دكتر حسين احمدي*:
در تحلیل سفر دیميتری مدودف به واشنگتن 2بعد ساختاری و شکلی را باید در نظر گرفت. پس از فروپاشی شوروی، جایگاه روسیه در نظام جهانی بشدت تضعیف شد و این فرصتی بود که غرب از آن حداکثر استفاده را به عمل آورد. غرب در این فرصت وارد مرزهای فرهنگی روسیه در اروپای شرقی شد که از گذشته با شوروی پیوستگی داشت. فروپاشی یوگسلاوی و پس از آن کوزوو از مثال‌های بارز ورود غرب به مرزهای مبارزه با روسیه بود. غرب پس از آن به سمت مرزهای روسیه پیشروی خود را آغاز کرد و آخرین تصادم بزرگ در حوزه گرجستان بود. اصطکاک منافع بسیار شدیدی در این میان پدید آمد و غرب ضمن ایجاد انقلاب‌های مخملی گرجستان و اوکراین و نزدیک شدن به مرزهای روسیه، قصد ورود به داخل مرزهای این کشور را داشت. از آنجایی که در داخل روسیه و در قفقاز شمالی یک بستر ضدروسی وجود دارد، می‌خواستند از اين بستر در راستای فشار آوردن به روسیه و امتیازگیری از اين كشور حداکثر استفاده را ببرند. در این نقطه بود که آمریکا و روسیه در جنگ گرجستان به نحوی با هم کنار آمدند. با توجه به اینکه موقعیت اقتصادی آمریکا در جامعه جهانی در حال حاضر بشدت تضعیف شده است و ایالات متحده حدود 10 تریلیون دلار (یعنی 10 هزار میلیارد دلار) کسری بودجه و بدهکاری‌های بسیار زیادی دارد (که بزرگ‌ترین آن حدود یک تریلیون دلار به چین است) مانند گذشته دیگر نمی‌تواند عمل کند. پس از فروپاشی شوروی سیستم حاکم بر جهان و جامعه جهانی سیستم تک‌بعدی آمریکا بود ولی پس از اینکه آمریکا وارد جنگ‌های عراق و افغانستان شد و نتوانست به خروجی‌هایی که از پیش تعیین کرده بود، برسد جایگاه آمریکا در جهان و بویژه در اقتصاد بشدت تضعیف شد. در کنار این مساله قدرت‌های جدیدی نیز در حال ظهور بوده‌اند که یکی از این قدرت‌های نوظهور را به نوعی می‌توان روسیه دید. روسیه به چند دلیل مورد توجه آمریکا قرار دارد و سفر مدودف هم در همین راستا صورت می‌گیرد. نخستین دلیل اینکه روسیه عضو «بریک» است . بریک شامل 4 کشور برزیل، روسیه، هند و چین است. این کشور‌ها تقریبا نیمی از جمعیت و حدود
یک چهارم مساحت دنیا را در اختیار دارند. علاوه بر این روسیه عضو گروه 8 کشور صنعتی G8 و همچنین
گروه 20 (G20) است، اما در این میان دلیلی که از همه برای آمریکایی‌ها مهم‌تر است اینکه روسیه از آمریکا هم کلاهک‌های هسته‌ای بیشتری دارد. آمریکا حدود 10 هزار کلاهک هسته‌ای در اختیار دارد در صورتی که روسیه 12 هزار کلاهک دارد. البته باید گفت که آمریکا هراس گسترده‌ای از روسیه ندارد و تنها در این فکر است که توسط روسیه بتواند چین را مهار کند زیرا بالاخره چین به آمریکا خواهد رسید و قدرت بلامنازع قرن 21 خواهد شد. گرچه چین مثل آمریکا به عنوان تک‌قطب جامعه جهانی نخواهد شد اما پیش‌بینی آمریکایی‌ها این است که به راحتی در سال 2030 چینی‌ها جایگاه آمریکا را خواهند گرفت؛ هرچند خود چین سال 2015 را به عنوان موعد این امر قرار داده است. البته گفتنی است که آمریکا علاوه بر روسیه برای کنترل چین به هند نیز نیازمند است. هنگامی که بحث