کاظم برآبادی:
سفر پایتخت نشینان ایران کهن از تیسفون به صددروازه و از آنجا به خراسان قدیم و بعد لرستان و شیراز و اصفهان، سفر دور و درازی بوده که همواره با انتخاب شاهان و با توجه به عواملی چون امنیت و میزان مشروعیت سیاسی حکومت و از آن مهم‌تر توانایی فیزیکی شهر برای دفاع سازمان یافته از خود انتخاب می‌شده است اما با پیشرفت حس شهرنشینی عوامل دیگری نیز در انتخاب شهر مقصد در جریان انتقال پایتخت به میان آمد که مهم‌ترین آن سیطره دولت مرکزی بر بحث ارتباطات داخلی بوده که به منزله تسلط حکومت مرکزی بود. شیراز، اصفهان و تهران این ویژگی را داشتند علاوه بر آن پادشاه را نیز در کنار اقوام محلی خویش نگه می‌داشتند، داستان تغییر و انتقال پایتخت‌ها تا قبل از سلاطین قاجار با دستیابی به تاج و تخت آغاز و با سرنگونی و از بین رفتن یک سلسله به تاریخ می‌پیوست تا اینکه آقا محمدخان قاجار قصد تهران کرد و قریه‌ای کوچک در شمال ری را به مرکزیت حکومت خود برگزید اما تهران با تغییر حکومت قاجار به حاشیه نرفت و حکومت پهلوی را تا طلوع نخستین اشعه‌های خورشید انقلاب اسلامی تحمل کرد. در دویستمین سال پایتختی تهران، گروهی از کارشناسان شهری وقت به این نتیجه رسیدند که باید پایتخت به نقطه دیگری منتقل شود چراكه مهاجرت روزافزون و افزایش مسائل و معضلات شهری در حال از بین بردن بنیه شهری پایتخت و فرسودگی زیرساخت‌های عمرانی بود. سودای انتقال پایتخت بعد از جنگ تحمیلی بارها و بارها به میان آمد اما هرگاه به دلیلی مورد عنایت قرار نگرفت اما بهانه خوبی برای افزایش قیمت ملک و مسکن در شهرهای کاندیدای انتقال بود.
پایتخت‌های فرضی
تاکنون شهرهای زیادی برای انتقال پایتخت کاندیدا شده‌اند. هر بار و در هر برهه زمانی، شهری به صدر اخبار کشور آمده و تا حد یک تهران دوم، عرض اندام کرده است. با این همه در این فهرست بلند بالا شهرهایی چون شاهرود، سمنان، کازرون، شاهین شهر، قزوین و حتی اردکان یزد خاطرات ما را از بمب‌های خبری چند سال گذشته یادآوری می‌کنند اما به اعتقاد کارشناسان، امروزه اگر قصد تغییری در مکان پایتخت باشد، هدف آن کاملا غیرامنیتی و بیش از هر چیزی حل مشکلات پایتخت فعلی است. تهران هم که این روزها با انواع و اقسام معضلاتی چون آلودگی هوا، ترافیک سرسام آور، نبود مدیریت بر روی حمل و نقل عمومی و خصوصی، می‌رود که رتبه جهانی کمتر از سال‌های قبل را به‌دست آورد(سال 1385 تهران در بین 120 شهر جهان، شهر صدو هفدهم شد!) تمرکززدایی، حل مشکلات موجود در یک پایتخت، تسلط مناسب بر اقتصاد کشور و انتخاب رأس مناسب برای هرم سلسله مراتب شهری مهم‌ترین دلایلی است که کارشناسان برای انتقال پایتخت به آن اتکا می‌کنند، اما وقتی روز گذشته خبرگزاری مهر در خبری اختصاصی از بازگشت دوباره طرح انتقال پایتخت به میز پژوهش مرکز پژوهش‌های مجلس خبر می‌دهد پای نجات یک شهر در میان است، شهری اسیر آسمان سیاه، کودکان خیابانی بی‌شمار که در چنبره فراوانی ماشین‌ها و حداقل 2 هزار خطر زیست‌محیطی، منتظر تولد بزرگ‌ترین فاجعه‌های انسانی است. خبرگزاری مهر اعلام کرده است که طرح انتقال بخشی از دستگاه‌های دولتی مستقر در پایتخت به شهر سمنان در مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در حال بررسی است. اسدالله عباسی، عضو فراکسیون مدیریت شهری مجلس با تاکید بر اینکه زندگی در تهران هر روز غیرقابل تحمل‌تر و سخت‌تر می‌شود، مدعی شده که تنها