كميل نقي‌پور
68 سال پس از تاسیس رادیو فارسی بی‌بی‌سی، شبکه تلویزیونی فارسی زبان بی‌بی‌سی نیز از امروز روی آنتن مي‌رود. رسانه‌ای که خود را بنگاه سخن پراکنی بریتانیا می‌نامد در حالی امروز روی آنتن می‌رود که به گفته آق چپمن، مدیر سرویس جهانی این شبکه، بی‌بی‌سی می‌خواهد معیارهای تازه‌ای را در عرصه پخش برنامه‌های تلویزیونی به زبان فارسی برجا بگذارد. وی معتقد است که این سرویس ارائه دهنده قابل اعتمادترین، بی طرف‌ترین و عینی‌ترین اخبار بین‌المللی رادیویی در دنیای فارسی‌زبانان است. این در حالی است که این شبکه زیر نظر هیات امنایی اداره می‌شود که اعضای آن از سوی دولت انگلیس به ملکه پیشنهاد می‌شوند و ملکه آنها را منصوب می‌کند. مهم‌تر آنکه اصلی‌ترین منبع بودجه آن را وزارت خارجه انگلستان تامین می‌کند. بودجه تمام بخش‌های آن غیر از بخش جهانی بی‌بی‌سی، از هزینه‌ای که مردم بریتانیا برای تماشای تلویزیون باید بپردازند، تامین می‌شود و بودجه عمومی‌ای که بی‌بی‌سی دریافت می‌کند، از محل مبلغ ماهانه‌ای تامین می‌شود که هر یک از خانواده‌های صاحب تلویزیون در بریتانیا باید بپردازند.
68 سال پس از تاسیس رادیو فارسی بی‌بی‌سی، شبکه تلویزیونی فارسی زبان بی‌بی‌سی نیز از امروز روی آنتن مي‌رود. رسانه‌ای که خود را بنگاه سخن پراکنی بریتانیا می‌نامد در حالی امروز روی آنتن می‌رود که به گفته آق چپمن، مدیر سرویس جهانی این شبکه، بی‌بی‌سی می‌خواهد معیارهای تازه‌ای را در عرصه پخش برنامه‌های تلویزیونی به زبان فارسی برجا بگذارد. وی معتقد است که این سرویس ارائه دهنده قابل اعتمادترین، بی طرف‌ترین و عینی‌ترین اخبار بین‌المللی رادیویی در دنیای فارسی‌زبانان است. این در حالی است که این شبکه زیر نظر هیات امنایی اداره می‌شود که اعضای آن از سوی دولت انگلیس به ملکه پیشنهاد می‌شوند و ملکه آنها را منصوب می‌کند. مهم‌تر آنکه اصلی‌ترین منبع بودجه آن را وزارت خارجه انگلستان تامین می‌کند. بودجه تمام بخش‌های آن غیر از بخش جهانی بی‌بی‌سی، از هزینه‌ای که مردم بریتانیا برای تماشای تلویزیون باید بپردازند، تامین می‌شود و بودجه عمومی‌ای که بی‌بی‌سی دریافت می‌کند، از محل مبلغ ماهانه‌ای تامین می‌شود که هر یک از خانواده‌های صاحب تلویزیون در بریتانیا باید بپردازند.بودجه بخش جهانی بی‌بی‌سی نیز از سوی دولت و وزارت خارجه بریتانیا تامین می‌شود که زمینه فعالیت آن، رادیو، تلویزیون و اینترنت است. بی‌بی‌سی 68 سال است به زبان فارسی برنامه پخش می‌کند و شاید در این مدت بیشترین تاثیرگذاری‌اش در تاریخ 28 مرداد سال 1332 بوده باشد. آنجا که در یکی از برنامه‌های رادیو بی‌بی‌سی در 28 مرداد 1332 به زبان انگلیسی پیام رمزی برای شاه ایران ارسال شد که حاکی از حمایت بریتانیا از کودتایی علیه دولت دکتر مصدق بود. در نیمه شب روز ۲۴ مرداد ۱۳۳۲ رمز عملیات آواکس با عنوان «حالا دقیقاً نیمه‌شب است» از رادیو بی‌بی‌سی اعلام شد تا شاه بار دیگر بر تخت بنشیند و تاج پادشاهی بر سر نهد.
