جعفر رعیت
امروز روستاگردی و رونق گردشگری روستایی، مردمی‌ترین نوع صنعت گردشگری است؛ مقوله‌ای که منبع مهم رشد اقتصادی، اجتماعی و توسعه پایدار زیست محیطی روستا به شمار می‌آید، از امکانات و قابلیت‌های طبیعی، فرهنگی و انسانی منطقه کمک می‌گیرد و موجب تحول منطقه و افزایش سطح رفاه زندگی مردمش می‌شود. در این میان روستاهایی که در طول نوار ساحلی دریای خزر قرار دارند از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردارند؛ مناطقی که بستر مناسبی برای فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی به شمار می‌روند. افزایش جمعیت ناشی از اقبال گردشگران به این منطقه و گسترش فعالیت‌های خدماتی نه تنها موجب توسعه آن نشده بلکه این مناطق را در معرض آلودگی و تخریب قرار داده است. اگرچه در سال‌های گذشته تلاش‌هایی برای اصلاح شرایط حاکم بر این مناطق صورت گرفته است اما تا حصول نتیجه مطلوب فاصله نسبتا زیادی باید طی شود.
توسعه گردشگری روستایی:
روستاهای ساحلی به دلیل وجود منابع غنی همواره در معرض بیشترین بهره برداری‌ها قرار داشته به طوری که مهم‌ترین عنصر جذب گردشگر در این مناطق عوامل طبیعی و فضای دلپذیری است که از تاثیر متقابل عناصر محیطی و نیروی انسانی به وجود می‌آید. تلفیق دریا، دشت‌های سرسبز، آب‌های سطحی و آب و هوای بهاری در این بخش از کشور مناظری را پدید می‌آورد که تنها توسعه این مناطق را می‌توان با توسعه گردشگری انتظار داشت. به عنوان مثال روستای ساحلی «چهار افرا» که وجه تسمیه آن نیز به خاطر وجود چهار درخت افرایی است که بنا به گفته مردم محلی منطقه قدمت‌شان به حدود 2000سال می‌رسد یا درختانی که در برخی از امامزاده‌های روستاهای بخش سرخرود که در بین مردم محلی آقادار معروف است، بهترین فضا را برای گردشگران فراهم می‌آورد تا اوقات فراغت خود را دور از دغدغه‌های کار و زندگی سپری کنند. تا قبل از برنامه چهارم توسعه توجه چندانی به موضوع گردشگری روستایی نشده بود اما پس از برنامه چهارم شاهد سیاست‌های دولت برای توسعه گردشگری در نواحی روستایی هستیم. تشکیل کمیته‌های گردشگری روستایی و عشایری، آماده سازی 370 روستای هدف گردشگری و تعیین مناطق نمونه گردشگری با اولویت بر ساماندهی نوار ساحلی از جمله برنامه‌هایی است که به منظور جذب گردشگر در دستور کار سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری قرار گرفته است. اگرچه دیدن جاذبه‌های تاریخی و تفریحی بویژه در روستاهایی که دارای جاذبه‌های زیارتی و تفریحی بوده از قدیم الایام رواج داشته است، اما عدم وجود برنامه‌ریزی سیستماتیک موجب شده آثار منفی زیست‌محیطی، اجتماعی و فرهنگی بیش از آثار مثبت این پدیده باشد. تغییر کاربری اراضی کشاورزی و گسترش ویلاسازی در دو دهه اخیر نه تنها موج عظیمی از سوداگری زمین را به وجود آورده بلکه با استقبال سیل مسافران و گردشگران، مناطق روستایی نوار ساحلی را با معضل دفع و تخلیه زباله روبه‌رو ساخته است و علاوه بر آسیب جدی بر صنعت روستا گردی، موجب آلوده شدن نوار ساحلی دریا شده است.
نابودی بازارهای سنتی:
مریم گازا، کارشناس ارشد برنامه‌ریزی توریسم و استاد دانشگاه که در پایان نامه خود به بررسی روستاهای ساحلی پرداخته، معتقد است که در حال حاضر آثار منفی توسعه گردشگری در روستاهای ساحلی دریای خزر بیش از آثار مثبت آن است. وی می‌گوید:زمانی یکی از جاذبه‌های روستا بازارهای سنتی بوده که در مناطق مختلف در ایام هفته برگزار می‌شد و تولیدات سنتی و عرضه مستقیم کالا، خریداران خود را از نقاط مختلف کشور فرا می‌خواند اما اکنون روند توسعه گردشگری در روستاها به سمتی حرکت کرده است که بازارهای محلی پر از محصولات چینی شده است. به گفته وی کاهش تولیدات سنتی، رشد تصاعدی قیمت ارزاق عمومی و افزایش هزینه‌های زندگی روستاییان، تغییر در شیوه رفتاری و سبک زندگی و نوع غذاهای مصرفی مردم روستا، به فراموشی سپردن لباس‌هاي محلی و از همه مهم‌تر آداب و سنن بومی از دیگر پدیده‌های منفی اقبال گردشگران به این مناطق است که تنها به دلیل عدم نظارت، کنترل و آموزش مسؤولان محلی ناشی می‌شود، در حالی که کشورهای مطرح در زمینه توریسم با صرف هزینه‌های گزاف در پی احیای آیین‌های فراموش شده‌اند.
فرهنگ گردشگری:
بدیهی است مدیریت فرهنگی گام اولیه و مقدمه دست یافتن به اهداف توسعه‌ای کشور است. احیای جشن‌های بومی و محلی جاذبه‌های ویژه‌ای به این منطقه بخشیده که می‌تواند برای هر بیننده‌ای جالب توجه باشد. دادن اطلاعات کافی در زمینه رشد توریسم درباره آن از کنار همین جشن‌های آیینی همچون تیرماه، سیزده شو و جشن 26 عیدماه مازندرانی با مشارکت همه دستگاه‌های اجرایی استان می‌تواند با ایجاد فضای شاد و مفرح یخ بی‌تفاوتی برخی از هم‌استانی‌ها را آب کند و آنها را با روند توسعه مازندران همراه سازد و توسعه پایدار روستاهای ساحلی را امکان‌پذیر کند.آری واقعیت این است که گسترش امر توریسم اعم از داخلی و خارجی یک ضرورت اجتناب‌‌ناپذیر است تا آنجا که امروزه بحث جلب و جذب توریست یکی از منابع اصلی تامین بودجه دولت‌ها در بسیاری از کشورهای جهان قلمداد می‌شود و صد البته این نیاز در کشور ما هم رو به تزاید است. بدون شک مقتضیات کشور ما ایجاب می‌کند که توسعه گردشگری در یک منطقه به عنوان مثال در مازندران مفهوم خاص خودش را داشته باشد و با برنامه‌ریزی ویژه‌ای متناسب با ظرفیت محیطی نسبت به دیگر استان‌ها دنبال شود. خوشبختانه در نیاز به تقویت این مبحث بر اساس پتانسیل‌های موجود کشور وگسترش آن در منطقه اتفاق نظر وجود دارد، گویا چیزی که سال‌هاست در دست مطالعه است اولویت‌های برنامه‌ریزی گردشگری در کشور است.