اصغر صفری‌فرد*
شیمیدرمانی، استفاده از داروهای شیمیایی برای درمان یک بیماری است. به طور مثال آنتی‌بیوتیکی که برای درمان بیماری عفونی می‌خوریم، نوعی شیمیدرمانی است، اما امروزه این اصطلاح فقط در مورد داروهای ضدسرطان استفاده می‌شود. سرطان بیماری‌ای است که درآن سلول‌های بدن شروع به تکثیر بیش از حد و خارج از کنترل می‌کنند. اگر از این تکثیر بی رویه جلوگیری نشود، سلول‌ها در تمام بدن پخش شده و منجر به بروز عوارض وخیم و حتی مرگ می‌شوند. داروهای شیمیدرمانی، تکثیر سلول‌های سرطانی را متوقف کرده و باعث نابودی آنها می‌شوند. آنها در توانایی ساخت DNA جدید یا تقسیم سلولی اختلال ایجاد می‌کنند. همین طور در برخی موارد، باعث ایجاد مرگ برنامه‌ریزی شده سلولی شده و سبب خودکشی سلول سرطانی می‌شوند. افراد در همه سنین و در هر 2 جنس می‌توانند به انواع سرطان مبتلا شوند و به تبع آن شیمیدرمانی نیز برای آنها حیاتی است.
شیمیدرمانی، استفاده از داروهای شیمیایی برای درمان یک بیماری است. به طور مثال آنتی‌بیوتیکی که برای درمان بیماری عفونی می‌خوریم، نوعی شیمیدرمانی است، اما امروزه این اصطلاح فقط در مورد داروهای ضدسرطان استفاده می‌شود. سرطان بیماری‌ای است که درآن سلول‌های بدن شروع به تکثیر بیش از حد و خارج از کنترل می‌کنند. اگر از این تکثیر بی رویه جلوگیری نشود، سلول‌ها در تمام بدن پخش شده و منجر به بروز عوارض وخیم و حتی مرگ می‌شوند. داروهای شیمیدرمانی، تکثیر سلول‌های سرطانی را متوقف کرده و باعث نابودی آنها می‌شوند. آنها در توانایی ساخت DNA جدید یا تقسیم سلولی اختلال ایجاد می‌کنند. همین طور در برخی موارد، باعث ایجاد مرگ برنامه‌ریزی شده سلولی شده و سبب خودکشی سلول سرطانی می‌شوند. افراد در همه سنین و در هر 2 جنس می‌توانند به انواع سرطان مبتلا شوند و به تبع آن شیمیدرمانی نیز برای آنها حیاتی است.نحوه انجام شیمیدرمانی
همان‌طوری که یک فرد از راه‌های گوناگون می‌تواند دارو مصرف کند، داروهای شیمیدرمانی نیز از راه‌های مختلف، مانند خوردن قرص یا تزریق آمپول وارد بدن فرد بیمار می‌شوند. پزشک متخصص سرطان (آنکولوژیست) درباره نحوه مصرف دارو تصمیم می‌گیرد. یکی از این راه‌ها تزریق به داخل ورید‌های خونی است. لوله‌ای در درون ورید فرد بیمار (معمولاً درساعد) قرار داده می‌شود که به یک کیسه یا یک پمپ وصل است که حاوی داروی شیمیدرمانی است. دارو به‌طور مستقیم وارد رگ بیمار می‌شود، در سراسر بدن منتشر شده و به سلول‌های سرطانی می‌رسد. مسیرجانبی نیز تعبیه شده و امکان تجویز داروهای دیگر را نیز از این راه به پزشک می‌دهد. همین‌طور از این طریق گرفتن نمونه خونی بیمار به راحتی امکان‌پذیر شده و بیمار مرتب در معرض فروبردن سوزن به بدنش قرار نمی‌گیرد. نوع داروی مورد استفاده در شیمیدرمانی بستگی به نوع سرطان و نیز عضوی از بدن که سلول‌های سرطانی در آنجا تجمع یافته‌اند، دارد. ممکن است برای یک فرد، شیمیدرمانی به صورت روزانه، برای دیگری در فواصل هفتگی و برای یک بیمار دیگر در فواصل ماهانه انجام شود. برای دوره‌های شیمیدرمانی از واژه «سیکل درمانی» استفاده می‌شود. بیشتر سیکل‌های درمانی با بستری شدن بیمار در بیمارستان انجام می‌گیرد، اما در برخی موارد، بیمار می‌تواند به بیمارستان یا مطب مراجعه کرده و بعد از گرفتن دارو و انجام درمان به خانه خود بازگردد.
