مجيد ابهري*
خانواده در شکل تکاملی خود بعد از گذار از مراحل نوزادی، کودکی و نوجوانی فرزندان به مرحله جوانی آنها می‌رسد. در این مرحله فصل بهره‌برداری از تلاش‌های تربیتی، الگوهای رفتاری، روابط عاطفی و اجتماعی فرزند فرا می‌رسد. پسر یا دختر آخرین مراحل دوران بلوغ را سپری می‌کند و قدم به دبیرستان می‌گذارد و در این گذار دیگر علاقه چندانی به همراهی خانواده برای میهمانی‌ها و گردش‌ها ندارد و بیشتر علاقه‌مند به سپری کردن اوقات با دوستان و همسالان است. از همین نقطه بحث‌ها آغاز می‌شود، بگومگوها درباره آمدن یا نیامدن به بعضی از محافل و مجالس یا پوشیدن و نپوشیدن بعضی از لباس‌ها و حاضر شدن در جمع میهمانان وارد شده به منزل موجب ناراحتی والدین و نارضایتی فرزندان از آنها می‌شود. در پاره‌ای از موارد این بحث‌ها موجب لجبازی و اقدامات رفتاری هر دو طرف گشته و به جدل‌های آزاردهنده تبدیل می‌شوند. بهترین روش در کشمکش‌های کلامی این برهه، گفت‌وگوهای دوستانه به جای بحث‌های تند و گزنده است. والدین برای تداوم بهتر ابزار تربیتی باید از جایگاه پدر و مادر به موقعیت دوست و مشاور تغییر مکان دهند. غرور کاذب جوانی و سرکشی‌های خاص این دوران از حکم و فرمان گریزان و به مهر و دوستی و مشورت گرایش چشمگیری دارد. بیان نظریات به صورت پیشنهاد یا قالب «آیا بهتر نیست...» قابلیت بیشتری برای پذیرفتن می‌یابند. وقت‌گذرانی بیشتر با بچه‌ها برای رفتن به کوه، استخر، پارک یا سینما باعث می‌شود توجه و کشش آنها به دوستان کاهش پیدا کند. گرایش به جنس مخالف و توجه به آنها و انتخاب آرایش و پیرایش برای جلب توجه‌شان نیز ممکن است باعث ایجاد بحث و جدل درخانه شود.
خانواده در شکل تکاملی خود بعد از گذار از مراحل نوزادی، کودکی و نوجوانی فرزندان به مرحله جوانی آنها می‌رسد. در این مرحله فصل بهره‌برداری از تلاش‌های تربیتی، الگوهای رفتاری، روابط عاطفی و اجتماعی فرزند فرا می‌رسد. پسر یا دختر آخرین مراحل دوران بلوغ را سپری می‌کند و قدم به دبیرستان می‌گذارد و در این گذار دیگر علاقه چندانی به همراهی خانواده برای میهمانی‌ها و گردش‌ها ندارد و بیشتر علاقه‌مند به سپری کردن اوقات با دوستان و همسالان است. از همین نقطه بحث‌ها آغاز می‌شود، بگومگوها درباره آمدن یا نیامدن به بعضی از محافل و مجالس یا پوشیدن و نپوشیدن بعضی از لباس‌ها و حاضر شدن در جمع میهمانان وارد شده به منزل موجب ناراحتی والدین و نارضایتی فرزندان از آنها می‌شود. در پاره‌ای از موارد این بحث‌ها موجب لجبازی و اقدامات رفتاری هر دو طرف گشته و به جدل‌های آزاردهنده تبدیل می‌شوند. بهترین روش در کشمکش‌های کلامی این برهه، گفت‌وگوهای دوستانه به جای بحث‌های تند و گزنده است. والدین برای تداوم بهتر ابزار تربیتی باید از جایگاه پدر و مادر به موقعیت دوست و مشاور تغییر مکان دهند. غرور کاذب جوانی و سرکشی‌های خاص این دوران از حکم و فرمان گریزان و به مهر و دوستی و مشورت گرایش چشمگیری دارد. بیان نظریات به صورت پیشنهاد یا قالب «آیا بهتر نیست...» قابلیت بیشتری برای پذیرفتن می‌یابند. وقت‌گذرانی بیشتر با بچه‌ها برای رفتن به کوه، استخر، پارک یا سینما باعث می‌شود توجه و کشش آنها به دوستان کاهش پیدا کند. گرایش به جنس مخالف و توجه به آنها و انتخاب آرایش و پیرایش برای جلب توجه‌شان نیز ممکن است باعث ایجاد بحث و جدل درخانه شود.