ترجمه: معصومه دانش‌پور
چاندریکا باندارانایک کوماراتونگا، رئیس‌جمهور سابق سریلانکا در سال‌های گذشته زندگی سیاسی و شخصی منحصر به فردی داشته است. او دختر سیریماوو باندارانایک است که در سال 1960 نخستین نخست‌وزیر زن جهان شد. در حقیقت چاندریکا یکی از نادر رهبران جهانی است که والدینش جزو سران مملکتی هستند. پدرش S.W.R.D باندارانایک از سال 1956 تا 1959 نخست‌وزیر بوده است. شاید هیچ رهبری در آسیای‌جنوبی بیش از چاندریکا از آسیب شخصی ناشی از نتایج تروریسم رنج نبرده است. همسرش، ویجایا کوماراتونگا از فعالان سیاسی در سال 1988 ترور شد. پدرش نیز در زمانی که چاندریکا تنها 14 سال داشت در سال 1959 به قتل رسید. خودش به سختی از اقدام انتحاری انفجار بمب در سال 1999 جان سالم به در برد اما یک چشم خود را از دست داد. چاندریکا در بیست و نهم ژوئن 1945 به دنیا آمد و هنگام خواندن علوم سیاسی در پاریس در دهه 1960 چپگرای رادیکال شده و در بازگشت بی‌محابا وارد مسائل اصلاحات زمین و فعالیت‌های جوانان شد. حزب او با نام «ائتلاف مردمی» در نوزدهم آگوست 1994 به قدرت رسید و او نخست‌وزیر شد. او با اطمینان خاطر با ببرهای آزادیخواه تامیل ایلام (LTTE) وارد مذاکره شد تا برای کشوری نابود شده به خاطر جنگ، تروریسم و قتل عام نابخردانه بی‌گناهان از سال 1983 صلح را به ارمغان آورد اما زمانی که ببرها ظرف یک‌سال آتش‌بس را نقض کردند او چاره‌ای جز جنگ نداشت. در کمال نارضایتی، جنگ 6 ساله برای صلح بی‌نتیجه بود و سریلانکای خسته از جنگ حزب او را در انتخابات 2001 شکست داد و به نفع رانیل ویکر مسینگ رای داد. اما او با سمت رئیس قوه مجریه به‌طور مستقیم انتخاب شد و به فعالیت خود ادامه داد.
***
چاندریکا مجددا در آوریل سال 2004 به قدرت بازگشت و همچنان بر مسند قدرت در این کشور نشسته است. کوماراتونگا با توجه به مزایای موقعیت بدون جنگ رویکردی صلح‌آمیز را با LTTE در پیش گرفت.چاندریکا، دوست دیرینه هند، معتقد است هند موتور رشد آسیای‌جنوبی است. آسیای‌جنوبی یا آنچه امروز با نام آسیای‌جنوبی شناخته می‌شود شامل قلمروهایی بسیار مرتبط با یکدیگر با تمدنی است که به هزاره چهارم قبل از ميلاد بازمی‌گردد. مراکز تمدن آسیای‌جنوبی در عصر باستان تمدن‌های بزرگ موهنجودارو و هاراپن دره ایندوس بوده‌اند. تمدن‌هاي موجود در این اعصار آجر پخته و سیستم آبرسانی و کنترل سیل پیچیده‌ای را اختراع کرده‌اند که حاکی از سطح بالای پیشرفت تکنولوژی است. سیستم‌های سیاسی و اجتماعی بر اساس ساختارهای بسیار سازمان‌یافته و منسجم به همراه روابط خارجی و تجارت بین‌المللی در حدود هزاره سوم بعد از میلاد وجود داشته است. ورود مردم هندی- آریایی از کرانه‌های کوه هیمالیا در حدود سال 1750 قبل از میلاد، مذاهب، فلسفه‌ها و ساختارهای اجتماعی جدیدی به همراه آورد که تمدن‌های بزرگ هند را تقویت کرد. ریگ ودا، 2 حماسه بزرگ ماهابهاراتا و رامایانا و متون تامیل سنگام و اسناد باستان‌شناسی موجود، به حد کافی عظمت و اقتدار تمدن‌ها و فرهنگ‌های شبه‌قاره را از هیمالیا تا دره گنگ تا جزایر سریلانکا و مالدیو به تصویر می‌کشند. حماسه فرهنگی شبه‌قاره در اوپانیشادها، ظهور جینیسم و آموزه‌های بودا که بشدت در شکل‌گیری تاریخ، فرهنگ و شیوه زندگی کشورم نقش داشته‌اند، ادامه می‌یابد. در تاریخ آسیای‌جنوبی گونه‌های مختلف جمعیتی، گروه‌های