دکتر مهدی سنایی*
بحران موجود میان روسیه و اوکراین که با محوریت مساله صادرات گاز دنبال می‌شود از چند منظر قابل بررسی است. در مرحله نخست باید این نکته را در نظر داشت که اوکراین روندی واگرایانه را در رابطه با روسیه در دستور کار خود قرار داده و خواستار عضویت در سازمان ناتو است که این مساله برای مسکو به عنوان یک خط قرمز در حوزه خارج نزدیکش تلقی می‌شود. طبیعتاً روسیه تلاش می‌کند که با استفاده از اهرم انرژی، اوکراین را تحت فشار قرار داده و به سمت خود بازگرداند، البته ممکن است که یک بازی هم به این منظور از سوی روسیه و جناح هوادار مسکو در داخل اوکراین تعریف شده باشد. در گذشته ویکتور یاناکویچ، رهبر حزب مناطق که از احزاب هوادار روسیه است تنها طرفدار روسیه بود، اما اخیرا یولیا تیموشنکو هم که سابقه مخالفت‌های گسترده با سیاست‌های مسکو را دارد و به عنوان بانوی نارنجی مشهور است، به طیف احزاب متمایل به سیاست‌های کرملین پیوسته است. احتمال می‌رود سیاستمداران روسیه بخواهند به وسیله ایجاد بحران گاز میان هواداران خود در داخل ساختار دولتی اوکراین و خارج از این ساختار و در میان اعضای «رادا» (پارلمان‌اوکراین) یک همبستگی را برضد رئیس‌جمهور، ویکتور یوشچنکو ایجاد کنند. البته درباره این مساله نمی‌توان با اطمینان اظهارنظر کرد و تحولات بعدی آن را نمایان خواهد کرد. در مرحله بعد باید روابط روسیه و اتحادیه اروپا را با نگاهی موشکافانه مورد بررسی قرار دهیم، اروپائیان نگران قطع صدور گاز، از روسیه به اوکراین هستند و این نگرانی آنها تنها معطوف به اخلال و بعضاً کاهش سطح فشار گاز به کشورهای عضو می‌شود. اکنون جمهوری فدرال آلمان بیش از 70 درصد از انرژی مصرفی خود را از روسیه تامین می‌کند و در این رابطه می‌توان به تلاش‌های گرهاردشرودر، صدراعظم سابق این کشور در زمینه احداث خط لوله جریان شمالی که قرار است گاز را از طریق دریای بالتیک به آلمان برساند اشاره کرد. در صورت افتتاح چنین پروژه‌هایی، عملا اوکراین از مسیر انتقال انرژی به اروپا از یک مهره کلیدی به یک عنصر درجه چندم تنزل پیدا خواهد کرد که به نظر می‌رسد سیاستمداران کاخ کرملین چنین اهدافی را نیز دنبال می‌کنند. یکی دیگر از برنامه‌هایی که روسیه آن را دنبال می‌کند، بحث ایجاد نگرانی برای نهادهای اروپایی است تا به اين وسيله به اعضای اتحادیه هشدار دهد در صورتی که اوکراین را در ساختارهای اروپایی و فراآتلانتیکی بپذیرند، با واکنش‌هایی از سوی مسکو مواجه خواهند شد. برآیند حوادث فوق‌الذکر نشان دهنده این نکته است که مسکو همچنان برای توسعه نفوذ خود در فضای پس از فروپاشی شوروی، تکیه قابل توجهی بر ابزار انرژی دارد. بازی کنونی در سطح روابط بین‌الملل را می‌توان یک بازی چندجانبه دانست که در آن هر کشوری با برداشتن یک قدم اهداف مختلفی را دنبال می‌کند، ولو اینکه علت اصلی تکیه بر موضوعی خاص مانند جنگ انرژی باشد. در حال حاضر برای روسیه ایده‌آل است که اوکراین را به عنوان یک کشور دردسرساز و غیرمتعهد به دوستان اروپایی خود معرفی کند. پیشتر و درمیان سال‌های 2006 تاکنون مسکو هر ساله به نحوی این اقدام را انجام داده است و با قطع گاز از سوی شرکت گازپروم که اکنون به عنوان بزرگ‌ترین کارتل انرژی جهان شناخته می‌شود، ضربات محکمی را به بدنه دولت غربگرای اوکراین وارد کرده تا به این وسیله تلاش‌های خود را برای بالا بردن هزینه حضور دولت‌های غربگرا در فضای خارج نزدیک خود، تشدید کرده باشد. هم‌اکنون مسکو با انتقال بحران فوق از یک مساله 2جانبه به مجامع بین‌المللی علاقه‌مند است تا بازی بزرگ‌تری را میان خود، غرب و اوکراین به جریان بیندازد و به نظر می‌رسد باوجود تلاش‌های مخرب روسیه، پیوند این تقابل سه‌جانبه خواهد بود.
* مدیر گروه روسیه‌شناسی دانشگاه تهران و نماینده مردم نهاوند در مجلس شورای اسلامی