مذاکرات انتقال خط لوله ایران به هند و بحث هسته‌ای مطرح شد، آمریکایی‌ها یکسری امتیازات هسته‌ای به هند دادند با این هدف که از گره خوردن هند، چین و روسیه جلوگیری کنند. با این اوضاع آمریکایی‌ها تا حدی توانستند حمایت نسبی هند را در این امر کسب کنند هرچند که هند و چین در دوران شوروی سابق اختلافات طولانی با یکدیگر داشتند و از همان دوران هند به سمت آمریکا تمایلاتی داشته است. حال آمریکایی‌ها در این فکر هستند که به وسیله کشاندن روسیه به سمت خودشان و پیوستن روسیه به ناتو یا هر شکل همکاری دیگر با روسیه، مرزهای ناتو را به داخل روسیه کشانده و آن را هم‌مرز با چین قرار دهند تا بتوانند از لحاظ اقتصادی تا حدودی چین را مهار کنند. در این نقطه باز هم باید بر نقش «بریک» در این میان تاکید کرد. بریک نخستین سازمان بسیار بزرگی است که آمریکا نه‌تنها در آن شرکت ندارد بلکه به عنوان عضو ناظر هم در آن حضور ندارد و آمریکا از این امر بسیار هراس دارد. درست است که روس‌ها جزو 8 کشور صنعتی هستند اما کالایی برای تولید و عرضه به جامعه جهانی ندارند. روس‌ها خام‌فروش هستند، یعنی تنها نفت و گاز می‌فروشند و چیز دیگری از روسیه در دنیا فروخته نمی‌شود. این کشور تا مدت‌های مدید هم نمی‌تواند وارد این عرصه بزرگ اقتصادی شود. نکته قابل توجه دیگر اینکه روس‌ها هرساله هنگام بستن بودجه اقتصادی خود در پشت پرده توافقاتی را با آمریکایی‌ها انجام می‌دهند و بعد بحث قیمت گاز و نفت را با آنها هماهنگ می‌کنند تا دچار کسری بودجه نشوند.
اگر دکترین امنیت ملی روسیه که در اوت سال 2008 منتشر شد، مورد بررسی قرار گیرد، تقریبا تمام مسائل به طور گسترده‌ای مطرح شده است. بزرگ‌ترین نگرانی روسیه این است که آینده اقتصادی روسیه به کجا خواهد رسید؟ این امر نشان می‌دهد که روس‌ها درصدد هستند تا پیوند‌های خود با غرب را استحکام بیشتری ببخشند.
به عبارت بهتر یلتسین غربگرا رفت، پوتین بر سر کار آمد و بحث او‌را‌سیاگرایی را مطرح کرد و پس از پوتین و با آمدن مدودف روسیه یک گام بزرگ به سمت غرب برداشت. روسیه هم اکنون سعی می‌کند حتی بیش از دوران پوتین به غرب نزدیک شود و حتی عوامل و شواهدی وجود دارد که بر این امر دلالت می‌کنند که پوتین سعی دارد پس از پایان دوره مدودف دوباره به قدرت برسد که آمریکایی‌ها با این امر بشدت مخالفت کرده و ظاهرا در مذاکرات هم این امر را به صورت غیر‌رسمی به روس‌ها فهمانده‌اند. نکته دیگر اینکه پس از جنگ گرجستان، موقعیت آمریکا در آسیای مرکزی و قفقاز بشدت تضعیف شده به همین دلیل کشورهایی که بشدت به سمت روسیه واگرایی داشتند مانند آذربایجان