قومی، مذهبی و زبانی متعددی به شکلی انعطاف‌پذیر و در عین حال هماهنگ ظهور کرده‌اند. ساختارهای باستانی اجتماعی- سیاسی در منطقه ما در راستای هماهنگ‌سازی شرایط متغیر ناشی از مهاجرت دائمی گروه‌های مردمی از مرزها روی کار آمده است. واحدهای مستقل و منسجم اجتماعی بویژه جوامع روستایی و برخی جوامع شهری در قالب واحدهای کاملا خودکفا و مجزا کار می‌کردند و تماما تحت قیموميت همه‌جانبه شاه یا شاهزاده‌ای بوده‌اند که حاکم تمامیت سیاسی کاملا متحدی بوده است. فلاسفه و متفکرانی نظیر کارل مارکس، کارل آگوست ویتفوگن و بسیاری دیگر از متفکران و محققان عصر حاضر به مطالعه و قلم‌فرسایی درباره سازمان‌ها و ساختارهای سیاسی- اقتصادی جوامع قدیمی آسیای‌جنوبی پرداخته‌اند. مارکس تئوری «الگوی تولید آسیایی» را برای تفاوت قائل شدن میان سیستم‌های قدیمی آسیایی که به عقیده او از نظام‌های اقتصادی خاص و متفاوتی برخوردارند و دیگر سیستم‌های شناخته شده اقتصادی در اروپا، آفریقا یا آمریکای‌جنوبی عهد باستان مطرح کرد.
واضح است که جوامع مختلف آسیای‌جنوبی تا قرن‌های متمادی با سیستم‌های مشابهی در قالب ساختار مشترک فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی رشد کرده‌اند. گروه‌ها و جوامع مختلف مردمی در کنار یکدیگر در تعامل دوجانبه بدون درگیری، تحت حکومتی متحد زیسته‌اند. جالب توجه است که تحقیقات تاریخی و باستان‌شناسی مدرن تئوری‌های تقسیم آریایی- دراویدی در دوره‌های تاریخی مختلف را رد می‌کنند و سیل مداوم مردم در شبه‌قاره گروه‌بندی‌ها را از طریق درآمیختن غیرقابل اجتناب بشر محو کرده است. تنوع، علت اجتناب‌ناپذیر درگیری در آسیای‌جنوبی نبوده است. ظاهرا تبدیل تنوع به علتی برای برخورد، در دوره استعمار زمانی که گوناگونی قومی، زبانی و مذهبی به جای آنکه نقطه قوت فرهنگی آسیای‌جنوبی باشد به نقطه ضعف سیاسی بدل شد، روی داد. حاکمان استعمار به خاطر منافع خودشان هنر تبدیل تنوع به عامل کشمکش را به حد کمال رساندند. اوپانیشادها، قانون مانو، اصول جینیسم، سیک، اسلام و آموزه‌های بودا که بر مبنای دستورات امپراتور آشوکا در دوره سلطنت مائوریان بوده‌اند، همگی تنوع را جزئی از نظم جهانی و نقطه تعادل آن می‌دانند. همه این فلسفه‌ها وجود گروه‌های مجزای اجتماعی با طبقات و ساختارهای اجتماعی مختلف را قبول کرده و به رسمیت می‌شناسند. هنوز اعتقاد داریم آنها به واسطه اصالتی که در پی حقیقت جاوید است با یکدیگر در ارتباط هستند، هرچند با بروز استعمارگرایی تنوع دیگر جزئی از ضروریات محسوب نمی‌شد بلکه مورد مخالفت قرار گرفت. البته جدا کردن ما به دست حاکمان مهاجم برای سلطه بهتر آنها بسیار مفید بود. اما آیا ما در آسیای جنوبی پتانسیل عظیم موجود در مرزها، دریاها، رودها، زمین‌ها و منابع انسانی که به علت تداوم تنوع و درگیری میان ما از بین رفته‌اند را درک کرده‌ایم؟ از زمانی که 7 ایالت مدرن آسیای‌جنوبی بیش از نیم‌قرن پیش استقلال خود را به دست آوردند ما در این‌باره چه اقداماتی انجام داده‌ایم؟ بهارات اعصار باستان امروزه به 3دولت مجزای هند، پاکستان و بنگلادش تقسیم شده است. کشمکش‌های داخلی ناشی از مذهب و قومیت بسیاری از دولت‌های ملی آسیای‌جنوبی را دچار گسستگی کرده است. شدت درگیری مذهبی و قومی تبدیل به فراگیرترین پدیده سیاسی بعد از استقلال و بعد از جنگ سرد در آسیای‌جنوبی شده است.
