الهام صادقی
سال‌ها پيش بزرگ‌ترهای فامیل دور هم جمع می‌شدند و تصمیم می‌گرفتند کدام دختر و پسر را به عقد هم درآورند و قدم آخر نشستن سر سفره عقدی بود که در آن نخستین نگاه‌ها رقم می‌خورد. کمی بعد این جوان‌ترها بودند که تصمیم می‌گرفتند چه کسی برای یک زندگی مشترک مناسب است، اما امروز دختران کمتر تمایل دارند مسؤولیت تشکیل خانواده را بر عهده بگیرند تا به آنجا که این تعلل به زندگی یک نفره که آن را تجرد قطعی می‌نامیم منتهی می‌شود.
سال‌ها پيش بزرگ‌ترهای فامیل دور هم جمع می‌شدند و تصمیم می‌گرفتند کدام دختر و پسر را به عقد هم درآورند و قدم آخر نشستن سر سفره عقدی بود که در آن نخستین نگاه‌ها رقم می‌خورد. کمی بعد این جوان‌ترها بودند که تصمیم می‌گرفتند چه کسی برای یک زندگی مشترک مناسب است، اما امروز دختران کمتر تمایل دارند مسؤولیت تشکیل خانواده را بر عهده بگیرند تا به آنجا که این تعلل به زندگی یک نفره که آن را تجرد قطعی می‌نامیم منتهی می‌شود.38 ساله به نظر می‌رسد، با این وجود علاقه‌ای به تشکیل خانواده ندارد. خودش می‌گوید كه از این نوع زندگی کردن رضایت کامل دارد اما خانواده‌اش گاه به گاه این آرامش را بر هم می‌زنند و با نظارت و سختگیری‌های خود خلوتش را دچار تردید می‌کنند.
ستاره معتقد است، قبول بار مسؤولیتی که هیچ تضمينی برای ادامه آن نیست تنها می‌تواند جلوی پیشرفتش را در زمینه‌های مختلف تحصیلی و حرفه‌ای بگیرد. تعجبم را که می‌بیند می‌گوید: من تنها ماندن را با استقلال کامل انتخاب کرده‌ام چون خودم به تنهایی قادر به تامین زندگی‌ام هستم.
ازدواج سنت پیامبر(ص) است، این جمله را بارها و بارها شنیده‌ایم یا اطرافیان خود را به آن ترغیب کرده‌ایم. با این وجود امروزه کارشناسان از تمایل دختران به تجرد سخن می‌گویند. آنها معتقدند این افراد درباره تجرد خود احساسی دوگانه دارند، به عبارتی آنها به نوعی رضایت خاطری را که به دلیل برخورداری از آزادی از آن بهره‌مندند، همراه با احساس کمبود تجربه می‌کنند. این در حالی است که در تمام کشورهای جهان، زنان تحت فشار ساختار فرهنگی و اجتماعی هستند و دختران مجرد همواره در حال پاسخ دادن به سوالات پنهان و آشکار اطرافیان خود؛ نگرانی‌ها و پرسش‌هایی هستند که در موارد بیماری این فشارها، منجر به بروز بیماری روانی و افسردگی می‌شود. حتی دخترانی که موقعیت اجتماعی بالایی دارند احساس سرافکندگی و ناامیدی می‌کنند. با این وجود بسیاری از آنها خواسته و ناخواسته به تجرد قطعی می‌رسند که براساس تعریف جامعه‌شناسان، فرد در پنجاهمین بهار زندگی خود این روند را تجربه می‌کند زیرا در این زمان دیگر تن به ازدواج نمی‌دهد و علاقه کمتری برای پذیرش مسؤولیت‌های یک زندگی مشترک دارد. از سوی دیگر تعداد فرصت‌های موجود برای تشکیل خانواده به حداقل یا صفر می‌رسد.
تحقیقات انجام شده نشان داده است دخترانی که ازدواج نمی‌کنند همواره با مشکلات اجتماعی و اقتصادی روبه‌رو هستند و نمی‌توانند در اجتماع با آرامش زندگی کنند زیرا دائم در معرض کنایه‌ها قرار دارند.