یک راهکار برای خروج تهران از بحران ترافیک و آلودگی هوا وجود دارد و آن نیز انتقال بخشی از پایتخت به نقطه‌ای دیگر است. وی با اشاره به بررسی طرح انتقال بخشی از دستگاه‌های دولتی مستقر در تهران در مرکز پژوهش‌های مجلس اضافه می‌کند: من معتقدم برای خروج تهران از بحران ترافیک و آلودگی هوا هیچ راهکاری نداریم غیر از اینکه طرح انتقال بخشی از وزارتخانه‌ها و دستگاه‌های دولتی به خارج از تهران اجرایی شود. عباسی با تاکید بر اینکه مشکلات تهران غیرقابل مهار شده است، ادامه داد: این طرحی بوده است که نمایندگان مجلس به مرکز پژوهش‌ها پیشنهاد داده‌اند و قرار است بر روی آن مطالعه و بررسی صورت بگیرد. وی با تاکید بر اینکه چالش‌ها و مشکلات تهران بر سایر شهرهای کشور تاثیرگذار است در مورد دلیل انتخاب سمنان برای انتقال بخشی از دستگاه‌های دولتی مستقر در تهران به این نقطه از کشور گفت: شرایط مناسب این استان از جمله قرار نداشتن روی گسل زلزله بوده است.
مخالفان و موافقان انتقال چه می‌گویند
اما هر طرحی مخالفان و موافقان خودش را دارد. انتقال پایتخت هم از نخستین روزهای طرح‌اش تاکنون بیش از آنکه موافق داشته باشد، مخالف داشته است. بسیاری از کارشناسان بر این باورند که انتقال پایتخت بسیار هزینه بر بوده و بیش از آنکه به آرامش روانی شهروندان کمکی کند، باعث تشویش و از هم پاشیدن نهاد خانواده‌های شهری می‌شود. گرچه طرفداران انتقال پایتخت می‌گویند هزینه سامان دادن تهران و اتلاف سرمایه در آن بسیار بیشتر از چنین کار ریشه‌‌ای است. طرفداران انتقال پایتخت از تهران با اشاره به خطر زلزله و گسترش پهنه‌های پرخطر در شهر تهران به دلیل گسترش ساخت‌و ساز به ویژه در حاشیه‌های شمالی و جنوبی آن، اجرای چنین طرحی را ضروری می‌دانند. به اعتقاد این دسته از کارشناسان با انتقال پایتخت به یک محل جدید و کم‌خطرتر می‌توان امید داشت که با به صفر رسیدن رشد جمعیت و گسترش شهری تهران، اولا از نظر شهری، معماری و فرهنگی محلی راحت‌تر برای زندگی نسل‌های آینده ساخته شود و همزمان می‌توان برای ایمن‌تر کردن شهر تهران برنامه‌ریزی کرد. از سوی دیگر، به نظر می‌رسد که فرآیند انتقال پایتخت بر اساس نظر کارشناسان کمیسیون‌های مختلف بر دوش وزارت مسکن افتاده است. دکتر میثاقیان، مدیرکل دفتر معماری و طراحی شهری وزارت مسکن در این باره به «وطن امروز» می‌گوید: در وزارتخانه تا به حال مطالعات زیادی روی بحث انتقال پایتخت انجام شده است اما باید در نظر داشته باشیم که تهران در زمان خودش تنها شهری بوده که توانایی پذیرش جمعیت اینچنینی را داشته و افق توسعه آن تا این حد فراخ بوده است اما پایتخت‌های قدیمی ایران با جمعیت‌های فعلی‌شان دچار بحران شده‌اند. وی با بیان اینکه شهر مقصد انتقال پایتخت باید ویژگی‌های بارزی در زمینه اقلیم، شرایط ژئوپلیتیکی و... داشته باشد، می‌گوید: به نظر می‌آید که فعلا چنین نقطه‌ای یافت نشده باشد و هنوز مطرح کردن بحث انتقال خیلی زود است و نیاز به تحقیق و پژوهش بیشتری دارد.
وی درباره طرح انتقال بخش اداری تهران به سمنان می‌گوید: به نظر من چیزی که تهران را بزرگ کرده، بخش اداری آن نیست چرا که این بخش پوشش دهنده نیازهای فعلی شهر است. در حال حاضر مرکزیت تهران به لحاظ مختلف باعث رشد جمعیتی در آن شده که نیاز آنها به مراکز اصلی سبب جمع شدن آنها در پایتخت شده است و با انتقال به هر شهر دیگری، انتقال جمعیت نیز انجام خواهد یافت.