من بشدت معتقدم تمدن و توسعه تاریخی ما به ما آسیای جنوبی‌ها، مدل‌هایی برای رسیدن به اتحاد در عین تنوع را ارائه می‌دهد. در این زمینه ترجیح می‌دادم عنوان سخنرانی به جای «اتحاد و تنوع»، «اتحاد در عین تنوع» باشد. به هیچ طریقی تنوع چندگانه موجود در ناحیه و ملل ما نمی‌تواند دلیلی برای جدایی باشد. قوت چنین تنوعی قدرت ما محسوب می‌شود و اگر به درستی به سمت توسعه و ترقی هدایت شود، در آینده هم اینچنین خواهد بود. بخش دوم موضوع، به حفظ اتحاد آسیای جنوبی اختصاص دارد. به منظور حفظ اتحاد چیزی باید فرض کنیم که آن مورد در حال حاضر منسجم (متحد) است. آیا امروز می‌توانیم اظهار کنیم که آسیای جنوبی متحد است؟ به من اجازه بدهید با شجاعت اعلام کنم چند فاکتور اصلی نظیر تفاوت‌های موجود میان دولت‌ها در جامعه آسیای‌جنوبی موجب ایجاد جدایی در آسیای‌جنوبی شده است. من به جرات می‌گویم که برای نزدیک‌تر کردن ملت‌هایمان بسیار تلاش کرده‌ام اما هنوز به تلاش بیشتری نیاز است.
پیشنهاد می‌کنم ساختمان اتحادیه مستحکم منطقه‌ای آسیای‌جنوبی را در نظر بگیرید. به عقیده من مهم‌ترین فاکتور در برآورده شدن آرزوی اکثریت مردم در رسیدن به سیستم قوی همکاری منطقه‌ای، اراده سیاسی حکومت‌های متبوع ما است. من به دلیل عدم حرکت رو به جلو در این‌باره احساس ناامیدی می‌کنم. گاهی متعجبم از اینکه آیا همگان از پتانسیل عظیم موجود در اتحاد ایالت‌های آسیای جنوبی مطلع هستند. آیا ما می‌توانیم در این‌باره خودمان را راضی کنیم؟ آیا می‌توانیم امیدوار باشیم که ما همگی خودمان را در قبال این رویای خطیر و باشکوه مسؤول بدانیم؟ من به جرات می‌گویم که ما در این باره اقدامات بسیاری انجام داده‌ایم که نخستین مورد آن، قانون اساسی هند است که شامل اصول جاودان حقوق بشر و سکولاریسم می‌شود. فلسفه مهاتما گاندی که توسط دکتر بی.آر.آمبرکار ترجمه شد، درباره قانون اساسی جامع و عملی که امروزه قانون اساسی هند است منبع الهامی برای کل منطقه در تشویق به سوی ارزش‌های انسانی و میراث جمعی و دوری از انواع میهن‌پرستی متعصبانه، فرقه‌گرایی و بنیادگرایی است. ما سازمان منطقه‌ای خودمان، سازمان آسیای‌جنوبی برای همکاری‌های منطقه‌ای را که به سارک (SAARC) معروف است بنا نهادیم و در شرایط سخت آن را حفظ کردیم. بیشتر ما خواهان این هستیم که سارک زنده، پویا و کنشگرا باشد. به همین منظور آسیای جنوبی باید بزودی کشمکش‌های موجود بین دولت‌ها و کشمکش‌های درونی را حل و فصل کند. هند و پاکستان تلاش‌های جدی بسیاری در راستای حل علل درگیری میان ملت‌هایشان انجام داده‌اند. تلاش‌های اخیر در این‌باره بهترین عامل تشویق ما در آسیای‌جنوبی است. می‌دانیم که حل این مشکل دیرینه نیازمند حسن‌نیت و تازه‌اندیشی طرفین و مهم‌تر از آن بصیرت و شجاعت رهبران است. بی‌شک دولت‌ها و رهبران تا حد زیادی از این قابلیت‌ها برخوردارند. در فرآیند تقویت سارک می‌توانیم تجربه‌های موفق بسیاری را در دیگر مناطق دنیا در نظر آوریم. اتحادیه اروپا نمونه‌های مفیدی در اختیار