از سوی دیگر، آن دسته افرادی که امکانات اشتغال برای آنها فراهم نیست از لحاظ اقتصادی به مشکل برمی‌خورند و این امر زمانی تشدید می‌شود که حامیان خود را از دست بدهند. نیاز به ارتباط با جنس مخالف از دیگر مواردی است که این افراد با آن روبه‌رو هستند زیرا در جامعه و سنت ما این روابط در چارچوب خانواده و ازدواج معنا می‌یابد.
پرویز مظاهر، دبیر انجمن روانپزشکان ایران معتقد است: اگرچه تعداد دخترانی که به تجرد قطعی می‌رسند افزایش یافته است اما علت اصلی آن گرایش این جنس به تجرد نیست بلکه عدم تمایل پسرها به تشکیل خانواده، مشکلات اقتصادی و افزایش سن ازدواج باعث شده تا تعداد دختران مجرد در جامعه افزایش یابد. در نتیجه وقتی سن دخترها از مرز 25 سال می‌گذرد فرد از سوی خانواده مورد سرزنش قرار می‌گیرد که چرا خواستگاری برایش نمی‌آید و نکند مجبور شود تا پایان عمر تنها زندگی کند.
به گفته این روانپزشک، به تدریج با بالا گرفتن جر و بحث و اختلاف نظرها در خانواده، این دختران ترجیح می‌دهند جایی زندگی کنند که کسی از آنها سؤال و جواب نکند تا از آزادی نسبی بیشتری برخوردار شوند.
تجرد، استقلال یا بدگمانی
آن اوکلی، جامعه‌شناس انگلیسی، معتقد است كه دختران و زنان بدون همسر در معرض بدگمانی و سوءظن قرار دارند زیرا فرهنگ حاکم بر جامعه را رد می‌کنند و به این اصل کلی که زن و مرد یکدیگر را تکمیل می‌کنند اعتقاد ندارند. این افراد دچار وسواس زیادی در انتخاب همسر بوده و دچار ناامیدی ، ناراحتی و گناه می‌شوند و در مواجهه با این امر که تمام همسالان آنها ازدواج کرده‌اند احساس بی‌کفایتی می‌کنند. عدم تمایل به از دست دادن آزادی، اشتغال به تحصیل، وجود حمایت شغلی، ترس از طلاق، نداشتن امکانات مناسب برای تشکیل زندگی مشترک مانند ناتوانی خانواده در تامین هزینه‌های ازدواج از جمله جهیزیه و برعهده داشتن مسؤولیت رسیدگی و سر و سامان دادن به زندگی خواهران و برادران کوچک‌تر از جمله دلایلی است که تاخیر در ازدواج دختران را به دنبال دارد. از سوی دیگر در بیشتر جوامع از جمله ایران این دختران هستند که حق انتخاب ندارند بلکه باید انتخاب شوند. اگرچه حق نه گفتن به طرف مقابل را دارند اما این آزادی تا حد زیادی صوری است و هر خواستگاری تهدیدی برای تجرد قطعی محسوب می‌شود.