میثاقیان می‌افزاید: اگر فکر می‌کنیم که با یک تغییر کوچک، شاهد اتفاق‌های بزرگ خواهیم بود، باید بگویم که در اشتباه هستیم. ممکن است بخشی از این ازدحام کاسته شود اما اگر شهر مقصد ویژگی‌های لازم را نداشته باشد، مسیر درستی را پیش نگرفته‌ایم. وی بهترین راه حل انتقال پایتخت را داشتن رویه اقتصادی نسبت به این مساله دانسته و ادامه می‌دهد: باید سعی کنیم مراکز اقتصادی را از تهران منتقل کنیم چرا که اقتصاد مبتنی بر تجارت در شهرهای ایرانی با مرکزیت تهران به عنوان توزیع‌کننده عمده انجام شده و در صورت انتقال می‌توانیم امیدوار به تمرکززدایی در تهران باشیم. مدافعان این ایده معتقدند که در حال حاضر کشور به دو قطب «تهران» و «سایر شهرستان‌ها» تقسیم شده و تمرکز هسته‌های مختلف اجتماعی، اقتصادی و سیاسی باعث نقص در برنامه ریزی توسعه پایدار شده است که با انتقال پایتخت به مکانی دیگر یا به طور کامل به آنجا منتقل خواهند شد (که دوباره با پدیده تهران‌زدگی مواجه خواهیم شد) یا با قهر آنها همراه است که به طرد شدن ایده انتخاب می‌انجامد. در این میان مهدی زارع، دکترای شهرسازی معتقد است: به نظر من ضرورت انتقال پایتخت واضح است و دلیل آن خطر زلزله و گسترش پهنه‌های پرخطر در شهر تهران به دلیل گسترش ساخت و ساز در این شهر است. به این ترتیب و با انتقال پایتخت به یک محل جدید و کم خطر‌تر - و نه به یک شهر جدید موجود ایران - می‌توان امید داشت که با به صفر رسیدن رشد جمعیت و گسترش شهری تهران از نظر شهری، معماری و فرهنگی، بستری مناسب‌تر برای زندگی نسل‌های آینده احداث شود.
حق شهروندی، حق مسکوت مانده
با این همه انتقال پایتخت، چه خوب و چه بد، چه به سوی شمال و چه به سوی جنوب کشور، هدفی جز آسایش شهروندان و توزیع عادلانه خدمات شهری ندارد که در هر دو صورت، جنبه‌ای کاملا مردمی داشته و به نفع عموم مردم است اما با این حال هنوز هیچ مؤسسه رسمی و غیررسمی و یا سمن‌های تخصصی، از مخاطبان این طرح نظرسنجی نکرده‌اند و به نظر نمی‌آید که چنین برنامه‌ای در دستور کار باشد. از سوی دیگر به نظر می‌رسد که طرح انتقال بخشی از تهران به سمنان تنها به بهانه روی گسل زلزله نبودن این شهر دلیل شفاف و واضحی برای چنین پروژه ملی نباشد.
سمنان آماده پذيرش جمعيت سرريز تهران است
عضو فراكسيون مديريت شهري مجلس شوراي اسلامي تاكيد كرد: جمعيت كم سمنان نسبت به وسعتش، آن را آماده پذيرش جمعيت سرريز تهران كرده است. به گزارش فارس، مصطفي كواكبيان با بيان اينكه تهران در حال انفجار جمعيت است، گفت: با وجود اينكه در حال حاضر استان سمنان پنجمين استان كشور از لحاظ وسعت است، از نظر تعداد جمعيت رتبه بيست و هشتم را داراست و ما بايد بخشي از سرريز جمعيت تهران را به استان سمنان منتقل كنيم. وي افزود: با انتقال بخشي از مراكز و وزارتخانه‌ها به استان سمنان، جمعيت نيز به تبع آن به اين استان منتقل مي‌شود. وي درباره مشكل تامين آب در سمنان در صورت انتقال بخشي از پايتخت به اين استان اظهار داشت: مشكل آب، مشكل كل كشور است و در صورتي كه اين امر محقق شود، طرح‌هاي مطالعاتي تامين آب نيز براي آن در نظر گرفته مي‌شود و مشكل تامين آب نخواهيم داشت. وی افزود: در بسياري از كشورهاي دنيا، پايتخت سياسي كشور با پايتخت اقتصادي و صنعتي آن متفاوت است.