ما می‌گذارد. گفتنی است اروپای باستان، از اختلافات و درگیری‌هایی که عامل به راه افتادن چندین جنگ میان ملل اروپایی از حدود 10 قرن پیش تا تاریخ مدرن اروپا بوده‌اند آسیب دیده است. با این حال اروپای باستان وظیفه به ظاهر غیرممکن اتحاد چندین ملت اروپایی که در گذشته با یکدیگر درگیر بوده‌اند را با موفقیت انجام داده است. بدین ترتیب اتحادیه اروپا به شکلی موفق و پویا با پارلمانی مشترک، ساختار مالیاتی و پاسپورت مشترک، پول واحد و بسیاری مشخصه‌های اساسی دیگر یک واحد سازمانی سیاسی و قانونی مشترک روی کار آمده است. خب آیا برای جنوب آسیا با وجود مشترکات بیشتر در اصالت امکان روی کار آوردن اتحادیه‌ای جدید به‌رغم تنوعات وجود ندارد؟ سارک قابلیت متحد کردن آسیای‌جنوبی و تبدیل آن به قطب اقتصادی در اقتصاد جهانی را دارد. این مبنایی است که می‌توانیم اتحادمان را بر آن استوار کنیم. این بسیار سوددهنده است. می‌دانیم که تقریبا یک‌چهارم جمعیت جهان در آسیای‌جنوبی زندگی می‌کنند. این تنها بازار بزرگ متشکل از طبقه متوسط قدرتمند و بسیار گسترده است. ما به دستاوردهای بزرگ پدرانمان در ارائه سیستم‌های زبانی پیچیده، آثار نفیس ادبی، اشکال هندسی پیچیده در نقاشی‌ها، مجسمه‌سازی و معماری و همچنین برخی تکنولوژی‌های پیشرفته دنیا در معماری، سیستم‌های آبیاری، کنترل سیلاب، کشاورزی، صنایع تولیدی و ... افتخار می‌کنیم. ما اغلب اذعان می‌کنیم که همه این تکنولوژی و پیشرفت‌ها طی دوران حکومت استعماری آسیب دیده‌اند. با این حال ملل آسیای‌جنوبی نیم‌قرن است که طعم استقلال سیاسی را چشیده‌اند و ما هنوز موفق به دستیابی به بسیاری از اهدافی که دیگر ملت‌ها به دست آوردند و حتی فوایدی که ما در ابتدا کسب کردیم را دارا نبودند، نشده‌ایم. احتمالا موفق‌ترین رویکرد پیشرفت در چندین مسیر است. در حالی که همکاری اقتصادی و اجتماعی به سرعت در همه سطوح پیشرفت می‌کند، می‌توان دید که مهم‌ترین مشکلات از بالاترین سطوح سیاسی ناشی می‌شوند. من راه چاره‌ای جز پذیرش رویه همکاری نزدیک در فضای اقتصادی و فرهنگی و همچنین تماس افراد با یکدیگر با وجود تفاوت‌های سیاسی میان آنها از جانب دولت‌ها نمی‌بینم. ما باید در پی ابزاری عملی باشیم که ما را در این راه کمک کند. آیا نمی‌توانیم از برنامه اهداف توسعه هزاره سازمان ملل کمک بگیریم؟ بهترین نقطه برای شروع توسعه همکاری نزدیک میان ما تلاش مشترک در جهت تقویت همه برنامه‌های هریک از دولت‌های عضو است. می‌دانیم که ریشه‌کن کردن فقر در راس بیشتر برنامه‌های توسعه قرار می‌گیرد. برنامه اهداف توسعه هزاره به منظور ریشه‌کنی قطعی فقر طراحی شده است. حوزه‌های اصلی مرتبط با توسعه انسانی در آسیای‌جنوبی که بشدت درگیر برنامه هزاره هستند در مرحله اجرایی چندان مقتدرانه عمل نکرده‌اند. من به گزارش اخیر توسعه انسانی UNDP در سال 2004 اشاره می‌کنم:
* میزان (نرخ) عمر متوسط در پایین‌ترین و میزان مرگ و میر نوزادان در بالاترین سطح خود در آسیای‌جنوبی در مقایسه با جهان در حال توسعه است.
