مهدی رحمتی/ الهام محمدبیگی
معماری موسیقی جامد است؛ همان موسیقی که در عالم غیرمادی جریان دارد و معماری ایرانی مصداق بارز و عینی در جهان مادی دستگاه‌ها و نغمه‌های موسیقی ایرانی است. اگر به فضاهای معماری ایرانی قدیم پا گذاشته باشید حتما به راز جاودانگی و سحرانگیزی این فضاها اقرار می‌کنید. چگونه می‌توان نقش‌جهان را دید و در آن زندگی کرد و روح آدمی در آن به پرواز درآید بی‌آنکه نغمه خوشی از عالم ملکوت را در گوش ما زمزمه نکند. وقتی از سردر بازار قیصریه وارد میدان شویم اگر با موسیقی ایران آشنا باشیم احساس می‌کنیم که دستگاه شور را برای ما زمزمه می‌کند. اول طاق‌نماهای موزون را می‌بینیم که همچون ریتم در موسیقی ایرانی به دنبال هم هستند و در چند پرده نزدیک به هم نواخته می‌شوند، آرام‌آرام پیش می‌رویم تا به عالی‌قاپو می‌رسیم که همان شهناز است. بعد به زیرافکن و قرود می‌آید و می‌رسد به مسجد شاه که همان گوشه اوج است و بعد مسجد شیخ لطف‌الله که گوشه سلمک را تداعی می‌کند. دوباره می‌رسد به سردر قیصریه. موسیقی ایرانی را باید شنید همانگونه که معماری ایرانی را باید دید و به قضاوت نشست. بی‌شک یکی از عمده دلایل سحرانگیزی فضای ایرانی همین پیوند با موسیقی است. بشر در طول تاریخ همواره به تلاش‌های گوناگونی دست زده تا باورها و آرمان‌های انسانی خویش را در قالب اشکال مختلف بیان و به دیگران منتقل کند؛ همچون موسیقی، شعر، نقاشی، معماری و مجسمه‌سازی. همه هنرها می‌خواهند به مرحله موسیقی برسند. این جمله دربرگیرنده حقیقتی است مهم که آگاهی از آن ما را به شناخت واقعی از مفهوم همه هنرها رهنمون می‌سازد. سوال این است: در هنر موسیقی چه کیفیتی نهفته است که دیگر هنرها سعی در رسیدن به آن دارند؟ به عقیده شوپنهاور: همه هنرها در نهایت راهی به سوی انتزاع و تجرید می‌گشایند. با این تعریف براحتی می‌توان مشابهت زیادی بین موسیقی و معماری قائل شد زیرا در آفرینش معماری تخیل هنری هنرمند توسط عنصر ایهام خود را به مرز تجرید و انتزاع می‌رساند. ایهام کاربرد نماد‌هایی از فرم‌های عینی در ساختمان بناست که موسیقی در آن جایگاهی رفیع دارد. نقش اصلی موسیقی تحت‌تاثیر قرار دادن روح از طریق مرکز عواطف و احساسات است، انرژی خاصی که در ذرات موسیقی (فوتون‌ها) نهفته است، می‌تواند به خود شکل گیرد و صحنه‌هایی را که آهنگساز هنگام ساختن آهنگ در فکر و نیت خود داشته، دوباره متجلی‌کند، بنابراین اثرات ناشی از موسیقی به طرز خاص تابعی است از آهنگساز اما با عوامل دیگری از قبیل نوازنده، شنونده، محیط، آلت موسیقی و آهنگ نیز در ارتباط محیط که یکی از توابع اثرات موسیقی است، خود از 2 بخش مکان و فضا تشکیل می‌شود. معمار با درک مسائل فوق و باور به این موضوع که موسیقی با روح ارتباط دارد و روح با خدا لذا زمینه فکری خود را به بعد گسترده‌ای می‌برد که در آن موسیقی فراتر از بعد تکنیکی و کاربرد هنری‌اش قرار گرفته است. درمی‌یابیم که این هنر به اشکال گوناگون در تمام سطوح خلقت وجود دارد، بنابراین معمار می‌تواند با این انگیزه به فضایی مطلوب در مکانی مناسب بیندیشد. موسیقی هم در ابتدا برای برانگیختن احساسات روح خلق شد، بنابراین خاصیتی دارد که می‌تواند مستقیما بر قلب اثر بگذارد. بردیا (استاد دانشگاه و نوازنده سنتور) معتقد است هنر موسیقی و معماری با توجه به اینکه در ظاهر از هم خیلی دورند اما با یک نگاه انتزاعی می‌توانیم نقاط مشترک زیادی را بین آنها ببینیم، با این توضیح که عنصر موسیقی صوت است و عنصر معماری حجم و مصالح است ولی موسیقی هم معماری است که در حرکت زمان صورت میگیرد، این در حالی است که ریتم مهم‌ترین نقطه مشترک بین موسیقی و معماری است. او می‌گوید: فواصل بین نغمات موسیقی و فواصل با ابعاد در معماری مرتبط است طور‌‌ی‌که ریتم موسیقی و معماری و رنگ‌آمیزی از عناصر مشترک این 2 عنصر است. ابعاد در هنر معماری با هم تناسب طلایی دارند و فواصل موسیقایی و نغمات هم نسبت به هم تناسب طلایی دارند. این استاد دانشگاه درباره فضای شهری عصر حاضر ایران و ارتباطش با موسیقی می‌گوید: فضای شهری بسیار ناهماهنگ و ناکوک است. بناهای ساخته شده شهر از یک سبک و شیوه برگرفته شده و با نگاه به فضای شهری جز ناهماهنگی و آزار چشم یک فضای بی‌هویت را مشاهده می‌کنیم. متاسفانه این مساله در موسیقی ما هم موج می‌زند و واقعا نمی‌دانیم که این فضا متعلق به چه دوره و تفکری است. اگر اوضاع موسیقی درست شود شاید بتواند بر فضای معماری شهری تاثیر خوبی بگذارد.
منابع و مآخذ:
افشار سلیمانی، شهلا (ترجمه) 1376، اسرار طبیعت، انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان/ قراگوزلو، زهرا (ترجمه) 1377، معماری فرم، فضا، نظم، انتشارات دانشگاه تهران/کیانی، محمدیوسف (گردآورنده) 1386، معماری ایران (دوره اسلامی)، سازمان مطالعه و کتب علوم انسانی (سمت)/ تغابنی، علیرضا و صدیقه قویدل، 1386، معماری فرم، فضا، نظم، نشر کتاب آزاد/ سایت خبری باشگاه مهندسان جوان، خرداد 1389/ مجموع کتب رابطه هنر موسیقی و معماری (کتابخانه مجازی)/ منبع جست‌و‌جوی اینترنتی ویکی‌پدیا.