بحث هزینه‌های فرزندان برای رفت و آمد و خرید بعضی از لوازم ضروری یا میهمان کردن بعضی از دوستان در پاره‌ای از مواقع به ساندویچ و پیتزا خود حکایت دیگری دارد. از حق نگذریم جوان‌های امروزی بسیار منطقی هستند و منطق‌پذیر، شرایط اقتصادی و وضعیت مالی والدین باید برای آنها توجیه و تفسیر شود و به دور از گله و شکایت یا بیان مطالبی که باعث لطمه به عزت نفس و شان اجتماعی والدین و فرزندان شود، حقایق برایشان گفته شود. آنگاه باید با تعیین مقرری هفتگی و ماهانه و با پرهیز از زیاده‌روی های افراطی، برنامه‌ریزی و مدیریت اقتصادی به آنها آموخته شود. اگر وضعیت مالی خوب است باید دیگران را هم در نظر بگیریم، یک جوان 17 ساله گوشی چند صد هزار تومانی یا دو خط موبایل را برای کجا لازم دارد؟ این حرکات ما باعث بدآموزی، ایجاد رقابت ناسالم و حسادت در فرزندان دیگران می‌شود و فرزند ما را در امور مالی و اقتصادی بدون برنامه و بی‌بند و بار می‌کند. اعتدال و آموزش صرفه‌جویی در این مقوله بهترین حرکت والدین می‌تواند باشد. بهترین روش اصلاح برای ناهنجاری‌های رفتاری، پرخاشگری، انزواطلبی، درس‌گریزی، مطالعه راه حل‌های مشکلات نامبرده برای والدین است. گفت‌وگو با فرزندان در فضایی دوستانه و درنهایت در صورت عدم توانایی والدین برای مطالعه یا گفتمان، مراجعه به مشاور و روانپزشک و خودداری از انجام حرکات نسنجیده نیز می‌تواند راهگشای راه تربیت فرزندان باشد. الگو قرار گرفتن والدین برای انجام وظایف و فرایض مذهبی و ارائه چهره مؤمن از خودشان، بهترین روش برای دعوت و علاقه‌مندی جوانان به آموزه‌ها و وظایف عقیدتی است؛ اجبار و جدل در اینگونه موارد ممکن است در کوتاه مدت اثر بخش باشد ولی در دراز مدت قطعا پاسخ منفی و عکس خواهد داشت. بسیاری از رفتارهای فرزندان ما پاسخ و آثار رفتارها و حرکات خود ماست، پس باید دقت کرد تا بهترین الگوها در مقابل آنها قرار گیرند. شناسایی دوستان و همکلاسی‌ها و اساسا افرادی که فرزندان ما با آنها ارتباط دارند از نظر تربیتی و خانوادگی و ارائه محبت‌آمیز ارزیابی‌ها به آنها می‌تواند از روابط مسموم و بدآموز جلوگیری کرده یا حداقل آنها را به کمترین میزان برساند. ثبت‌نام فرزندان در باشگاه‌های ورزشی یا مراکز تفریحی سالم و بهتر از آن همراه شدن با آنها در روزهای تعطیل برای کوهنوردی و شنا و دیگر ورزش‌ها علاوه بر پر کردن اوقات فراغت آنها باعث تخلیه انرژی‌های‌شان شده و از انحراف یا سکون انرژی‌های فوق‌العاده جوانان جلوگیری می‌کند. والدین در نحوه رفتار با یکدیگر و پوشش‌های خانگی باید دقت لازم را به كار برند. بسیاری از فرزندان از نحوه پوشش یا ارتباط گفتاری والدین آموزه‌های غلطی را برداشت کرده و به تصور صحت، از آنها دنباله‌روی می‌کنند. برگزاری میهمانی‌های خانوادگی و تقویت روابط عاطفی و فامیلی نه تنها می‌تواند برنامه‌های تفریحی برای فرزندان باشد، بویژه اگر جوانان هم سن وسال آنها در جمع باشند، باعث سرگرمی‌های سالم و عاطفی برای آنها خواهند شد. خودداری از دادن کلید خودرو به جوانان فاقد گواهینامه یا ضعیف در رانندگی باید همراه با قانع و آماده کردن آنها از خطرات موجود حتی زندان و بدتر باشد. وادار کردن فرزندان به بیان وقایع بیرون از خانه به نحوی که والدین خود پیشگام گفت‌وگو شوند و خودداری از سرزنش و تنبیه آنها در مواردی که درخواست تلفن از آنها شده یا شماره‌ای به آنها داده شده باعث می‌شود بچه‌ها بدون ترس و صادقانه مسائل روزمره را بازگو کرده و به بحث بگذارند. متاسفانه در بعضی از موارد بویژه در مورد دختران، والدین با سرزنش آنها و پرسش درباره رفتار اجتماعی‌شان باعث می‌شوند بعضی از مسائل مهم و حیاتی از والدین مخفی مانده و موجب بروز خطرات جدی غیر قابل جبران شود. بیان زیان‌های سیگار و قلیان و مواد مخدر و آموزش مهارت «نه گفتن» به آنها بدون ترس از تمسخر دوستان و به طور کلی آموزش مهارت‌های زندگی و اجتماعی در امور دوستی و دوستیابی و دیگر مهارت‌ها، بیمه رفتاری جوانان تا ورود به دانشگاه خواهد بود.
* متخصص علوم رفتاری و آسیب شناسی اجتماعی