حضور بیش از 6 دهه در تاریخ ایران بهانه مناسبی بود تا با کمک «عبدالله شهبازی»، پژوهشگر مسائل تاریخی به نقش و رویکرد این رسانه در مقابل تحولات 7 دهه اخیر ایران بپردازیم.
شهبازی در توضیح نحوه شکل‌گیری و راه‌اندازی رادیو فارسی بی‌بی‌سی به راه اندازی رادیو فارسی زبان دهلی در آن زمان اشاره می‌کند و از آن به عنوان سلف رادیو فارسی بی‌بی‌سی نام می‌برد. شهبازی در این باره گفت: این بخش رادیویی را فردی به نام سِر شاپور ریپورتر اداره می‌کرد و همزمان با تاسیس رادیو بی‌بی‌سی به ایران منتقل شد و نقش اصلی را در هدایت شبکه‌های اصلی انگلیسی در کودتای 28 مرداد ایفا کرد. وی ابتدا در سفارت هند و بعد‌ها در سفارت آمریکا فعالیت داشت و چون در زمان ملی شدن صنعت نفت، سفارت انگلیس در ایران تعطیل شده بود و انگلستان نمی‌توانست از طریق سفارت خود به خوبی فعالیت‌ها را کنترل و هدایت کند، از طرف اینتلیجنت سرویس یا همان شبکه جاسوسی انگلیس ماموریت هدایت و راهنمایی گروه‌های انگلیسی به وی واگذار شده بود. شهبازی درباره رویکرد این شبکه اظهار داشت: بی‌بی‌سی فارسی - همان طور که مسؤولان آن در برنامه‌ای که خودشان به مناسبت پنجاهمین سال تاسیس آن برگزارکردند - یک نهاد دولتی است با اهداف سیاسی. مثلا در همان مراسم گفتند که در جریان ملی شدن صنعت نفت ما مواضع دولت انگلیس در این باره را بیان می‌کردیم.
این وضع به گونه‌ای است که خود بی‌بی‌سی سال‌ها در برنامه‌های فارسی رادیویی، خود را بنگاه سخن پراکنی بریتانیا معرفی می‌کرده است.
وی در ادامه سخنان خود و هنگامی که می‌خواست درباره تاریخ تاسیس بی‌بی‌سی فارسی سخن بگوید، به 68 سال پیش باز می‌گردد و اظهار می‌کند: بخش فارسی رادیو بی‌بی‌سی در اوج جنگ دوم جهانی تاسیس شد و کسی که آن را بنیان‌گذاری کرد فردی بود به نام حسن موقر بالیوزی که از خویشاوندان میرزا محمد علی شیرازی معروف به باب محسوب می‌شد. حسن بالیوزی از شخصیت‌های بلندپايه فرقه بهایی بود که از نزدیکان شوقی افندی (یکی از رهبران بزرگ بهاییان) نیز محسوب می‌شد. شهبازی در ادامه گفت: همزمان با تاسیس رادیو فارسی بی‌بی‌سی، رادیو فارسی اسرائیل هم تاسیس شد و آن هم زیر نظر بهاییان اداره می‌شد و کسی که این رادیو را تاسیس کرد از نزدیکان همین حسن موقر بالیوزی بود. وی در ادامه گذری به راه‌اندازی رادیو فارسی برلین زد و بهرام شاهرخ را به عنوان مسؤول این رادیو معرفی کرد و درباره پیشینه او گفت: بهرام شاهرخ پسر ارباب کیخسرو شاهرخ بود که وی از عوامل سِر اردشیر ریپورتر (پدر شاپور ریپورتر) بود و این فرد نیز نقش بسیار مهمی در بهايیت داشت و زرتشتی‌ها را دعوت به بهایی‌گری می‌کرد و همین امر کار را به جایی کشاند که موبدان زرتشتی از وی شکایت کردند. نویسنده کتاب «زرسالاران یهودی و پارسی استعمار بریتانیا و ایران» ادامه داد: بهرام شاهرخ هم مامور سرویس جاسوسی انگلیس و نفوذی آنها در بین آلمانی‌ها محسوب می‌شد.در رادیو آلمان به انگلیسی‌ها فحش می‌داد ولی در واقع مامور آنها بود. در زمان جنگ دوم جهانی خط و ربط بهرام شاهرخ کاملا مشخص شد. شهبازی در ادامه تصریح کرد: «تمامی رادیو‌های فارسی‌زبانی که در آن زمان رادیو دهلی، بی‌بی‌سی و بیت المقدس (اسرائیل) فعالیت داشتند، همه در دست سرویس اطلاعاتی انگلیس و بهاییان و مرتبطان آنها بود». وی همچنین درباره نقش بخش فارسی بی‌بی‌سی در تحولات ایران می‌گوید: این رادیو در طول موجودیت خود نقش بسیار موثری داشته و با توجه به سانسوری که در حکومت پهلوی حاکم بود طبعا بی‌بی‌سی در بین رسانه‌ها و افکارعمومی جایگاه ویژه‌ای پیدا می‌کرد.
