیگار به وجود می‌آید و یا دودی است که از ریه و دهان فرد سیگاری خارج می‌شود. دودی که از سوختن سیگار یا دیگر فرآورده‌های توتون تولید می‌شود تقریبا 85 درصد دود داخل اتاق‌ها و فضاهای سربسته را شامل می‌شود.
در این فضاها، دود سیگار به وسیله هر شخصی که درآنجا حاضر است استنشاق شده و اثرات زیانبار خود را روی هر دو قشر می‌گذارد. تنفس در محیطی که در آن دود سیگار وجود دارد برای کسانی که در آن محل حضور دارند موجب تحریک و سوزش چشم، سردرد، سرفه، سوزش گلو، سرگیجه، تهوع و استفراغ می‌شود. فقط 30 دقیقه تماس با دود برای ایجاد کاهش جریان خون قلبی کافی است. همچنین شواهد نشان می‌دهد که در مبتلایان به آسم، کاهش قابل توجهی در عملکرد ریه‌ها هنگام تماس با دود به وجود می‌آید. این یک بحث مهم و داغ در محافل علمی است که استنشاق غیرفعال دود دخانیات به وسیله افراد غیرسیگاری، می‌تواند موارد جدید آسم را ایجاد کرده و به تعداد مبتلایان به آسم بیفزاید. در ضمن افراد غیر سیگاری که در معرض سیگار کشیدن ناخواسته در خانه قرار می‌گیرند، 25 درصد افزایش خطر برای ابتلا به بیماری‌های قلبی و سرطان ریه دارند. تحقیقات صورت گرفته به وسیله برخی از مراکز بهداشتی- درمانی شهر لندن نشان داده است، وقتی که شخصی در محل کار یا فضاهای عمومی به صورت ناخواسته و غیر فعال مجبور به استنشاق دود سیگار می‌شود، خطر ابتلای وی به بیماری‌های قلبی - عروقی تا 60- 50 درصد افزایش می‌یابد.
حدود 4 هزار ماده شیمیایی در دود سیگار و دیگر فرآورده‌های توتون، در اشکال ذرات و گاز وجود دارد. از مهم‌ترین این مواد در شکل ذره می‌توان به تار یا قیر، نیکوتین، بنزین و بنزو پیرن و در شکل گاز می‌توان به مونوکسید کربن، آمونیاک، دی‌متیل نیترو زامین، فرم آلدئید، سیانید هیدروژن و آکرولئین اشاره کرد. تخمین زده می‌شود که دود سیگار و دیگر فرآورده‌های توتون دارای حداقل 60 ماده مشکوک به عامل ایجادکننده سرطان و تحریک کننده بافت‌های سیستم تنفسی است. آژانس مراقبت محیطی آمریکا، دود دخانیات را به عنوان ماده سرطان‌زای A در کنار موادی مانند آزبست و آرسنیک گروه‌بندی کرده است. همچنین این آژانس تخمین می‌زند که دود دست دوم، سالانه موجب مرگ حدود 3 هزار فرد غیرسیگاری در اثر ابتلا به سرطان ریه در آمریکا شده است. یافته‌های دیگر نشان می دهد سیگار کشیدن غیرفعال، عامل ایجاد سرطان ریه و بیماری‌های قلبی در افراد بالغ غیرسیگاری و بیماری‌های تنفسی، مرگ ناگهانی در رختخواب، بیماری گوش میانی و حمله‌های آسم در کودکان است. در برخی گزارش‌ها آمده است: سیگار کشیدن غیر فعال ممکن است روی پیشرفت مغزی و هوش بچه‌ها تاثیر بگذارد. این یافته‌ها موید این است که سیگار کشیدن غیر فعال و دود دست دوم برای سلامتی، مضر و استنشاق ناخواسته دود سیگار و دیگر فرآورده‌های توتون سرطان‌زاست و موجب صدها مورد مرگ در سرتاسر جهان می‌شود.
در هر حال باید توجه داشت که خطرات سیگار روی سلامتی خود فرد سیگاری به مراتب بیشتر از اطرافیان او است که مجبورند دود او را استنشاق کنند. براساس تحقیقی که به وسیله موسسه خیریه ضد استعمال دخانیات در سال 1999 در انگلستان انجام شد، حدود 3 میلیون نفر در معرض سیگار کشیدن غیر فعال در سرکار خود بوده‌اند. همچنین تخمین زده می‌شود که تقریبا نیمی از کودکان در انگلستان در معرض دود دخانیات در منزل هستند.
