فاطمه اروجلو
کاروانسرای قصر بهرام یکی از پرجاذبه‌ترین مکان‌های دیدنی در 154 کیلومتری جنوب تهران محسوب میشود که شب‌های پرستاره‌اش بسیاری از مشتاقان به رصدشناسی را به سمت خود جذب می‌کند.در طول تاریخ یکی از تفریحات بشر، نگاه کردن به ستاره‌های درخشان و شهاب‌های آسمانی و کشف نادیدنی‌هایی است که بدون چشم مسلح قابل رویت نیستند. اما رویت این عجایب در میان آلودگی‌های شهری امکان‌پذیر نیست به همین خاطر ستاره‌شناسان ترجیح می‌دهند به مکان‌هایی دور از شهر بروند.
کاروانسرای قصر بهرام یکی از پرجاذبه‌ترین مکان‌های دیدنی در 154 کیلومتری جنوب تهران محسوب میشود که شب‌های پرستاره‌اش بسیاری از مشتاقان به رصدشناسی را به سمت خود جذب می‌کند.در طول تاریخ یکی از تفریحات بشر، نگاه کردن به ستاره‌های درخشان و شهاب‌های آسمانی و کشف نادیدنی‌هایی است که بدون چشم مسلح قابل رویت نیستند. اما رویت این عجایب در میان آلودگی‌های شهری امکان‌پذیر نیست به همین خاطر ستاره‌شناسان ترجیح می‌دهند به مکان‌هایی دور از شهر بروند.یکی از این مکان‌ها در 154 کیلومتری جنوب شهر تهران و بر سر راه جاده سنگی قدیمی و کاروانسرای کویری اصفهان-کاشان-گرمسار قرار دارد که معروف به کاروانسرای شاه‌عباسی قصر بهرام است.
موقعیت این قصر که در دل کویر قرار دارد به‌گونه‌ای است که ستاره‌شناسان شب در پشت‌بامش به رصد زیبایی‌های موجود در فضا می‌پردازند و در صورت خستگی برای استراحت به یکی از چهار ایوان و 24 اتاق که در اطراف حیاط مرکزی بزرگ و هشت‌ضلعی وجود دارد مراجعه می‌کنند.یا در كنار حوض چهارگوش به عمق حدود دو متر ، آبی به سر و صورتشان بزنند.
امکان رصد آسمان و برگزاری مسابقات« مسیه» تنها جذابیت قصر بهرام نیست. تالار بزرگی در قسمت غرب این حیاط است که یک قسمت شاه‌نشین در اطراف و یک ایوان در جلوی تالار دارد که سردابی کهنه در زیر آن است. در پشت اتاق‌های اطراف حیاط طویله‌های بزرگی برای نگهداری چارپایان محلی برای خواب و پختن غذا و یک راهروی مارپیچ مخصوص عبور غلامان قرار دارد.
یکی از جاذبه‌های گردشگری کاروانسرای قصر بهرام سیستم آب‌رسانی آن است. آب به وسیله دو مجرای روی هم که مجرای زیرین از لوله‌های سفالی تشکیل شده و مجرای فوقانی مانند نهری سنگی، توسط تخته‌سنگ‌های یکپارچه ساخته شده است. این تخته‌سنگ‌های مقعرشکل، تشکیل آبراهه‌ای را می‌دهند که آب را از چشمه شاهی که در فاصله 5/7 کیلومتری کاروانسرا و دامنه سیاه‌کوه واقع شده است به درون حوضی که در حیاط مرکزی کاروانسرا وجود دارد منتقل می‌کنند.
این کاروانسرا در دوران صفوی بیشتر مکانی برای اتراق شاهان بوده است و در محوطه وسیعی که به وسیله حصار محکمی پوشیده شده دو حیاط وجود دارد که با وجود مرتبط بودن با یکدیگر دارای مدخل‌های جداگانه‌ای هستند. یکی از حیاط‌ها برای بازرگانان و دیگری برای مسافران بوده است. شاید در موقع اقامت شاه یا هیات‌های رسمی دولتی یکی از آن حیاط‌ها را به‌طور کلی از دیگری جدا می‌کرده‌اند. در پشت اتاق‌های اطراف حیاط طبقه پایین جایی برای نگهداری چارپایان است و اتاق‌های بالای آن مخصوص اقامت مسافران است که فرم این اتاق‌های مجزا مانند سکو است.
ظاهر ناهماهنگ این کاروانسرا یکی از ویژگی‌های معماری در دوران صفوی را نشان می‌دهد .مصالح کاروانسرای قصر بهرام از سیاه‌کوه تامین شده است. در این کوه، رگه‌های سنگی نرم وجود دارد که تراشیدن آن آسان است. شواهد نشان می‌دهد که سازنده بنا به اصول حجم‌شناسی آگاهی داشته است. قسمت داخلی تاق‌نماهای طرفین با آجر بنا شده‌اند. تنها قوس‌های سردرها با سنگ تراشیده چیده شده است ولی قراردادن تخته‌سنگ‌ها همین‌جا پایان یافته و به دیوار طرفین تجاوز نمی‌کند. دو سردر بزرگ یکی به صورت برجستگی مستطیل‌شکل به خارج دیوار آمده و دیگری با اضافه شدن دو تاق‌نما یا تاقچه ظاهر زیباتری پیدا کرده است. در داخل، تاق‌نماها و اطراف تاقچه از تزیینات ساختمان‌های آجری الهام گرفته‌اند. برای اینکه برج‌ها سبک‌تر به نظر بیایند روی نمای خارجی آنها سطوح مختلفی به وجود آورده‌اند. هر کدام از زاویه‌هایی که به این طریق به وجود آمده روی یک پایه ستونی قرار داده شده است و به این طریق یک نوع تضاد سایه و روشنی به وجود آورده است.
در دیواره کناری دروازه شمالی جای خالی کتیبه‌ای که تنها نشانی قدمت این بنا است، دیده میشود. البته وجود آجرهای قدیمی در کف سرداب‌ها نشان می‌دهد که ساختمان کنونی کاروانسرا بر یک بنای ویرانه باستانی نهاده شده است، همچنین سفال‌های یافت‌شده در اطراف کاروانسرا قدمت این بنا را مربوط به دوران پیش از صفویه نشان می‌دهد. این کاروانسرا به عنوان پاسگاه شکاربانی پارک ملی کویر و نیز به عنوان مهمانسرایی برای اقامت گردشگران،محققان و ستاره‌شناسان است. در حال حاضر این کاروانسرای سنگی توسط سازمان حفاظت محیط زیست با نظارت سازمان میراث فرهنگی تعمیر و مرمت شده است. دسترسی به کاروانسرای شاه‌عباسی از دو مسیر امکان‌پذیر است؛ یکی جاده سنگفرش که از گرمسار به روستای کهک سپس از طریق جاده سنگفرش وارد محدوده پارک ملی شده و از آنجا به قصر بهرام می‌رسد که برای اتومبیل مناسب نیست. مسیر دیگر از طریق ورامین، پیشوا،ابردژ، پاسگاه مبارکیه و قصربهرام است که می‌توان از اتومبیل استفاده کرد. افرادي که علاقه به دیدن این مکان تاریخی گردشگری دارند باید از سازمان محیط‌زیست مجوز ورود به پارک ملی کویر را دریافت کنند.