رابرت شیر
سوالی که این روزها و در اثنای بحران غزه ذهن بسیاری را به خود مشغول کرده است، زمان وقوع جنگ در این منطقه آن هم درست در آستانه تحویل کاخ سفید و ورود رسمی کابینه باراک اوباما به عرصه سیاست اجرایی ایالات متحده است. به راستی چرا رهبران حماس و اسرائیل صبر نکردند تا اوباما مراسم افتتاحیه حضورش در کاخ سفید را جشن بگیرد و برنامه‌های احتمالی خود را پیرامون بحران فلسطین ارائه کند. از زمان انتخاب اوباما به پست ریاست جمهوری آمریکا و حتی پیش از آن این انتظار و توقع در اذهان شکل گرفت که وی می‌تواند دورنمای صلح در خاورمیانه را تغییر دهد و حتی گفته می‌شد وی قرار است با کسانی که دشمن اسرائیل و به تبع آن دشمن مرسوم آمریکا محسوب می‌شوند، وارد مذاکره شود.
سوالی که این روزها و در اثنای بحران غزه ذهن بسیاری را به خود مشغول کرده است، زمان وقوع جنگ در این منطقه آن هم درست در آستانه تحویل کاخ سفید و ورود رسمی کابینه باراک اوباما به عرصه سیاست اجرایی ایالات متحده است. به راستی چرا رهبران حماس و اسرائیل صبر نکردند تا اوباما مراسم افتتاحیه حضورش در کاخ سفید را جشن بگیرد و برنامه‌های احتمالی خود را پیرامون بحران فلسطین ارائه کند. از زمان انتخاب اوباما به پست ریاست جمهوری آمریکا و حتی پیش از آن این انتظار و توقع در اذهان شکل گرفت که وی می‌تواند دورنمای صلح در خاورمیانه را تغییر دهد و حتی گفته می‌شد وی قرار است با کسانی که دشمن اسرائیل و به تبع آن دشمن مرسوم آمریکا محسوب می‌شوند، وارد مذاکره شود.به راستی چرا هر دوطرف جنگ نخواستند از این فرصت استفاده کنند و گامی برای آینده بحران فلسطین بردارند. چرا درست در روزهایی که هیلاری کلینتون قرار است تصدی امور را در وزارت خارجه آمریکا برعهده بگیرد، این اتفاق افتاد؛ کسی که به هر حال همسرش، بیل کلینتون، در مجموع بسیار موفق‌تر از دیگر روسای جمهور آمریکا در مساله سازش میان اعراب و اسرائیل و مساله فلسطین قدم برداشت. کلینتون اگرچه هنوز کارش را رسما شروع نکرده اما به اعتقاد بسیاری مطمئنا بهتر و منسجم‌تر از رایس، اردک لنگ سیاست خارجی ایالات متحده، عمل خواهد کرد. در پاسخ تمام این سؤالات باید گفت که مساله فلسطین خود گویای همه جواب‌هاست. آنچه تقریبا از شک به یقین تبدیل شده این است که نه رهبران حماس و نه رهبران اسرائیل، اعتقاد و باور لازم را به صلح پیشنهادی مورد علاقه دستگاه دیپلماسی آمریکا ندارند و رسما با حرکات و مواضع خود اعلام کرده‌اند که چنین عملی نمی‌تواند در راستای منافع و علایق آنها باشد. در طرح پیشنهادی برای صلح یا همان سازش، قرار است دو دولت مستقل و اصطلاحا کارا در کنار هم برقرار شده و موجودیت ملی پیدا کنند یعنی دولت اسرائیل و دولت فلسطین. پرواضح است که حماس و طرفداران سختگیر و دشوارپسند این جنبش در منطقه، مخالف هرگونه آسایش فرامرزی و امنیت درون‌مرزی برای اسرائیل به‌عنوان دشمن دیرین خود هستند، حتی اگر در صورت وقوع این وضعیت، خطوط مرزی به حالت سال 1967 و ایام جنگ شش روزه بازگردد. علاوه بر این، برخی دول و ملت‌های منطقه، تمایلی به تشکیل دولت فلسطین نیز ندارند و به جای اینکه بخواهند خود را گرفتار تعامل با اقتصاد و سیاست بحران‌زده فلسطین کنند، بیشتر به بازارهای مالی آمریکا و اروپا چشم دوخته‌اند تا سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های نیمه‌ویران اقتصاد فلسطین. آنچه برای بسیاری از حامیان آستین بالازده اسرائیل در ایالات متحده مبهم باقی مانده، عدم تمایل تمام سران سیاسی اسرائیل در احزاب و جناح‌های مختلف برای تشکیل کشور مستقل فلسطین است. این در حالی است که حامیان خوش‌خیال اسرائیل در آمریکا، همان‌هایی که جیب‌های گشاد خود را در راه آسایش و امنیت اسرائیل خالی کرده‌اند، گمان می‌کنند شعار زندگی مسالمت‌آمیز در جوار همسایگان برای اسرائیل روزی تحقق خواهد یافت. البته امروز فهمیده‌ام که چنین شعاری دقیقا ماهیتی استعماری و تبلیغاتی دارد و با سادگی و زلالی هرچه تمام‌تر هدف ظاهرا شیرین خود را مطرح می‌کند. شعار «زندگي مسالمت‌آمیز اسرائیل در جوار همسایگان» برای نخستین بار