تضاد موجب حركت است

ضیاء‌الدین خالقی

برقراری ارتباط بین تضادها یکی از مهم‌ترین اصول شعر است. می‌گویم یکی از مهم‌ترین اصول، چراکه تعابیر متفاوتی از شعر وجود دارد، وگرنه می‌گفتم (از دید شخصی)، شعر چیزی جز ارتباط ایجاد کردن مابین تضادها نیست. تضادهایی که از این طریق دست از ضدیت با هم برداشته، به اتحاد می‌رسند.

بی‌شک در این میان آن چیزی که اهمیت دارد، چیزهایی است که این ضدیت را از بین برده و موجب اتحاد می‌شود. آن چیزها بی‌شک در شعر هر شاعری گونه‌ها و نشانه‌های خود را دارد؛ گونه‌ها و نشانه‌هایی که نشان از پیچیدگی خیال و عمق نفوذ اندیشه‌ شاعر دارد. آنگونه که شاعر پس از کشف این ارتباط‌ها –مابین تضادها- به ما خواهد گفت که این تضادها چیزی جز ظواهر امر نبوده و نیست و حقیقت در جای دیگری پنهان است. یعنی اینکه حقیقت اتفاقا در هیمن تضادها نهفته است. تضادهایی که مدام با هم در ستیز و در جنگند؛ تضادهایی که یک لحظه آرامش ندارند. (جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه/ چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند). و شاعر می‌خواهد به آرامش برسد؛ نه به صورت مصنوعی، بلکه با تخیلی که فراتر از شعور و علم گام برداشته. شاعر می‌خواهد بگوید، حقیقت چیزی جز آرامش، چیزی به جز به آرامش رسیدن نیست. بهتر است کمی از گفتارهای فلسفه‌مابانه و تجریدی بیرون بیاییم و سری به عینیت‌ها و ملموسات بزنیم؛ مثلا سری به شعرهای عاشقانه که بند از بند آدم می‌گسلد، وقتی زیبا باشد، بزنيم. اما در کنار این زیبایی بارها دیده‌ایم که این زیبایی مضاعف شده است و آن زمانی است که شعری عاشقانه معناهای دیگری را در خود می‌پیچد و فضای خود را گسترده‌تر و پرطنین‌تر می‌سازد. معناهایی که می‌تواند تاویل‌های سیاسی، اجتماعی یا فلسفی به خود بگیرد. بی‌شک شعر در این حالت، ‌عاشقانگی‌اش نیز پررنگ‌تر و برجسته‌تر شده، حتی لایه‌های عاشقانگی‌اش نیز- در کنار لایه‌های کشف شده- عمیق‌تر و دامنه‌دارتر خواهد بود. یعنی لایه‌هایی که از عاطفه و تخیل رنگ و بو گرفته‌اند. اما آنچه موجب این امر شده، آیا چیزی به جز تضاد بوده؟ عاشقانگی کجا، تاویل‌های سیاسی و اجتماعی و فلسفی کجا؟ دو صدا، دو صدای متضاد که شعر را از خود فراتر می‌برد. این نوع ویژگی چون نمی‌تواند از سطح شعرهای عاشقانه وارد شود، ناگزیر است که از درون رخنه کند و همین رخنه، شعر عاشقانه را از شعاری شدن و توصیف صرف دور می‌کند. بسیاری از عاشقانه‌های حافظ از این‌گونه‌اند.

و نیز گفته‌اند که تضاد موجب حرکت است؛ و چه زیبا و درست گفته‌اند. شما به همین زبان نگاه کنید؛ زبانی که تنها وسیله‌ای است برای بیان معنا و ارتباط برقرار کردن . همین زبان وقتی به شعر می‌رسد، از کارکرد اولیه خود نه تنها فاصله می‌گیرد، بلکه حتی تبدیل به ضد خود می‌شود. یعنی به جای اینکه وسیله‌ای شود برای رفع حاجات و نیازهای اجتماعی و معمولی، خود عاملی می‌شود برای نامعنایی. به این معنا که در رمزآمیز بودن خود مدام معنا را به تاخیر می‌اندازد. به تاخیر می‌اندازد تا هر معنایی در جهان، عمق و گستردگی حقیقی خود را بازیافته یا بیافریند و گاه نیز در بازآفرینی حقیقتی که مسخ شده یا دارد می‌شود، می‌کوشد.