وی ادامه می‌دهد: بعضی‌ها مطرح می‌کنند که بی‌بی‌سی به انقلاب کمک کرد اما به واقع اینگونه نیست. انقلاب آن قدر عظمت داشت که اینها مجبور به خبر رسانی بودند و محصور به بی‌بی‌سی نبود. تمامی شبکه‌های جهان آن را پوشش وسیع می‌دادند.انقلابی که بالای 95 درصد مردم از همه اقشار در آن حضور داشتند باید انعکاس داده شود. البته این رسانه با خط خودش که حمایت از چهره‌های ملی گرا و غیر مذهبی بود به تهیه خبر می‌پرداخت. این رسانه با بزرگنمایی چهره‌هایی که مطلوب دنیای غرب بودند، شخصیت‌سازی می‌کرد و در واقع سخنان خود را از زبان آنها می‌گفت.
در زمان انقلاب مسؤولان این بنگاه خبری می‌رفتند دنبال تیپ‌هایی مانند آقای سنجابی و دیگران از همین طیف و سعی داشتند در شرایطی که هنوز از آینده ایران تصور روشنی نداشتند یعنی احتمال می‌دادند که حضرت امام می‌آید و می‌رود در قم می‌نشیند و مثل واتیکان کاری به کار کسی ندارد، افراد غیر مذهبی را برجسته کنند و آنان را به عنوان رهبران انقلاب به مردم بشناسانند.
در حالی که رئیس سرویس جهانی بی‌بی‌سی، راه‌اندازی تلویزیون فارسی زبان بی‌بی‌سی را در راستای عرضه اخبار، اطلاعات، گزارش‌ها و تحلیل‌های «دقیق»، «بی‌طرف» و «مستقل» برای مخاطبان خود عنوان کرده اما سابقه فعالیت‌های این شبکه خبری بویژه در بخش رادیو فارسی که تحت نفوذ مستقیم بهاییان ایرانی‌تبار راه‌اندازی شده، نشان می‌دهد در طول سال‌ها بی‌بی‌سی کوشیده زمینه‌ای روانی را برای اجرای سیاست‌های دولت انگلیس در ایران فراهم کند که به عنوان نمونه می‌توان از سیاست‌های این رسانه در دوره پیش از ملی شدن صنعت نفت نام برد که به وضوح علیه منافع ملی ایران در ملی شدن صنعت نفت و در راستای منافع حاکمیت بریتانیا فعالیت می‌کرد. نکته جالب توجه اینکه جانبداری و موضع‌گیری‌های بی‌بی‌سی تا اندازه‌ای بوده است که حتی دولت انگلیس بی‌طرفی این شبکه را زیر سوال برده و آن را به فعالیت در راستای منافع مخالفان دولت این کشور متهم کرده است.
به عنوان نمونه برخی وزرای دولت انگلیس در جنگ خلیج‌فارس به طنز کلمه British را در
( British Broadcasting Corporation (BBC با کلمه Baqdad جایگزین کردند. از سوی دیگر فعالان ضد جنگ نیز بر این باورند که بی‌بی‌سی مخالف فعالیت‌های ضد جنگ است و صدا و نظرات آنها را منعکس نمی‌کند. آنها برای اثبات ادعای خود به تعداد گزارش‌های این شبکه درباره تایید وجود تسلیحات کشتار جمعی در عراق و نیز خودداری آن از انتشار اخبار درباره تعداد مجروحان جنگ آمریکا در عراق، استناد می‌کنند.