بنت‌الهدی صدر
هنوز وقتی نام عاشورا می‌آید، برای خیلی از مردم ایران، تصویری از عبدالله نصرانی سوار بر اسب، تداعی می‌شود که سرهای سوار بر نیزه‌های سپاه اشقیاء را با چشم‌های حیرت‌زده و اشک‌آلود از نگاه می‌گذراند و خون غلتیده از زیرسنگ در باورش نفوذ می‌کرد و او را به اسلام امام حسین (ع) نزدیک‌تر. رابطه عاشقانه هر دل بی‌تابی چون «راحله» «روز واقعه» است که حتی اگر 1400 سال هم بگذرد از مظلومیتی که خاطر آبی‌اش در خون قرمز خفت و چشم‌های غافل را بیدار نکرد بی‌تفاوت نمی‌گذرد. اما تصویر عاشورا چون حادثه‌اش آنقدر مظلوم است که تنها تصویری چون «روز واقعه» از خود بر جای گذاشته است. دلیل این مظلومیت در سال‌های اخیر آنچنان که باید و شاید هویدا نیست. در این گزارش سعی کرده‌ایم در گفت‌وگویی با هنرمندان و صاحب‌نظران دلیل اینکه چرا تصاویر آثار عاشورایی کمتر در خاطره‌ها می‌مانند را بررسی کرده ایم و نیز پرسيده‌ايم چرا به شکلی محدود و انگشت‌شمار تصاویری از واقعه عاشورا در کارنامه سینما، تلویزیون و تصویر ماندگار شده است. احمدرضا گرشاسبی، حسن نجفی و بیژن شکرریز در این‌باره سخن گفته‌اند.
هنوز وقتی نام عاشورا می‌آید، برای خیلی از مردم ایران، تصویری از عبدالله نصرانی سوار بر اسب، تداعی می‌شود که سرهای سوار بر نیزه‌های سپاه اشقیاء را با چشم‌های حیرت‌زده و اشک‌آلود از نگاه می‌گذراند و خون غلتیده از زیرسنگ در باورش نفوذ می‌کرد و او را به اسلام امام حسین (ع) نزدیک‌تر. رابطه عاشقانه هر دل بی‌تابی چون «راحله» «روز واقعه» است که حتی اگر 1400 سال هم بگذرد از مظلومیتی که خاطر آبی‌اش در خون قرمز خفت و چشم‌های غافل را بیدار نکرد بی‌تفاوت نمی‌گذرد. اما تصویر عاشورا چون حادثه‌اش آنقدر مظلوم است که تنها تصویری چون «روز واقعه» از خود بر جای گذاشته است. دلیل این مظلومیت در سال‌های اخیر آنچنان که باید و شاید هویدا نیست. در این گزارش سعی کرده‌ایم در گفت‌وگویی با هنرمندان و صاحب‌نظران دلیل اینکه چرا تصاویر آثار عاشورایی کمتر در خاطره‌ها می‌مانند را بررسی کرده ایم و نیز پرسيده‌ايم چرا به شکلی محدود و انگشت‌شمار تصاویری از واقعه عاشورا در کارنامه سینما، تلویزیون و تصویر ماندگار شده است. احمدرضا گرشاسبی، حسن نجفی و بیژن شکرریز در این‌باره سخن گفته‌اند.احمدرضا گرشاسبی
از کارگردانان سینما، این روزها پروژه تاریخی «ابوطالب» را در دست تولید دارد. وی درباره نگاه به عاشورا در آثار تصویری می‌گوید: هیچ‌کس بهتر از خود امام حسین (ع) فلسفه قیام خود را بیان نکرده اما متاسفانه هنرمندان و سازندگان آثار تاریخی و مذهبی که می‌خواهند در زمینه عاشورا کاری ارائه دهند کمتر به این موضوع توجه می‌کنند. گرشاسبی، بزرگ‌ترین دلیل ضعف آثار عاشورایی را بی‌اطلاعی یا کم‌اطلاعی فیلمسازان از حماسه عاشورا می‌داند و می‌افزاید: امام حسین (ع) بیشترین تلاش خود را صرف معرفی دین خدا در مسیر اصلی آن کرده است. امام حسین (ع) می‌خواست مردم را به سمت دین خدا که فراموش شده بود هدایت کند و آنها را به سنت پیامبر (ص) دعوت کند و نشان دهد بدعت‌هایی در دین خدا به وجود آمده که اسلام را از مسیر اصلی و رسالت حقیقی‌اش دور کرده است. گرشاسبی به حدیث امام صادق (ع) استناد می کند: امروز هر سرزمینی کربلا است و هر روز عاشورا است. باید دید کدامیک از سنت‌های رسول خدا به فراموشی سپرده شده است و چه بدعت‌هایی در دین خدا لحاظ شده است. معمولاً این طور بوده است که همیشه بعد حماسی عاشورا به مردم معرفی شده است، بعدی که شامل جنگ و قتل و کشتار و خونریزی بوده است، در حالی که امام حسین (ع)
به خاطر دین خدا و روح خدا و روح اسلام جنگید و لطافتی در هدفش بود که تا درک نشود تصویری دلنشین را ایجاد نمی‌کند. این کارگردان در ادامه تصریح می‌کند: نباید اینطور باشد که ترسیم قیام امام حسین(ع) تنها به روزهای تاسوعا و عاشورا بسنده شود.