تحقیقات نشان می‌دهد، در خانه‌هایی که هر دوی والدین سیگاری بوده‌اند، خطر ابتلای کودکان و نوجوانان به بیماری‌های تنفسی 72 درصد بیشتر است، همچنین یافته‌های علمی حاکی از آن است كه بچه‌هایی که والدین آنها در خانه سیگار می‌کشند بیشتر احتمال دارد به دلیل ابتلا به بیماری‌های ریه، مانند برونشیت و پنومونی، در نخستین سال زندگی راهی بیمارستان شوند. هر ساله در بیمارستان‌های انگلستان، بیش از 17 هزار کودک زیر پنج سال به خاطر اثرات سیگار کشیدن غیر فعال و استنشاق ناخواسته دود دخانیات بستری می‌شوند.
تخمین زده می‌شود که 700 میلیون کودک یا به عبارت دیگر تقریبا نیمی از کودکان دنیا، هوای آلوده شده با دود دخانیات را- بویژه در خانه‌ها- تنفس می‌کنند. دود دست دوم موجب ایجاد بیماری‌های حاد در بچه‌ها می‌شود و مواردی مانند بیماری آسم را بدتر و وخیم‌تر می‌کند. همچنین طبق گزارش سازمان بین‌المللی کار، هر سال حداقل200 هزار کارگر، جان خود را به علت تماس با دود در محل کار از دست می‌دهند.
باید توجه داشت سطح ایمنی برای تماس با دود دست دوم دخانیات وجود ندارد. سیستم تهویه هوا، تصفیه و فیلتراسیون هوا قادر نیستند میزان دود موجود در داخل ساختمان‌ها را به میزان قابل قبولی کاهش دهند. فقط محیط‌هایی که 100 درصد فاقد دود سیگار هستند، محیط‌های مطلوب و کنترل شده محسوب می‌شوند. بر خلاف باور عمومی، محیط‌های فاقد دود، مورد علاقه هم افراد سیگاری و هم افراد غیرسیگاری است. داشتن فضاهای فاقد دود موجب صرفه‌جویی مالی برای موسسه‌های عمومی مانند رستوران‌ها می‌شود. در ضمن این امر، موجب کاهش خطر آتش‌سوزی شده و به تبع آن کاهش هزینه‌های بیمه شده و بار مالی نوسازی ساختمان‌ها، تمیزکردن و نگهداری را کاهش می‌دهد. تماس با دود دست دوم، هزینه مالی هنگفتی را بر دوش افراد، اقتصاد ملی و اجتماع، به اشکال مستقیم و غیرمستقیم مانند هزینه‌های پزشکی و درمان و از دست دادن تولید و بازدهی تولید تحمیل می‌کند.
سازمان بهداشت جهانی تاکید می‌کند، کنترل مصرف دخانیات، موجب پیشگیری از مرگ، بیماری و ناتوانی می‌شود و از کشورها می‌خواهد که قوانینی را به تصویب رسانده و اجرا کنند که موجب عدم تماس افراد غیر سیگاری با دود دست دوم شود. البته بیشتر کشورها در سراسر دنیا قوانینی را برای محافظت مردم خود از تماس با دود در مکان‌های عمومی به تصویب رسانده‌اند. بقیه کشورها هم تشویق می‌شوند که به سمت دنیای عاری از دود پیش بروند. اخیرا تلاش‌های گسترده‌ای برای ممنوع کردن استعمال دخانیات در محل‌های عمومی صورت گرفته است.
سازمان‌ها و موسسات علمی دنیا معتقدند، ممنوع کردن استعمال دخانیات در مجامع عمومی نقش مهمی در ارتقای سلامتی جامعه دارد. البته مخالفان هم اعتقاد دارند که این ضروری نیست و سختگیرانه است. ممنوع کردن استعمال دخانیات در مکان‌های عمومی یک حرکت جهانی است که موجب ایجاد بحث‌های چالشی شده و به وسیله برخی از کشورها تاکنون اجرایی نشده است. به هر حال برخی کشورها مانند ایرلند، ترکیه و نروژ پذیرفته‌اند که ممنوع کردن مصرف سیگار و دیگر فرآورده‌های توتون، تنها راه غلبه بر مشکل استعمال دخانیات به طور موثر است.
* کارشناس ارشد خون‌شناسی و بانک خون