و ... بسیار به این کشور نزدیک شده‌اند. گفتنی است حتی از فروش نفت آذربایجان بهره‌ای نیز به روس‌ها می‌رسد یعنی از لوله نفتی که نفت را از باکو به تفلیس و جیحان می‌برد، سردمداران روسیه حداکثر استفاده را می‌برند. روس‌ها از قبل از سیاست تضعیف شده آمریکا در منطقه استفاده کرده و به نوعی به دوران انقلاب‌های مخملی پایان داده‌اند. در اوکراین موضوع انقلاب رنگین حل شده و روسیه غالب می‌شود و ویکتور یاناکوویچ که طرفدار روس‌هاست بر سر کار می‌آید و عملا تا سال 2042 قرارداد نظامی با روس‌ها منعقد می‌کند. در قرقیزستان دوران انقلاب‌ها به سر آمده و از گسترش بستر نفوذ روسیه در منطقه، بحث انقلاب مخملی گرجستان به نحوی خاتمه پیدا می‌کند. مطمئنا در گرجستان هم کسی که پس از ساکاشویلی بر سر کار می‌آید، نمی‌تواند با روسیه ضدیتی داشته باشد ولی می‌تواند طرفدار غرب هم باشد. گرچه گرجستان منافع ملی خود را به نوعی با غرب گره زده اما واقعیت این است کسی که به جای ساکاشویلی بر سر کار خواهد آمد ناچار است با روسیه روابط بسیار خوبی داشته باشد. آخرین خبرها از گرجستان نیز حاکی است که ساکاشویلی اعلام کرده کشورش حاضر است روابط بسیار دوستانه‌ای را با روس‌ها برقرار کند. با توجه به این نکته که در منطقه، قدرت آمریکا کاهش و نفوذ روسیه افزایش یافته و دوره انقلاب‌های مخملی به پایان رسیده است، آمریکایی‌ها به نوعی تفوق روسیه در منطقه را به رسمیت شناخته و پذیرفته‌اند. در راستای همین تفوق نیز هست که حاضر شده‌اند به روسیه برای رسیدن به اهداف بلندمدت خود امتیازاتی بدهند. در همین راستا باراک اوباما اعلام کرد که سپر دفاع موشکی را از چک و لهستان بر‌می‌دارد که این کار را نیز انجام دادند. آمریکا می‌خواهد با امتیازاتی که به روسیه می‌دهد، در راستای منافع ملی خود از روس‌ها به نوعی استفاده گسترده‌تری در بحران اقتصادی آینده (که مهار چین مهم‌ترین فاکتور آن است) ببرد. روس‌ها هم با کارت ایران در منطقه و در سیستم بین‌الملل در حال بازی هستند و در آینده نه‌چندان دور و نظر به اینکه بسترهای فرهنگی منطقه مانند قفقاز شمالی و جنوبی و آسیای مرکزی تاحدودی ضدروس هستند، این بازی برای روس‌ها در درازمدت خطرناک خواهد شد اما در کوتاه‌مدت کشورهای اروپای‌شرقی به روسیه نزدیک‌تر خواهد شد که نمونه آن سفر رئیس‌جمهور لهستان به روسیه است که طی این سفر با سقوط هواپیمایش جان خود را از دست داد. البته آمریکا هم از نزدیکی به روسیه می‌تواند استفاده‌هایی را ببرد که مهم‌ترین آنها به ایران مربوط می‌شود. به هر حال اگرچه روس‌ها جزو 8 کشور صنعتی نیستند و کالای صنعتی برای عرضه به جامعه جهانی ندارند اما حق وتو دارند. همراهی و عدم همراهی روس‌ها در جامعه جهانی یکسان نیست و آمریکا از حق وتوی روسیه می‌تواند مهم‌ترین استفاده را در آینده ببرد. با این توصیفات و در نتیجه می‌توان گفت در آینده نه‌چندان دور، روسیه گام‌هایی را به سمت جلو از نظر اقتصادی برخواهد داشت. روس‌ها در سیاست خارجی خود به 2 موضوع بیشتر فکر نمی‌کنند؛ آنها معتقدند که تمام مشکلات‌شان در عرصه بین‌المللی با 2 آلترنانتیو قابل حل خواهد بود؛ اول پول و دوم زور اسلحه. در پایان باید گفت که تاثیرات سفر مدودف به آمریکا روی آسیای مرکزی و قفقاز در کوتاه‌مدت مطمئنا به نفع روسیه خواهد بود و در درازمدت با توجه به ساختار فکری ضد روسی مناطق یاد شده باید دید که آیا آنها می‌توانند تفوق فرهنگی خود را حفظ کنند یا خیر؟
* استاديار دانشگاه و مدير حوزه سياست خارجي مؤسسه تاريخ معاصر ايران