محمد‌علی محمدی، عضو هیات علمی دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشی، قرار گرفتن در فرآیند نوشدگی یا مدرنیزاسیون را دلیلی برای تغییر وضعیت اجتماعی و به تبع آن موقعیت اقتصادی و تکنولوژی می‌داند. به گفته وی، در این روند جامعه به لحاظ اجتماعی و خانوادگی به سمت الگوهایی می‌رود که غربی‌ها تجربه کرده‌اند. از این رو در زندگی شهری یا کلانشهری اینکه دختران می‌توانند عوامل موثر بر ازدواج خانه و خانواده را به نفع خودشان برگردانند یکی از واقعیت‌های زندگی شهرنشینی است. این در حالی است که در گذشته پیدا کردن یک تکیه‌گاه اقتصادی و درآمدی و برخورداری از امنیت مالی یکی از دلایل دختران برای تشکیل خانواده بود اما امروزه با توجه به بالا رفتن سطح اشتغال زنان این عامل کمرنگ شده است. کسب استقلال، خارج شدن از حمایت پدر و مادر و کاهش کنترل و نظارت خانواده از دیگر مواردی است که به عقیده محمدی این روزها با افزایش زمینه‌های اشتغال، باز شدن فضای عمومی و گرایش به سمت مدرنیته نقش خود را در سوق دادن دختران به سوی ازدواج از دست داده است. البته نباید این موضوع را فراموش کرد که در بیشتر مناطق جهان سن ازدواج دختران نسبت به سال‌های قبل افزایش یافته است و دختران به دلایل مختلف در سنین بالاتر تشکیل خانواده می‌دهند. علاوه بر این، انتظارات آنها در این باره در مقایسه با گذشته و نسل‌های پیش از خود تغییرات محسوسی داشته است. به عنوان مثال در سال 1966 در اغلب کشورهای اروپایی میل به تجرد در میان دختران و زنان افزایش یافت. در سال 1970 ميل به تجرد، شمال و جنوب اروپا را دربر گرفت و الگوی تشکیل خانواده از سوی زنان نیز تغییر کرد. در این دوران بیش از یک میلیون دختر مجرد به تنهایی یا به همراه خانواده در فرانسه زندگی می‌کردند. در آمریکا نیز درصد زنانی که در طول زندگی مجرد می‌مانند افزایش چشمگیری یافت به نحوی که در سال 2003، 14 درصد دختران و زنان 39- 35 ساله و12 درصد افراد 44-40 ساله مجرد بودند. شاید به همین دلیل بود که پدیده تجرد قطعی ابتدا در ایالات متحده آمریکا مطرح شد؛ جایی که 23 درصد جوانان و دختران 34-30 ساله تنها زندگی می‌کردند. در ایران نیز براساس آمار اعلام شده از سوی سازمان ملی جوانان در حال حاضر 15 میلیون جوان مجرد در کشور وجود دارند.
تکرار یک تجربه
بر اساس مدل دیکسون سه متغیر در تاخیر سن ازدواج دخالت دارند که عبارتند از؛ دسترسی، امکان و تمایل. در این میان دسترسی بر اساس توازن سنی، جنسی و انتخاب آزاد تعیین می‌شود بنابراین زمانی که این موارد وجود نداشته باشند ازدواج افراد به تاخیر می‌افتد. همچنین افرادی که در جامعه شهری زندگی می‌کنند به خاطر به دست آوردن مهارت و برآورده ساختن توقعات اجتماعی، ازدواج خود را به تاخیر می‌اندازند و تمایل نیز با فشار اجتماعی از جمله پاداش و مجازات اجتماعی معنا می‌یابد. رواج بی‌بند و باری، زندگی مشترک بدون ازدواج، افزایش آمار کودکان بی‌سرپرست و بالا رفتن آمار سقط‌های غیرقانونی و مشکلاتی از این دست از جمله آسیب‌هایی است که با رواج فرهنگ تجرد در میان دختران، جامعه را تهدید می‌کند.
دبیر انجمن روانپزشکان ایران با تاکید بر اینکه خانواده‌ها بر دختران مجرد در مقایسه با پسران مجرد نظارت بیشتری دارند، حتی اگر سن آنها بیشتر از 30 سال نیز باشد، ادامه داد: متاسفانه گرایش دختران به تجرد و تنها زندگی کردن پیامدهای ناخوشایندی برای جامعه به دنبال دارد زیرا دخترها هم به عنوان انسان غرایزی دارند که البته باید در چارچوب اخلاق تامین شود. متاسفانه ناديده گرفتن این عوامل موجب شده تا جامعه شاهد رواج زندگی مشترک بدون ازدواج رسمی باشد؛ همان روندی که کشورهای اروپایی در حال تجربه آن هستند بنابراین، این نگرانی قوت می‌گیرد که به تدریج اینگونه زندگی کردن در زیر یک سقف جای خود را باز کند که نتیجه آن رواج بی‌بند و باری، مورد سوءاستفاده قرار گرفتن از سوی مردان خوشگذران و رواج ناامنی در جامعه است. عضو هیات علمی دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشی نیز تحت تاثیر قرار گرفتن خانواده، گرایش فرزندان به ازدواج دیرهنگام و روابطی که متناسب با الگوهای جامعه ایرانی نیست و با پوشش آزادی تعریف می‌شود را از دیگر پیامدهای منفی گرایش دختران به زندگی مجردی و به تبع آن رسیدن به سن تجرد قطعی می‌داند. این استاد دانشگاه همچنین افزایش آمار سقط جنین و تعداد کودکان بی‌سرپرست و سرراهی را از جمله معلول‌هایی می‌داند که آن را باید در استقبال دختران به زندگی مجردی جست‌وجو کرد.
