سواحل دریای خزر با طبیعت زیبای خود سالانه پذیرای گردشگران بسیاری است. شنا در فصل تابستان در سواحل خزر بویژه در استان‌های گیلان و مازندران یکی از تفریحات سالم و رایج در این پهنه است. با این حال ناآشنایی با فنون شنا در محیط دریایی و عدم شناخت ساز و کار جریان‌ها در آن، سالانه سبب غرق شدن ده‌ها نفر از گردشگران در سواحل خزر می‌شود. موسسه ملی اقیانوس شناسی با هدف پیشگیری از بروز این قبیل سوانح تلخ توصیه‌هایی را خطاب به شناگران دریای خزر ارائه کرده است. این موسسه با تاکید بر اینکه شنای مطمئن در دریا همانند شنا در دریاچه سد یا استخر آب نیست و علاوه بر مهارت در شنا باید ویژگی شنا در آب دریا را نیز شناخت، مهم‌ترین نکته را دوری جستن از جریان‌های ساحلی عنوان و آورده است: آگاهی از چگونگی شنا در سواحل دریا می‌تواند به افرادی که قصد شنا در دریا را دارند کمک کند تا دچار مشکل نشوند. میزان تلفات انسانی ناشی از شنا در ایران قابل مقایسه با تلفات انسانی زلزله‌های متوسط در ایران است، با این تفاوت که این اتفاق در زمین لرزه در زمانی کوتاه، اما در ناحیه ساحلی طی 3 ماه رخ می‌دهد. موج و جریان‌های ناشی از آن بویژه جریان شکافنده، یکی از دلایل اصلی تلفات انسانی ناشی از شنا در سواحل است.
شنای مطمئن در دریای خزر
اگر هنوز شنا را کامل فرا نگرفته‌اید، در آب عمیق‌تر از قد خودتان شنا نکنید. در ساحل دریای خزر (بویژه از آستارا تا نکا) در بستر دریا ممکن است یک یا چند برآمدگی ماسه‌ای وجود داشته باشد. اگر روی برآمدگی ماسه‌ای پایتان را بگذارید تصور می‌کنید که عمق آب کم است ولی با کمی جابه جایی ناگهان عمق آب افزایش می‌یابد؛ بنابراین باید مواظب تغییر ناگهانی عمق آب باشید تا دچار مشکل نشوید. اگر به توان بدنی خود برای شناکردن در حالت دریای امواج و شناور نگه داشتن خود روی موج اطمینان ندارید، وارد دریا نشوید و قدرت خود را در اینجا آزمایش نکنید. اگر در حین شنا در مسیر جریان شکافنده قرار گرفتید، نخست آرامش خود را حفظ کنید و موقعیت خود را در دریا بسنجید، سپس تصمیم‌گیری کنید. موقعی که در مسیر جریان شکافنده قرار گرفتید، هیچ‌گاه با آن مبارزه نکنید و خلاف جهت جریان به سوی ساحل شنا نکنید. آرام باشید و با جریان همراه شوید. چند دقیقه خود را روی آب نگه دارید یا اینکه به موازات ساحل شنا کنید تا از جریان شکافنده خارج شوید. توجه داشته باشید که جریان با حرکت به سوی دریا، در آب دریا مستهلک می‌شود و آنگاه به حالت مورب به طرف ساحل شنا کنید. اگر در حین شنا موج بعدی به سوی شما نزدیک شود تنها چند ثانیه نفس بگیرید و حدود یک متر زیر آب بروید تا از ضربه موج در امان بمانید. ناحیه‌ای که موج در آن شکسته می‌شود برای شنا کردن مناسب نیست و معمولا دریا در خارج ناحیه شکست امواج (به طرف دریا) آرام‌تر است؛ بنابراین شناگری که بتواند خود را روی سطح آب نگاه دارد، از جریان شکافنده در امان خواهد بود؛ البته به طور کلی فاصله گرفتن زیاد از ساحل برای بیشتر شناگران قابل توصیه نیست. اگر همراه جریان شکافنده خود را به حالت شناور نگاه داشتید و به خارج از محدوده شکست موج در سمت دریا وارد شدید، ابتدا نفس بگیرید و سپس تقاضای کمک کنید، آنگاه موازی با ساحل شنا کنید تا به ناحیه‌ای آرام‌تر وارد شوید. اگر تشخیص دادید که کمکی به شما نخواهد رسید و باید با توان خود به طرف ساحل برگردید، همراه با موجی که می‌آید خود را به ساحل برسانید. البته هنگامی که امواج بزرگ می‌آیند خود را زیر آب ببرید. توجه داشته باشید که ممکن است دوباره با جریان شکافنده به سوی دریا بروید و با موج بعدی به ساحل برگردید. نکته مهم این است که روی امواج بزرگ خود را شناور نکنید. بنابراین نفس بگیرید و در هنگام نزدیک شدن امواج کوچک ابتدا موازی ساحل و سپس به حالت مورب خود را به ساحل برسانید».