امام حسین از 6، 7 ماه قبل از حضور در صحرای کربلا، روی قیام علیه یزید کار کرده بود. امام حسین(ع) قصد آدم‌کشی نداشت بنابراین جریان مبارزه و هدف او منحصر به تاسوعا و عاشورا نیست. فیلمنامه‌نویس اگر می‌خواهد درباره حرکت جسورانه سیدالشهدا که دین خدا را نجات داد چیزی بنویسد، باید مسلمانی روشنفکر باشد و جریانات اجتماعی اطرافش را به خوبی بشناسد و تحلیل کند. اگر اینطور نباشد توجه فرد معطوف به فیزیک جریان محرم می‌شود و این بعد به تنهایی پیام درستی را به همراه ندارد. گرشاسبی در پایان اظهار می‌کند: زمانی هنرمند می‌تواند مدعی ساخت اثری گیرا و تاثیرگذار درباره واقعه عاشورا شود که هدف امام حسین(ع) را به درستی درک کرده باشد. جنگ امام حسین(ع) با یزید، جنگ دین او و دین یزید بود که باید به درستی نشان می‌داد.
حسن نجفی
کارگردانی است که «سهم گم‌شده» را درباره واقعه عاشورا به تصویر کشیده است. او نیز ساخت آثار تصویری درباره حرکت امام حسین(ع) را نقد می‌کند.
نجفی نگاه به حادثه عاشورا را نگاهی کلیشه‌ای می‌داند و می‌گوید: متاسفانه امروز مجامعی که باید ظرفیت‌های عرصه هنر را کشف کنند و آن را برای به تصویر کشیدن وقایع مهمی چون عاشورا تثبیت کنند، در وظیفه خود اهمال کرده‌اند. وی می‌گوید: در جشنواره‌های داخلی معمولاً داوران و برگزارکنندگان با امنیت ملی و مفاهیم ملی بیگانه‌اند و در بسیاری موارد وقتی می‌بینند فیلمسازی، خلاف آنچه همیشه وجود داشته است کاری می‌کند، می‌گویند کار شما از برخی المان‌های مورد نظر دور شده است و این می تواند هنرمندان،کارگردانان و فیلمنامه‌نویسان را دلسرد کند، هرچند کسی که برای عقیده‌اش وارد عرصه هنر می‌شود هرگز دلسرد نمی‌شود و سعی می‌کند آنچه را که درست و تاثیرگذار است به تصویر بکشد. نجفی واقعه عاشورا را حادثه‌ای مظلوم می‌داند و می‌گوید: چون حادثه عاشورا مظلوم است در نتیجه هنرمندانش هم مظلوم هستند و نمی‌توانند نگاهی مستقل و واقعی به عاشورا داشته باشند.
نجفی می‌گوید: تک‌صدایی موجود در هنر مذهبی امروز موجب ضربه‌های مهلکی به بدنه این هنر شده است. در حالي‌كه مقوله‌ای مثل عاشورا، سرفصلی بااستعداد است که می‌تواند جلوه‌هایی حیرت‌انگیز از هنر را شکوفا کند.
بیژن شکرریز
کارگردان دیگری است که «مسافر کربلا» را در دست تهیه دارد. شکرریز هم به نوعی از بی‌اطلاعی و شناخت کم هنرمندان از امام حسین (ع) و واقعه عاشورا گله می‌کند. این کارگردان می‌گوید: کسی که می‌خواهد کاری تصویری درباره واقعه عاشورا بسازد نباید تنها به فیلمنامه فکر کند و توجه خود را صرفا به این معطوف کند که هدفش ساختن یک اثر هنری است بلکه باید قصد کند امام حسین(ع) را بشناسد. هنرمند باید چنان شناختی از امام حسین (ع) داشته باشد که ارتباطی روحی و دلی را با کارش برقرار کند. امروز می‌بینیم که واقعه عاشورا گاهی عاشقانه بررسی شده و گاهی عارفانه به تصویر کشیده شده و گاهی شکل سیاسی پیدا کرده است، اما با همه این تنوع این حادثه در آثار تصویری دچار نوعی یک‌دستی شده است، زیرا هنرمندان نمی‌توانند و فرصت پیدا نمی‌کنند از منظری تازه و بکر درباره عاشورا فیلم بسازند. شکرریز می‌افزاید: امروز کارگردانان درباره عاشورا فیلم می‌سازند تا مورد توجه ارگان‌ها و سازمان ها قرار گیرند در حالی که امام حسین (ع) و یارانش دارای چنان تفکر زیبایی بودند که نمی‌توان نسبت به آن بی‌توجه بود. وی ادامه مي‌دهد: معمولا اینطور است که دلایل منطقی قیام امام حسین(ع) کمتر مورد بررسی قرار گرفته و فقط میدان جنگ عاشورا به تصویر کشیده شده است در حالی که اصل ماجرا پشت شمشیرهای معرکه باید جست‌وجو شود. اگر فیلمی مثل «روز واقعه» مورد توجه مردم قرار گرفته است، برای این است که در عین اینکه خون و جنگ و کشتار حادثه عاشورا را در فیلم لحاظ کرده، بخش عاطفی و دلی حرکت امام حسین(ع) را در قالبی جدید و از دریچه‌ای نو برای مردم تصویر کرده است. شکرریز در پایان تصریح می‌کند: اعتقاد دارم درباره موضوعی مثل عاشورا کسی می‌تواند خوب کار کند که اول خودش را پیدا کند و سپس هدفش را بشناسد و به خوبی آن را به تصویر بکشد.