حسن بهشتی‌پور*
شمشیر گازی پوتین به عنوان اصطلاحی از سال 2005 میلادی و با قطع گاز صادراتی روسیه به روی
روسیه سفید در ادبیات سیاسی جهان جای گرفته است.
از سال 2006 میلادی، مسکو هر ساله به بهانه‌های مختلف صادرات گاز به اوکراین را به عنوان دروازه غربی خود، قطع و دلیل ظاهری این اقدام خود را 2 میلیارد دلار بدهی کی‌یف به شرکت گازپروم روسیه عنوان کرده است. اما مسکو از اینگونه اقدامات اهداف دیگری را دنبال می‌کند که اصلی‌ترین هدف روسیه تحت فشار قرار دادن اوکراین به دلیل مناسبات نزدیک این کشور با پیمان ناتو و نهادهای غربی است. موضع كي‌يف در قبال جنگ گرجستان و حمایت آشکار ویکتور یوشچنکو، رئیس‌جمهور این کشور و رهبر حزب« اوکراین ما» از میخائیل ساکاشویلی، رهبر غرب‌گرای گرجستان را می‌توان به عنوان دلایل اصلی این اقدام روسیه عنوان کرد.
روس‌ها بارها کی‌یف را به دزدیدن گاز صادراتی این کشور به اروپا متهم کرده اند و این در حالی است که 70درصد از گاز صادراتی روسیه از طریق اوکراین به اروپا منتقل می‌شود. با این وجود مقامات روسیه در تلاشند تا جایگزینی را برای خطوط انتقال گاز خود به اروپا بیایند زیرا پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که بحران سیاسی میان مسکو و کی‌یف در سال‌های آینده و با پیوستن کامل اوکراین به ناتو و دیگر نهادهای غربی، افزایش چشمگیری یابد. اختلافات بر سر قیمت گاز میان دو کشور در حالی است که مسکو و مینسک مشکلات خود را بر سر قیمت‌ها حل کرده‌اند و اکنون بلاروس به‌عنوان یکی از متحدان تراز اول مسکو در منطقه می‌تواند جایگزین مناسبی برای اوکراین برای انتقال انرژی به اروپا باشد. روس‌ها معتقدند قیمت گاز صادراتی به اوکراین بر اساس نرخ‌های بین‌المللی 250 دلار برای هر هزار متر مکعب تصویب شود اما اوکراینی‌ها این قیمت را نپذیرفته و معتقدند 230 دلار برای هر هزار متر مکعب بسیار منصفانه است.
اکنون بحران گازی میان دو کشور منجر به افت شدید فشار گاز در برخی کشورهای اروپایی شده و مسکو علاقه‌مندی خود را برای ایجاد مسیرهای جدید انتقال انرژی اعلام کرده است.
از طرف دیگر، اکنون اروپا با مساله کمبود انرژی در آستانه زمستان مواجه بوده و برنامه‌های متعددی را به عنوان جایگزین مسیر روسیه در نظر دارد.
یکی از این برنامه‌ها انتقال گاز ترکمنستان از طریق جمهوری اسلامی ایران و ترکیه به اروپا است که اکنون به دلایل سیاسی متوقف شده است. ایران با توجه به ذخایر گازی می‌تواند خود را به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین رقبای روسیه در مساله صادرات انرژی مطرح کند و این در حالی است که تشکیل اوپک گازی نیز نمی‌تواند بر رقابتی بودن بازار گاز تاثیرات سریعی بگذارد، زیرا کماکان سیاست واحدی در زمینه صادرات گاز میان اعضای اوپک گازی مطرح نشده و این کشورها هر کدام می‌توانند سیاستی مستقل از یکدیگر اتخاذ کنند.
اکنون و با توجه به تحولات پیش آمده میان مسکو و کی‌یف، نباید این نکته را از نظر دور داشت که روسیه در تلاش است تا با استفاده از اهرم‌های مختلف از جمله گاز و پتانسیل جمعیتی در اوکراین با توجه به حضور 17/0 درصدی روس‌تبارها در این کشور، به دولت غرب‌گرای بلوک نارنجی فشار آورده و به اختلافات درون‌گروهی از طریق مذاکره با طرف‌های دخیل در تصمیمات استراتژیک در اوکراین دامن بزند. با قطع گاز در اوکراین و رو به اتمام بودن ذخایر گازی، فشارهای زیادی به مردم این کشور که با افت شدید فشار گاز مواجه شده‌اند، وارد شده و از این طریق حزب مناطق اوکراین به رهبری ویکتور یاناکویچ که از هواداران روسیه است در شرایط مناسب‌تری نسبت به حزب « اوکراین ما» و بلوک يوليا تیموشنکو قرار خواهد گرفت. روسیه از این طریق می‌تواند بر آینده سیاسی اوکراین تاثیرات شگرفی گذاشته و معادلات سیاسی در این کشور را که اکنون به نفع غرب است تغییر دهد.
پیوستگی‌های قومی و مذهبی و تاریخی میان مناطق شرقی اوکراین که وزنه صنعتی این کشور هستند با مناطق غربی روسیه، یکی دیگر از عوامل تاثیرگذار در سیاست‌گذاری‌های کرملین نسبت به کی‌یف است.
یکی دیگر از عوامل تاثیرگذار بر روابط گازی میان روسیه و اوکراین، بحث اتحادیه اروپا و ترانزیت انرژی از این طریق است. کرملین بارها علاقه‌مندی خود را نسبت به از سرگیری مذاکرات دوجانبه میان این اتحادیه و مسکو برای امضای توافقات استراتژیک اعلام کرده است اما طرف اروپایی به روسیه اعلام کرده است اگر سیاست‌مداران کرملین علاقه‌مند به برقراری روابط اقتصادی همه‌جانبه با اروپا هستند، بروکسل باید نسبت به امنیت انتقال انرژی به اتحادیه اروپا اطمینان خاطر داشته باشد. روسیه اکنون مسیرهای جدید انتقال انرژی را در دست آزمایش دارد اما این برنامه‌های مسکو از طرف اروپا با استقبال چشمگیری مواجه نشده است زیرا اروپاییان سرمنشأ قطع گاز و افت فشار را اوکراین نمی‌دانند و مسکو را مقصر اصلی این بحران قلمداد کرده و به دنبال ابزاری برای مهار کردن انحصار روسیه به‌عنوان بزرگ‌ترین تامین‌کننده انرژی خود هستند. با این حال به نظر نمی‌رسد روسیه احیا شده حاضر باشد به راحتی در مقابل غرب تمکین کند و تا دستیابی به منافع خود جریان انرژی را در اروپا تضمین کند. غرب تا زمانی که به نصب سامانه سپر دفاع ضدموشکی در حیات خلوت روسیه و اضافه کردن همسایگان مسکو به پیمان آتلانتیک شمالی می‌اندیشد، نباید روی گاز صادراتی روسیه حساب باز کند.
* کارشناس ارشد مسائل روسیه