چه باید کرد؟
فدایی برای جلوگیری از افزایش تعداد دختران و گرایش این افراد به تجرد و زندگی مستقل پیشنهاد می‌کند مسؤولان و برنامه‌ریزان اهتمام بیشتری در انجام کارهای فرهنگی و کاهش سطح توقعات جوانان و والدین آنها داشته باشند. از سوی دیگر این آموزش به خانواده‌ها داده شود که اگر درآمد، تحصیلات یا سن پسر حدود یکی، دو سال پایین‌تر از دختر باشد از آن به عنوان دلیلی برای مخالفت خود استفاده نکنند.
افزایش سن ازدواج و گرایش به زندگی مجردی این امر را گوشزد می‌کند که واقعه ازدواج به تدریج در حال تبدیل شدن به یک مساله اجتماعی است زیرا اگرچه زندگی زیر یک سقف با داشتن شریکی که در قانون کشور تعریف نشده است را بتوان یک معضل اجتماعی عنوان کرد اما آنچه امروز یک آسیب تلقی می‌شود تنها لایه سطحی از مشکلاتی است که در آینده خانواده و جامعه ایرانی با آن روبه‌رو خواهند شد. از این رو باید به راهکاری رسید که علاوه بر منطقی بودن، قابلیت اجرا نیز داشته باشد.
آنچه نباید از نظر دور داشت این است که این خانواده‌ها نیستند که با سخت‌گیری‌هایی که علت آن نیز جلوگیری از بروز مشکلات در آینده برای فرزندانشان است آنها را ترغیب به تنها ماندن می‌کنند بلکه عوامل اجتماعی و فرهنگی هستند که به تدریج تعریف ما را از زندگی، نقش و کارکرد خانواده دگرگون می‌کنند.
احمد دستار مقدم، مشاور خانواده، در پاسخ به این سؤال که برای کاهش تمایل زندگی تجردی در میان جوانان چه راهکارهایی باید اندیشیده شود، می‌گوید: در ابتدا باید ترکیب بافت جمعیتی جامعه جوان در کشور را شناسایی کرده و برای آن برنامه‌ریزی درازمدت تعریف کنیم. وی با اشاره به لزوم آموزش نوجوانان و جوانان درباره زندگی مشترک ادامه می‌دهد: از آنجایی که الگوی زندگی بسیاری از جوانان و نوجوانان در جامعه از فرهنگ‌های بیگانه تاثیرگرفته است باید آنها را نسبت به اهمیت و جایگاه خانواده توجیه کرد.
از نظر دستار مقدم، دین در استحکام خانواده نقش اساسی داشته و ترویج و گسترش آداب و رسوم اصیل ایرانی در میان جوانان در ایجاد نگرش درست جوانان نسبت به ازدواج بسیار تاثیرگذار است. به همین دلیل باید الگوهای صحیحی را از نظام خانواده به این گروه سنی ارائه کرد. لزوم برنامه‌ریزی گسترده برای آموزش خانواده و اولیا از راهکارهایی است که این مشاور خانواده بر آنها تاکید دارد که تحقق آن نیازمند کمک همه دستگاه‌های مسؤول بویژه رسانه ملی است.
به هر حال آنچه بدیهی به نظر می‌رسد این است که خانواده جامعه ایرانی در روندی که گذار نامیده شده است دستخوش تحولاتی می‌شود که برای جلوگیری از گسترش دامنه آسیب‌های آن باید تدبیری اساسی اندیشيد زیرا تنها ماندن برای دختران اگرچه در ظاهر معنای استقلال دارد اما پیامدهای منفی آن نه‌تنها مشکلاتی را برای فرد به دنبال دارد بلکه آسیب‌های غیر قابل انکاری را به اجتماع و ساختارهای تعریف شده در نظام مذهبی و سنتی کشور وارد خواهد آورد که بزرگ‌ترین زیان‌دیدگان آن همین دختران مجرد هستند.