* نرخ رشد سالانه جمعیت آسیای‌جنوبی بالاترین حد در جهان است.
* تعداد افرادی که به امکانات بهداشتی پیشرفته در آسیای‌جنوبی دسترسی دارند در کمترین سطح در جهان است.
* سطح سواد بزرگسالان در پایین‌ترین حد جهانی است.
* GDP در آسیای‌جنوبی در مقایسه با جهان توسعه‌یافته در کمترین سطح است.
* تعداد خطوط تلفن در حد کمتر از نصف جمعیت است.
* تعداد کاربران اینترنتی در آسیای‌جنوبی در مقایسه با کشورهای در حال توسعه 7 برابر کمتر است.
این موارد نشانه‌هایی حاکی از شکست‌های جدی در سیستم‌های ما هستند. آنها بر غنی‌ترین منابع آسیای جنوبی- مردم- اثر می‌گذارند. بنابراین واضح است که سرمایه‌گذاری در توسعه منابع انسانی ضروری‌ترین نیاز زمان ما است. سرمایه‌گذاری هند در برخی حوزه‌های توسعه علمی نظیر تکنولوژی اطلاعات قله‌هایی را به تصویر می‌کشد که تحت شرایط، فرصت‌ها و رویکردهای صحیح قابل دستیابی هستند. سریلانکا هم در زمینه توسعه انسانی به موفقیت بسیاری رسیده است. میزان عمر متوسط، مرگ و میر نوزادان، رشد جمعیت و سطح سواد بزرگسالان به سطوح قابل مقایسه با جهان توسعه‌یافته رسیده است، در حالی‌که اقتصاد ما با رشد متوسط GDP و درآمد سرانه ضعیف باقی مانده است. علل اثبات آن این است که دولت‌های سریلانکا رویکردهایی را با تمرکز مشخص روی توسعه انسانی اتخاذ کرده‌اند. مشتاقانه پیشنهاد می‌کنم موثرترین سکو برای بنای همکاری نزدیک منطقه‌ای، برنامه اهداف توسعه هزاره سازمان ملل بوده است که همه اعضای سازمان ملل آن را پذیرفته‌اند.
گفت‌وگو
تا مدت کمی از قبول مسؤولیت شما در 10 سال پیش، روابط هند و سریلانکا تا حدی در تنش بود. امروزه آنها در بسیاری زمینه‌ها به لحاظ دیپلماتیک، اقتصادی و استراتژی خوب عمل می‌کنند. این تغییر چگونه ممکن شد؟ چون می‌تواند درس‌هایی برای دیگر ملل درگیر در منطقه به همراه داشته باشد.
خب به نظر من ساده است. دولت‌های سریلانکا از 10 سال پیش شیوه همکاری نزدیک‌تر و روابط دوستانه را با هند در پیش گرفتند، هند هم اینگونه وارد عمل شد و البته رهبران هم نسبت به دیگران حسن‌نیت داشتند.
ممکن است برای ما کمی از تلاش‌هایتان برای برقراری صلح در منطقه بگویید؟ امری که به نظر می‌رسد بسیار طولانی شده است.