عدم اجرای طرح شناسایی مناطق پرخطرخزر
با این همه در حالی که اکثر قریب به اتفاق قربانیان خزر را شناگران مناطق ناشناخته و خارج از محدوده طرح‌ها تشکیل می‌دهد، با گذشت حدود 2 سال از آغاز دیرهنگام طرح شناسایی مناطق پرخطر دریای خزر از سوی موسسه ملی اقیانوس‌شناسی، اجرای این طرح مهم با بی مهری دستگاه مسؤول در تخصیص بودجه متوقف مانده است! دکتر علیزاده، معاون پژوهشی موسسه ملی اقیانوس‌شناسی در پاسخ به خبرنگار ایسنا که روند اجرای این طرح را از وی جویا شد، اظهار داشت: اجرای طرح شناسایی مراکز پرخطر دریایی سواحل جنوبی دریای خزر که قرار بود با همکاری سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی انجام شود به دلیل عدم اختصاص بودجه از سوی این سازمان عملا متوقف مانده است. وی تصریح کرد: این طرح قرار است در قالب طرح «40، 60» اجرا شود به این شکل که 40 درصد هزینه‌های اجرای طرح را دستگاه اجرایی مربوطه - سازمان میراث فرهنگی - و درصورت تامین آن، 60 درصد دیگر را وزارت علوم، تحقیقات و فناوری پرداخت می‌کند. به علت اینکه اجرای این طرح با توجه به استانداردهای معمول وزارت علوم هزینه‌های بالایی داشت، در نهایت پس از 3سال تصویب و ابلاغ شد. و در ادامه به علت اینکه بخش مالی آن از سوی دستگاه اجرایی مربوطه تامین نشده، متوقف مانده است در حالی که با توجه به اینکه این طرح با جان انسان‌ها سر و کار دارد باید اهمیت ویژه‌ای برای آن قائل شد بویژه اینکه طی همین روزهای اخیر شاهد بودیم تنها در یک روز حدود 20 نفر در سواحل شمال کشور غرق شدند. معاون پژوهشی موسسه ملی اقیانوس‌شناسی رقم اعتبار مورد نیاز این طرح مهم را براساس محاسبات آن زمان تنها نزدیک به 150میلیون تومان عنوان و تصریح کرد: تاکنون مکاتبات زیادی با سازمان میراث فرهنگی انجام داده‌ایم، اما هنوز پاسخی دریافت نکرده‌ایم. علیزاده اضافه کرد: درست است که با اجرای این طرح آمار تلفات به صفر نخواهد رسید، چرا که به هر حال افراد خطرپذیری هستند که هیچ توصیه‌ای را جدی نمی‌گیرند اما رقم 200تا 250نفر فوتی بر اثر غرق‌شدگی در سال که معادل تلفات یک زمین لرزه متوسط بوده و با توجه به شرایط آب و هوایی ایران عمدتا مربوط به 3 ماه تابستان است در نرم بین‌المللی بسیار بالا‌ست. وی با بیان اینکه اجرای این طرح در بسیاری از کشورها سابقه 60 ساله داشته و حتی برخی کشورها با استفاده از انیمیشن و دیگر روش‌های جذاب برای کودکان در سطح مهد کودک‌ها و مدارس، اطلاع‌رسانی و آموزش‌های لازم را ارائه می‌کنند، اظهار کرد: تنها توصیه به مردم برای حضور در طرح‌های سالم سازی کار سختی است، چرا که حدود 700 کیلومتر خط ساحلی قابل دسترس در ایران وجود دارد و مردم هر جا که دسترسی به ساحل داشته باشند به آب می‌زنند مسلما در این شرایط اجرای طرح علمی شناسایی مناطق پر خطر دریای خزر کمک شایانی به کاهش مخاطرات و تلفات ناشی از غرق شدگی خواهد داشت.