محمد اکرمی‌نیا
درگیری گرجستان و روسیه در منازعه اخیر به عنوان یک نقطه عطف در روند نظام بین‌المللی، موجب تضعیف نظام یکجانبه‌گرای دستوری – که از سوی ایالات متحده پس از
11 سپتامبر 2001 دنبال شده – شده و از این پس باید شاهد یک نظام بین‌المللی یکجانبه‌گرای ارشادی با تاثیرگذاری بیشتر روسیه و اروپا بر مسائل جهانی باشیم. بدون آنکه بخواهیم ریشه بحران کنونی را در اعماق تاریخ جست‌وجو کنیم، نکته مسلم این است که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در 8 دسامبر 1991 (1370) و تشکیل جمهوری‌های مستقل، قدرت کشور جانشین اتحاد جماهیر شوروی یعنی روسیه به شکلی آشکار تضعیف و در پی آن نظم سیستم بین‌المللی از وضعیت دوقطبی خارج شد، اما این موضوع تمام پیامد ناشی از فروپاشی شوروی نبود: در کشورهای تازه استقلال یافته
به تدریج تحولاتی رخ داد که این تحولات به‌دلیل وجود خط‌مشی غربگرایانه و پشتیبانی‌های غرب بویژه ایالات متحده آمریکا، روسیه را با نگرانی‌های عمیق امنیتی مواجه ساخت. شاید بتوان گفت واکنش تند و گسترده روسیه در مقابل حمله نظامی گرجستان به اوستیای جنوبی، ریشه در نگرانی‌های عمیق چندساله مسکو از اوضاع منطقه قفقاز دارد. در هر حال پس از انقلاب به اصطلاح مخملی در گرجستان در سال 1382 که منجر به روی کار آمدن «میخائیل ساکاشویلی» رئیس‌جمهوری غربگرای این کشور شد، نگرانی‌های روسیه افزایش یافته است. این نگرانی‌ها هم به دلیل احتمال توسعه و تعمیم تغییرات سیاسی اجتماعی به سایر جمهوری‌های همسایه و حتی خود روسیه بوده – که تغییرات در اوکراین و ناآرامی‌ها در قرقیزستان و آذربایجان در همین چارچوب می‌گنجد- و هم به‌دلیل بر هم خوردن موازنه قوا به نفع اروپا و آمریکا در منطقه است. در سال‌های اخیر روسیه و اروپا بر سر چند موضوع در منطقه اوراسیا و قفقاز اختلافات اساسی داشته‌اند که بحران کنونی در منطقه و درگیری بین روسیه و گرجستان را می‌توان یک نقطه مشخص در روند اختلافات و در واقع واکنشی از سوی روسیه در مقابل تلاش غرب برای حضور در حیاط خلوت این کشور در یک دهه گذشته ارزیابی کرد. به همین دلیل درگیری گرجستان و روسیه را نمی‌توان یک بحران در روابط دوجانبه یا حتی یک بحران منطقه‌ای تلقی کرد. بدون تردید مسائل مهمی در عرصه بین‌المللی وجود دارند که ساختار سیستم بین‌المللی را تحت‌تاثیر قرار می‌دهند و از این پس هریک از بازیگران درگیر در بحران قفقاز، با آگاهی از این مسائل و با ملاحظات سیستم بین‌المللی رفتار خواهند کرد.
روابط گرجستان با ایالات متحده
و رژيم صهيونيستي
یکی از موضوعاتي که روابط روسیه و گرجستان را تحت تاثیر قرار داده و بر نگرانی‌های روسیه در سال‌های اخیر دامن زده، گرمی مشکوک روابط تفلیس با واشنگتن و تل‌آویو است. در سال‌های ریاست‌جمهوری ساکاشویلی، روابط نظامی رژيم صهيونيستي و گرجستان تعمیق و گسترش بی‌سابقه‌ای را تجربه کرده است. رژیم صهیونیستی علاوه بر واگذاری تسلیحات نظامی پیشرفته، آموزش سربازان گرجی را نیز بر عهده گرفته است. در اخبار انعکاس یافته از قول مقامات روس، وزیر دفاع دولت ساکاشویلی یک یهودی و دارای گذرنامه اسرائیلی است. برخی منابع نیز اعلام کردند که یکهزار کارشناس اسرائیلی وابسته به شرکت‌های امنیتی خصوصی این رژیم، به ارتش گرجستان کمک کردند تا برای حمله به اوستیای جنوبی آماده شود. همچنین گرجستان اخیرا اقدام به خرید سامانه‌های جنگ الکترونیک و دستگاه‌های جاسوسی نظامی از رژیم صهیونیستی کرده و کارشناسان اسرائیلی چگونگی استفاده از این تجهیزات را به سربازان گرجی آموزش داده‌اند. این در حالی است که روسیه قبلا نسبت به گرم شدن روابط گرجستان با اسرائیل واکنش نشان داده و تهدید کرده بود در صورت تداوم کمک‌های نظامی و تسلیحاتی تل‌آویو به تفلیس، روابط روسیه و رژيم صهيونيستي در معرض خطر قرار می‌گیرد. بنابراین عرصه قفقاز به منظور جبران شکست‌ها و به عنوان نقطه آغازی برای عزیمت به نظام تک‌قطبی یکجانبه‌گرا برای دولتمردان واشنگتن حائز اهمیت زیادی است، اما واقعیت این است که با توجه به خیزش مجدد و بازیابی قدرت روسیه و شکست‌هاي پی در پی سیاست‌های یکجانبه‌گرایانه آمریکا در دوران ریاست جمهوری جورج دبلیو بوش، امروز ایالات متحده آمریکا توان ایجاد یک نظام بین‌المللی تک‌قطبی را ندارد و مجبور است با همکاری شرکای اروپایی خود، ایجاد یک نظام چندجانبه یا یک نظام یکجانبه‌گرای ارشادی را – که در آن آمریکا نقش فعال در جلب همکاری و مشارکت متحدان خود را ایفا می‌کند – دنبال کند. به نظر می‌رسد روسیه نیز با اتکا به مولفه‌های قدرت خود، همچنان به تامین امنیت مناطق پیرامون خود می‌پردازد و تلاش خواهد کرد با انعقاد پیمان‌های امنیتی جدید با جمهوری‌های تازه استقلال یافته و عضو سازمان مشترک‌المنافع، قدرت خود را در برابر غرب ارتقا بخشد که البته تشکیل پیمان شانگهای در سال 2000 با عضویت چین و برخی کشورهای آسیای مرکزی نیز به تقویت روسیه در موازنه قوا در برابر غرب کمک خواهد کرد. نکته حائز اهمیت این است که بحران مذکور را می‌توان یک نقطه عطف در نظام بین‌المللی قلمداد کرد که در آن روسیه با تلاش برای بازیابی قدرت از دست رفته اتحاد جماهیر شوروی، خیز بزرگی برای تثبیت جایگاه بین‌المللی خود برداشته و سیاست‌های آمریکا در منطقه – که با استفاده از مولفه‌های مختلف نرم‌افزاری و سخت‌افزاری در پی گسترش هژمونی خود است – را به چالش کشیده است. از این به بعد نمی‌توان انتظار داشت روسیه در مقابل رفتار غرب در حوزه پیرامونی خود سکوت اختیار کند و قطعا با خروج از وضعیت انفعال، نظم جدیدی را در نظام بین‌الملل تعقیب خواهد کرد.