به‌طور خلاصه می‌توان گفت از 10 سال پیش دولت سریلانکا به جای درگیری نظامی رویه حل اختلاف (اختلاف قومی) را از طریق مذاکرات و توافق سیاسی در پیش گرفته است. ما تلاش بسیاری برای بازداری LTTE از مبارزه و قبول مذاکره انجام داده‌ایم. در 3 یا 4 مورد در 10 سال گذشته برای مذاکره با LTTE تلاش کرده‌ایم؛ مذاکره آغاز شد، به بن‌بست رسید، مجددا از سر گرفته شده و باز هم مبارزه شروع شد. تنها در 10 سال گذشته 4 تلاش جدی در این‌باره صورت گرفت. تا قبل از آن هم تلاش‌هایی انجام گرفته بود.
در حال حاضر آتش‌بس برقرار است که طولانی‌ترین آتش‌بس در دوران درگیری‌ای است که 25 سال پیش آغاز شد و کم و بیش ادامه دارد. اما LTTE مرتکب پیمان‌شکنی‌هایی نظیر خدمت اجباری کودکان در سطح محدود و ادامه کشتار رهبران و فعالان سیاسی دموکرات تامیل می‌شود. ما در دولت نروژ که نقش تسهیل‌کننده دارد اقامه دعوی کرده‌ایم. گروهی از ناظران بین‌المللی تحت رهبری نروژ بر فرآیند توافقنامه آتش‌بس در شمال و شرق کشور نظارت دارند. هرچند نقایصی وجود دارد اما حرکت رو به جلو است. من نمی‌گویم این حرکت حرکتی منفی است که کل فرآیند را به عقب می‌برد. LTTE مکررا اعلام می‌کند که به توافقنامه مورد مذاکره متعهد است و در پی جنگ نیست. آنها برای نخستین‌بار اعلام کردند راه‌حل‌های فدرال را به جای دولتی مجزا که آنها برای 20 سال در پی آن هستند مورد بررسی و امتحان – نه پذیرش- قرار می‌دهند. بنابراین حرکت رو به جلو است اما آنها مذاکرات را با دولت یک‌سال و نیم قبل قطع کرده‌اند و از بازگشت به پای میز مذاکره خودداری می‌کنند، این در حالی است که دولت من که از 7 سال پیش قدرت را به دست گرفته بسیار انعطاف‌پذیر است. آنها هنوز در موارد خاصی متعصبانه برخورد کرده و از مذاکره خودداری می‌کنند. با این حال ما به تلاش خود ادامه می‌دهیم و امید خود را از دست نمی‌دهیم. ما با پیشرفت‌های اخیر در مقایسه با چند ماه گذشته امید بیشتری داریم که آنها تشویق به شروع مذاکره شوند. با این حال من چیز بیشتری نمی‌گویم.
کراچی مرکز مالی پاکستان است و توقع زیادی از سافتا دارد. متاسفانه با توجه به خبری که از وزیر دارایی هند شنیده‌ایم او نسبت به سافتا چندان امیدی ندارد. نظر شما درباره آینده سافتا چیست؟
متاسفم که نمی‌توانم درباره سخنرانی‌ای که نشنیده‌ام اظهارنظر کنم. متأسفانه امکان حضور در سخنرانی ایشان میسر نبود. نمی‌دانم او دقیقا در این‌باره چه گفته است.
نظر شما درباره آینده سافتا چیست؟
امضای معاهده درباره سافتا بسیار دشوار بود که البته خود آن موفقیت بزرگی بود. هدف ما اجرای موافقتنامه سافتا در یک‌سال و نیم آینده است. به عقیده من این اهداف، اهداف خوبی هستند. 7ملت، با وجود نگرانی برخی از آنها درباره سافتا به علت تنش‌های خاص میان برخی کشورها، تصمیم دارند رو به جلو حرکت کنند. من در ژانویه 2004 در اسلام‌آباد متوجه این نکته شدم. امکان حرکت رو به جلو در صورت اقدام دبیرخانه سارک و دیگران وجود دارد. نمی‌دانیم رهبری نپال به امور سافتا و سارک چقدر وقت اختصاص می‌دهد اما همه ملت‌ها برای پیشبرد سافتا متعهد هستند.