در ایام جنگ شش روزه به گوشم خورد؛ روزهایی که در همین غزه و کرانه باختری گزار‌ش‌هایی را از جنگ مخابره می‌کردم، جنگی که دست‌پخت مصر و اردن بود، کشورهایی که بعدها خود اشغال‌کنندگان باقی مانده خاک فلسطین بودند. شاید رهبران آن روز اسرائیل بویژه موشه دایان که اسرائیلی‌ها او را قهرمان جنگ شش روزه می‌نامند، گمان می‌کردند با ابراز این شعار و تبلیغ پرزرق و برق آن می‌توانند به نوعی عدم تمایل خود را برای اشغال فلسطین به جهانیان اعلام کنند. از همه اینها گذشته، اگر این رهبران از اعضای سکولار و دین‌گریز حزب کار صهیونیست بودند که هرگونه زعامت و مدیریت الهی را در فراهم کردن سرزمین موعود برای اسرائیلی‌ها رد می‌کردند. گذشته از اینکه هدف اولیه اشغال چه بوده است، این اشغال منطق غلبه و چیرگی منحصر به فرد را بعدها ایجاد و تثبیت کرد، منطقی که در ابتدا دال بر ابراز نارضایتی است و سپس شوریدن و آشوب علیه وضع موجود. همان کاری که امروز فلسطینیان و در حالتی مضاعف‌تر سران غزه می‌کنند و برای اسرائیل نیز فرقی نمی‌کند که این آشوب در چه حالت و شکلی مجال بروز می‌یابد، چه پرتاب سنگ و چه پرتاب موشک، مساله این است که پاسخ اسرائیل به این ابراز نارضایتی مردمی همواره نامتناسب و خلاف واقع بوده است.
به طوری که همین پاسخ‌های نامتناسب به جای تامین وضع موجود، اوضاع را خراب‌تر و ساختار سیاسی خود اسرائیل را نیز دچار بحران بیشتری كرده است و لازم به گفتن نیست که موتور محرک تمام این پاسخ‌های نامتناسب و اعمال زور نابجای ایالات متحده است که با تامین جنگنده‌های اف-16، این حجم خسارت وسیع و چشمگیر را به غزه تحمیل می‌کند. بسیاری از روسای جمهور ایالات متحده البته به استثنای جورج بوش، دقیقا به این نتیجه رسیده بودند که کشیدن چک سفید در حق اسرائیل می‌تواند تبعات و نتایج ویران‌کننده‌ای داشته باشد. دیگر همگان بر این نکته اتفاق‌نظر دارند که دیوانگی مقامات اسرائیل در کانون و مرکز مناقشه اسرائیل و فلسطین قرار دارد و دلیل و منشأ اصلی تمام بحران‌های فعلی است و حتی بوش و اردک لنگ او، کاندولیزا رایس، این اواخر به این نتیجه رسیدند که اگر قرار است سازش در عمل اتفاق بیفتد باید رویکردی منطقی‌تر را پیش بگیرند و اسرائیل افسار گسیخته را تاحدودی مهار کنند تا شاید بتوانند برنامه‌ای ملموس‌تر را برای صلح پیشنهاد دهند. اگر بپذیریم که حل مناقشه اسرائیل و فلسطین می‌تواند ریشه و پایه حل بسیاری از مناقشات فعلی جهان باشد و ثبات و پایداری را به اوضاع سیاسی منطقه بازگرداند، باید بیش از پیش در راه اصلاح خط مشی‌های سیاست خارجی آمریکا تلاش کرد. حالا رئیس‌جمهور جدید آمریکا با وعده برقراری سازش و صلح در منطقه، نگاه‌ها را متوجه خود کرده و بسیاری از امکان برقراری سازش سخن می‌گویند اما طرف‌های درگیر به هیچ‌وجه تمایلی به تحقق این مساله ندارند چراکه اساسا از تمرین دوباره مسائل گذشته خسته شده‌اند و انگیزه‌ای برای پیمودن مسیر قبلی ندارند. شاید به این دلایل است که جیمی کارتر، رئیس‌جمهور سابق آمریکا در سفرهایی چند به منطقه، به‌طور گسترده‌ای تلاش کرده این رویه مسکوت مانده را اصلاح و پویایی جدیدی را در سطح منطقه حاکم کند. بنابراین چالش اصلی اوباما در این موضوع، این است که شعارهای سازش‌طلبانه خود را از حرف جدا کرده و با ترسیم یک نقشه عملی صلح برای خاورمیانه، ویرانی‌های بجا مانده از جنگ و افسارگسیختگی ناگهانی اسرائیل را از بین ببرد اما اگر اوباما نتواند با پیروی از همان رویه قبلی صرفا رضایت حکام فربه و ذاتا خشنود منطقه را برآورده کند؛ کسانی که از وضع به هم ریخته فعلی رضایت کامل دارند، در این شرایط اوباما احتمالا به چاهی بزرگ خواهد افتاد که نجات از آن عملا ممکن نخواهد بود و دورنمای حکومت اوباما نیز با تیرگی فراوان همراه خواهد بود. با مشکلات مالی گسترده‌ای که امروز آمریکا با آن دست به گریبان است، آنچه بیش از هر چیز به آن نیاز است، ثبات هرچه بیشتر در خاورمیانه خواهد بود که می‌تواند هم در قیمت نفت و هم در هزینه‌های نظامی آمریکا تاثیر جدی برجای بگذارد.
ترجمه: مجتبی صادقیان
منبع: مجله Nation