وقتی فیلمساز اسرائیلی دچار عذاب وجدان می‌شود

مترجم: سحر سجادی

فیلم ضداسرائیلی «والس با بشیر» ساخته «آری فولمن» به تازگی نامزد عنوان بهترین مستند سال 2008 از جوایز انجمن کارگردانان آمریکا‌ شد. اثری که عنوان بهترین فیلم سال از سوی انجمن ملی منتقدان را هم یدک می‌کشد، جنایت رژیم صهیونیستی در کشتار پناهندگان اردوگاهی در بیروت را به تصویر کشیده است.

تاد براون درباره فیلم می‌نویسد: «والس با بشیر» اثر آری فولمن تجسم دوباره‌ای از آنچه یک مستند جنگی می‌تواند باشد، است. فولمن به تاریخ وقوع وقایع توجه چندانی ندارد هرچند کل پروژه روی تاریخ تأکید نمی‌کند. در این فیلم فولمن نقش اول را برعهده دارد. هنگامی که هنوز فولمن نوجوان بود به عنوان عضو ارتش اسرائیل‌ در لبنان خدمت می‌کرد. فولمن به طور ناخواسته همراه با نیروهای اسرائیلی در کشتار وسیع غیرنظامیان فلسطینی در اردوگاه‌های پناهجویان برای انتقام قتل رهبر سیاسی‌شان ملقب به بشیر، شرکت کرد. فولمن در این 20 سال از اختلالات تنشی پس از آن واقعه دلخراش رنج برده و از یادآوری خاطرات آن جلوگیری کرده تا اینکه یکی از دوستان دوران کودکی‌اش که او هم در آن اردوگاه خدمت کرده بود اواخر شب با او تماس می‌گیرد و از او برای رفع کابوس‌های شبانه درخواست کمک می‌کند. فولمن هیچ کمک واقعی نمی‌تواند بکند اما گفت‌وگوی آنها سبب بازگشتن خواب‌های خودش نیز می‌شود، خوابی که وی را برانگیخت تا دنبال دوستان سابق خود در ارتش بگردد و وقایع دوران جوانی‌اش را کنار هم بچیند و اینجاست که استفاده از انیمیشن به طور ماهرانه‌ای قابل درک است. اگر چه فولمن سرانجام وقایع را به گذشته بازمی‌گرداند و آنها را کنار هم می‌چیند اما فیلم بیشتر در مورد سفر است تا درباره وقایع. فیلم در رویاها غرق می‌شود و میان دیدار دوستان قدیمی به جلو و عقب می‌جهد تا توالی‌هایی که از دورنما‌های مختلف گفته می‌شود را نشان دهد.

به طور ساده اگر درخلق دوباره توالی زدوخورد‌هایی که به یاد می‌آید از تصویربرداری زنده استفاده می‌کردند بسیار گران می‌شد و استفاده از فیلم‌های بلند معمولی آن را از چشم‌انداز‌های شخصی خاص خالی می‌کند و حتی رویا‌ها را هم نمی‌تواند ارائه ‌دهد. وسیله مورد نیاز در اینجا در تطابق کامل بودن با محتواست و انیمیشن آن را درونی‌تر و شخصی‌تر از گونه‌های دیگر می‌کند. امتیاز دیگر این فیلم، دلپسند بودن آن است. فیلم «والتز با بشیر» که یک فیلم عمیق است نه تنها وحشت و حماقت جنگ را نشان می‌دهد بلکه مخاطب را به طور عمیق تحت تأثیر وقایع قرار می‌دهد. نشان دادن سیاحت فولمن به وسیله فیلم، دشوار و آزاردهنده است و به جای پاسخ دادن، موجب برانگیختن سؤالات بیشتر می‌شود در حالی‌که این نکته را روشن می‌کند که جراحت روحی در این مرد‌های جوان باقی مانده است و تا آخر عمرشان نیز باقی خواهد ماند. از سوی دیگر،

پرایری میلر درباره این فیلم می‌نویسد: «والس با بشیر» فیلمی ضدجنگ است. این فیلم شباهت بسیاری با فیلم «پلاتون» الیور استون دارد.

فیلم روایت عمیق ذهنی و درونی آسیب‌های روحی جنگ، از طریق چشم‌ها و روان آسیب‌دیده یک سرباز جنگ دیده است که اکنون فیلمساز شده است. کارگردان اسرائیلی بیشتر روی رها کردن داستان تمرکز می‌کند تا گفتن داستان خود. قصد وی این است که نشان دهد تجربه جنگ روی بینندگان - همانگونه که خود به عنوان یک سرباز نوجوان برای تهاجم به لبنان در سال 1982 به خدمت فراخوانده و با آن مواجه شد- چه تأثیری می‌گذارد.

فیلم بیشتر روی وحشت و ناجوانمردی این جنگ تاکید می‌کند تا نشان دادن یک نمایش غیرواقعی. ما با دیدن صحنه‌های فیلم پی می‌بریم که این تصاویر وحشت‌آور، نخستین کابوس‌هایی هستند که گویای آسیب روانی و اضطراب دوستان «آری» که مانند وی سرباز بودند و آن را تجربه کرده‌اند، است. «آری فولمن» که نقش گذشته و حال خودش را در فیلم بازی کرده است، با یک جراحت بسیار متفاوت روانی جنگ دست و پنجه نرم می‌کند. «آری» می‌داند که در آن هنگام او در کشتار فجیع، گسترده و ناگوار غیرنظامیان فلسطینی در اردوگاه‌های پناهجویان «صبرا» و «شتیلا» حضور داشته. وی نمی‌تواند به آرامش روانی برسد جز اینکه پیروزمندانه با دیو‌های جنگش دست به گریبان شود. این سؤالات آزاردهنده، بینندگان را به یک سیاحت عجیب و غریب به سوی کابوس‌های شخصی که دوباره بازگشته و به صورت داستان درآمده‌اند، می‌برد.

از جمله آن کابوس‌ها، رقص والس در میدان جنگ شهر بیروت است. رقص مرگ با مسلسلی که توسط یک سرباز دیوانه شعله‌ور بود.