سمیرا اصلان‌پور*
اگر کسی به خودش زحمت بدهد و از من بپرسد بزرگ‌ترین مشکل فرهنگی ما چیست، خواهم گفت تعطیل شدن یکی از فروع دین ما، عملی هم‌ردیف نماز، حج، خمس و زکات. البته کسی چنین زحمتی به خود نمی‌دهد و حتی اگر با صدای بلند هم فریاد کنی کسی حاضر نیست بشنود که امروز ماجرای «امر به معروف و نهی از منکر» در ولایت ما ماجرای فراموش‌شده‌ای است. من فکر می‌کنم امر به معروف و نهی از منکر همان چیزی است که امروز نام آن را «نقد» گذاشته‌ایم و نقد همان کاری است که اگر انجام شود، کار به غیبت، بدگویی، تهمت، ظن بد و کارشکنی نمی‌رسد. نقد همان کاری است که تو را وادار می‌کند تا به جای آنکه در پیش روی دوست، همکار، قوم و خویش، خروار خروار تعریف و تعارف بکنی و پس از رفتن او یا قطع شدن رشته منفعتی که تو را به او پیوند زده، تمام بدی‌های داشته و نداشته‌اش را به رخ عالم بکشی، در پیش رو از ضعف‌ها و اشتباهاتش بگویی تا آنها را دور بریزد و پشت سر از خوبی‌ها و توانمندی‌هایش حرف بزنی تا مهربانی و درستکاری رواج بگیرد. اما شیوه وارونه‌ای که امروز رایج است از همانجا آغاز می‌شود که نقد تعطیل و امر به معروف و نهی از منکر به فراموشی سپرده می‌شود. چه می‌شود به مدیری گفت که سقف تحملش عباراتی در توصیف هوشمندی، کارآیی و کارآمدی اوست! سال‌ها پیش عده‌ای از هنرمندان دست به کاری زدند که از دید من بازتابی منفی و نامناسب داشت. من که در آن روزگار نوقلمی بودم از یکی از بزرگان آن ماجرا علت عمل آنان را جویا شدم تا اگر قرار است از آنها پیروی کنم آگاهانه باشد، در حالی که انتظار پاسخی از سر صبر و خوشنودی برای پرسشم داشتم، در کمال ناباوری برآشفتگی آن برادر بزرگ را شاهد بودم که با لحنی تند پاسخ داد: تو فقط باید از ما پیروی کنی، سؤال برای چیست؟
اگر کسی به خودش زحمت بدهد و از من بپرسد بزرگ‌ترین مشکل فرهنگی ما چیست، خواهم گفت تعطیل شدن یکی از فروع دین ما، عملی هم‌ردیف نماز، حج، خمس و زکات. البته کسی چنین زحمتی به خود نمی‌دهد و حتی اگر با صدای بلند هم فریاد کنی کسی حاضر نیست بشنود که امروز ماجرای «امر به معروف و نهی از منکر» در ولایت ما ماجرای فراموش‌شده‌ای است. من فکر می‌کنم امر به معروف و نهی از منکر همان چیزی است که امروز نام آن را «نقد» گذاشته‌ایم و نقد همان کاری است که اگر انجام شود، کار به غیبت، بدگویی، تهمت، ظن بد و کارشکنی نمی‌رسد. نقد همان کاری است که تو را وادار می‌کند تا به جای آنکه در پیش روی دوست، همکار، قوم و خویش، خروار خروار تعریف و تعارف بکنی و پس از رفتن او یا قطع شدن رشته منفعتی که تو را به او پیوند زده، تمام بدی‌های داشته و نداشته‌اش را به رخ عالم بکشی، در پیش رو از ضعف‌ها و اشتباهاتش بگویی تا آنها را دور بریزد و پشت سر از خوبی‌ها و توانمندی‌هایش حرف بزنی تا مهربانی و درستکاری رواج بگیرد. اما شیوه وارونه‌ای که امروز رایج است از همانجا آغاز می‌شود که نقد تعطیل و امر به معروف و نهی از منکر به فراموشی سپرده می‌شود. چه می‌شود به مدیری گفت که سقف تحملش عباراتی در توصیف هوشمندی، کارآیی و کارآمدی اوست! سال‌ها پیش عده‌ای از هنرمندان دست به کاری زدند که از دید من بازتابی منفی و نامناسب داشت. من که در آن روزگار نوقلمی بودم از یکی از بزرگان آن ماجرا علت عمل آنان را جویا شدم تا اگر قرار است از آنها پیروی کنم آگاهانه باشد، در حالی که انتظار پاسخی از سر صبر و خوشنودی برای پرسشم داشتم، در کمال ناباوری برآشفتگی آن برادر بزرگ را شاهد بودم که با لحنی تند پاسخ داد: تو فقط باید از ما پیروی کنی، سؤال برای چیست؟وقتی با ذهنی آشفته او را ترک می‌کردم، ماجرای گفت‌وگوی خداوند و حضرت ابراهیم بر سر زنده شدن مردگان را به یاد آوردم؛ داستانی مملو از پرسشگری و پاسخگویی. وقتی پیامبر از خدا پرسید چگونه مردگان را زنده می‌کند، خداوند او را نه عزل کرد و نه آتش بر سرش بارانید، بلکه محترمانه پرسید که ای پیامبر و فرستاده من، مگر به گفته من شک داری؟ ابراهیم هم جواب داد که شک ندارد اما می‌خواهد اطمینان قلبی پیدا کند. خداوند هم طی نمایشی از مرگ و زنده شدن پرنده‌ها، چنانچه‌گویی معلمی کودکی را آموزش می‌دهد، خواسته پیامبرش را برآورده کرد. آن روز رفتار خداوند با پیامبرش را با رفتار آن برادر بزرگ مقایسه کردم و اینکه یک موجود فانی چگونه میتواند با موجود فانی دیگری چنان رفتار متکبرانه‌ای داشته باشد، حال آنکه حتی خداوند که تکبر و بزرگی شایسته اوست چنان رفتاری با پیامبر و مخلوق خود ندارد و امروز این رفتار را مقایسه می‌کنم با رفتار هر روز مردمانمان؛ از رهگذری در کوچه و خیابان گرفته تا همکاری، رئیسی و مدیری.
مباد که در خیابان به واسطه حس مغفول امر به معروف و نهی از منکر با لحنی لیّن به عابری تذکر دهی که زباله در جوی آب و پیاده‌رو نیندازد یا به سواره‌ای بگویی که در خیابانی پرتردد دوبله پارک نکند که کمترین پاداشت متلکی یا ناسزایی است که اگر تو زن باشی و طرف مقابل مرد، میتواند محتوایی بسیار زننده نیز داشته باشد و مباد که در جلسه کاری تذکری کوچک و خصوصی به همکار یا مدیری بدهی که ممکن است راه رشد و ترقی را بر خود ناهموار کنی!
* نويسنده و پژوهشگر