سیامک احمدی
یک
یکماکس فریش نمایشنامه‌نویس و داستان‌سراى سوییسى در ۱۰ ماه مه ۱۹۱۵ در شهر زوریخ به دنیا آمد. تحصیلات مقدماتى او به پایان نرسیده بود که به خاطر علاقه وافر به ادبیات، نمایشنامه‌نویسى را آغاز کرد. او در سال ۱۹۳۰ به تحصیل در ادبیات آلمانى و تاریخ هنر در دانشگاه زوریخ پرداخت و با مرگ پدرش براى تامین معاش به روزنامه‌نگارى روى آورد. سال ۱۹۳۶ فریش، تحصیل در رشته معمارى را آغاز کرد و در سال ۱۹۴۱ فارغ‌التحصیل شد و تا مدت‌ها از طریق معمارى امرار معاش مى‌کرد. در سال ۱۹۴۴ نخستین نمایشنامه رسمى خود را به رشته تحریر درآورد و زندگى جدیدى را آغاز کرد که با خلق نمایشنامه‌هاى بعدى از جمله وقتى جنگ تمام شد، در سال ۱۹۴۹ ادامه یافت. او در سال ۱۹۴۶ نمایشنامه «دیوار چین» را در فضایى افسانه‌اى مى‌آفریند. «ماکس فریش» سرانجام در چهارم آوریل ۱۹۹۱ در سن ۸۰ سالگى در زادگاه خود چشم از جهان فرو بست. او در یکى از مقالات اجتماعى خود که در روزهاى آخر عمرش به چاپ رسید، مى‌نویسد: «آیا شما مردم واقعاً اطمینان دارید که به نجات بشریت علاقه‌مندید، در حالى که اگر چشمانتان را باز کنید دیگر هیچ یک از مردمى را که زمانى مى‌شناختید زنده نمى‌بینید، اما هنوز هیچ قدمى برنداشته‌اید». تعدادی از نمایشنامه‌های «ماکس فریش» عبارتند از: سانتا کروز – 1946، آنها حالا دوباره آواز می‌خوانند- 1946، دیوار چین -1946، وقتی که جنگ تمام شد- 1949، گراف اودرلاند- 1951، دون ژوان یا عشق به هندسه – 1953، تابلوهای سه‌گانه – 1978.دو
ماکس فریش از دو جریان مهم تئاتری تاثیر می‌پذیرد، نخست تئاتر پوچی و دیگر شیوه برشت. این هر دو گستره‌های بسیار وسیعی در نمایش هستند که برای شناخت دقیق آنها، مطالعات و پژوهش‌های مداوم و عمیقی مورد نیاز است و بی‌شناخت آنها، نزدیک شدن به «فریش» دشوار می‌نماید. فریش از مجموع دیده‌های پوچ‌گرایان و شیوه فاصله‌گذاری «برشت» و دید سیاسی خود، طنزی را بنا می‌کند که کمابیش همان چیزی است که اکنون «طنز سیاه» نام گرفته است. نمایشنامه «بیدرمان و آتش‌افروزان» فریش، نمونه کامل و رسایی برای شناخت اینگونه تاثیرپذیری‌ها و تلفیق آنها در ذهن نویسنده است، زیرا همه این عوامل، به علاوه دید تند سیاسی «فریش» در آن آشکار است. به هر حال با این برداشت می‌بینیم که کار فریش، کاری دشوار است. نمایشنامه «دیوار چین» که اکنون به کارگردانی «مریم معترف» درسالن اصلی تالار مولوی روی صحنه است، در واقع نمودار تمایلی است که ماکس فریش به شیوه‌های برشتی داشت، زیرا برشت بسیاری از آثار خود را با آرایش چینی نوشت. در دیوار چین نویسنده بیشتر از دیگر آثارش به برشت نزدیک می‌شود و از شیوه فاصله‌گذاری او، بیش از پیش استفاده می‌کند. در حالی‌که تاثیرپذیری‌اش از تئاتر پوچی تنها از یک دید کلی قابل توجیه است. این حالت را بویژه در زمانی که روشنفکر نمایش دچار یأس می‌شود، می‌توان دید. اما به طور کلی دیوار چین، از ارزش‌های نمایشی کمتری، نسبت به دیگر آثار این نویسنده برخوردار است و او به جای تمثیل، بیشتر از شخصیت‌های واقعی استفاده کرده است.سه
«دیوار چین»، جنگ قدرت در برابر حقیقت را در سیر تاریخ به تصویر می‌کشد. مریم معترف در جایگاه کارگردان با حفظ ساختار کلی نمایشنامه و حفظ داستان اصلی به کار جلوه‌ای دیگر بخشیده است. در سالن اجرای این نمایش تماشاچی با کاری روبه‌رو می‌شود به مانند کمدی «دلارته»های ایتالیایی یا شاید بهتر باشد بگوییم تئاتر تخته حوضی ایرانی و این تنها در شکل اجرا نمود پیدا می‌کند نه در مضمون کار. تماشاچی به محض وارد شدن به سالن وارد یک میهمانی می‌شود که میهمان‌های آن تشکیل شده‌اند از ناپلئون بناپارت، رومئو و ژولیت، کریستف کلمب، فیلیپ پادشاه اسپانیا، کلئو پاترا و.... تمام این اشخاص حقیقی و داستانی به مناسبت ساخت دیوار چین جمع شده‌اند؛ دیواری که به دستور امپراتور مستبد چین که خود را پسر خدا می‌داند ساخته خواهد شد. تمام شخصیت‌های نمایش کاریکاتوری از کاراکتر واقعی این اشخاص هستند. نمایش با ورود روشنفکر به صحنه آغاز می‌شود. او راوی داستان است. دیالوگ‌هایی که در طول نمایش از شخصیت او می‌شنویم گیرایی لازم را ندارند. مضمون کار درباره حکومت‌های خودکامه است؛ حکومت‌هایی که خود را نمونه حکومت‌های مردم‌سالار می‌دانند و تمام این نوع رژیم‌های دیکتاتوری در آخر گرفتار شورش‌های مردمی می‌شوند. مریم معترف، متن نمایشنامه «دیوار چین» اثر «ماکس فریش» را پس از انتخاب به شیوه‌‌ای ایرانی و با رعایت رویکردهای مخاطب‌شناسانه به اجرا درآورده است. در واقع کارگردان با یک خوانش وفادارانه تا آنجا که توانسته، مضامین، موقعیت‌ها و گفتارهای نمایشی را به مخاطب امروز و همچنین مخاطب ایرانی نزدیک کرده است و به علاوه آنکه ضمن حفظ ظرافت‌های ساختار نمایشنامه، اجرا را براساس شیوه‌های نمایش ایرانی و تحت قالب یکسری قواعد مشخص از مضحکه و تقلید در نمایش ایرانی به مخاطبش ارائه کرده است. آنچه می‌توان گفت این است که نمایش دیوار چین در 150 دقیقه سعی دارد با بخش‌های شاد و همراهی حرکت‌های موزون و اجرای موزیک زنده ضربی و با دیدگاه طنزآلود انتقادی که به قدرت در تقابل با حقیقت است، تماشاچی بی‌حوصله و غمزده ایرانی را بخنداند و در عین حال او را به فکر کردن وادارد و با فاصله‌گذاری‌های برشتی اجازه فرو رفتن در رویدادهای نمایشی را به او ندهد.