تاثیر شیمیدرمانی بر تولید سلول‌های خونی
نخستین نکته درباره شیمیدرمانی نگرانی بیماران درباره عوارض استفاده از دارو بویژه بر پوست و موهاست. اگرچه داروهای شیمیدرمانی با هدف جلوگیری از رشد و تکثیر سلول‌های سرطانی ساخته شده‌اند، اما با ورود به گردش خون به سلول‌های سالم نیز آسیب می‌رسانند. ریزش مو معمولا پس از 2 تا 3 هفته از روز آغاز نخستین مرحله شیمیدرمانی شروع می‌شود. سوءتغذیه و کمبود پروتئین می‌تواند به ریزش مو در بیماران شدت بخشد. نکته مهم، بهبود یافتن سلول‌های آسیب دیده پس از دوران شیمیدرمانی است. رویش جدید مو معمولا حدود 7 هفته یا 2 ماه پس از پایان شیمیدرمانی اتفاق می‌افتد. شیمیدرمانی روی سلول‌هایی که تقسیم فعال دارند تاثیر بیشتری می‌گذارد. در مغز استخوان که محل تولید سلول‌های خونی است، تقسیم سلولی به فراوانی روی می‌دهد و داروهای شیمیدرمانی روی این بافت تاثیر زیادی داشته و سبب کم‌کاری آن می‌شوند. همان‌طور که می‌دانیم گلبول‌های سفید خون که در پیشگیری از عفونت و مبارزه با میکروب‌ها نقش اصلی را بازی می‌کنند در مغز استخوان ساخته می‌شوند. این سلول‌ها در طول شیمیدرمانی کم می‌شوند و احتمال ابتلا به بیماری‌های عفونی در بیماران تحت درمان افزایش می‌یابد. تب بیشتر از 38 درجه، لرز، عرق شبانه، اسهال شدید، سوزش و درد به هنگام ادرار همگی از نشانه‌های عفونت محسوب می‌شوند. افرادي كه ناگزير به شيمي‌درماني روي مي‌آورند بايد بيشتر از ديگران موارد بهداشتي را رعايت كنند مثلاً برای جلوگیری از عفونت، در هنگام شستن دست‌ها حتما از صابون استفاده شود، رفت و آمد در مکان‌های شلوغ انجام نشود، از خوردن میوه و سبزی‌های خام و نپخته اجتناب شود و از ایجاد هرگونه زخم بر سطح پوست و بویژه دهان و لثه جلوگیری شود. البته بدون تجویز پزشک، به‌طور خودسرانه هیچ دارویی نباید مصرف شود.حالت تهوع بویژه در یکی، دو روز اول شیمیدرمانی، خشکی دهان و تشنگی، التهاب و زخم مخاط دهان و لثه، تغییر در عادت ماهانه بانوان یا قطع آن، حساسیت و تغییر رنگ پوست و ناخن، تنگی نفس، کم‌خونی، ضعف و اختلال زودگذر اعصاب و عضلات، بی‌اشتهایی، تهوع، استفراغ، اسهال و گاهی یبوست، مورمور شدن پوست، اختلال در شنوایی و صدای زنگ در گوش‌ها، دفع زیاد ادرار، ورم و پف‌کردگی، کم شدن تعداد اسپرم و کاهش میل جنسی، ضعف عمومی، ترس و اضطراب، خواب‌آلودگی، افسردگی و درد در محل تزریق ممکن است برای بیماران پیش آید. بیشتر عوارض شیمیدرمانی موقتی بوده و پس از سپری شدن دوره‌های درمانی از بین می‌روند. از نگرانی‌های مهم بانوان، ناتوانی در بارداری یا ابتلا به یائسگی زودرس است. باید توجه داشت که روند‌های درمانی مختلف، دارای عوارض جانبی گوناگون است و بهتر است در این زمینه با پزشک معالج خود مشورت کرد.
دوره‌های استراحت
دربین سیکل‌های شیمیدرمانی، دوره‌های استراحت وجود دارد که دراین دوره‌ها هیچ‌گونه درمانی روی بیمار انجام نمی‌شود. این دوره‌ها باعث می‌شود بدن فرد بیمار از اثرات شیمیدرمانی که علاوه بر سلول‌های سرطانی، روی سلول‌های طبیعی هم تاثیر دارند، رهایی یابد. این دوره‌های استراحت موجب می‌شود عوارض جانبی در شخص از بین برود. زمان استراحت میان سیکل‌های شیمیدرمانی بسته به نوع بدخیمی، نوع داروهای مصرفی و عوامل دیگر متفاوت است. این دوره‌ها معمولا طوری انتخاب می‌شود که در این فاصله، بدن فرصت کافی برای ترمیم بافت‌های سالم آسیب‌دیده داشته باشد.
تغذیه مناسب
شیمیدرمانی ممکن است به کاهش اشتها بینجامد که بیماران باید با آن مبارزه کنند، چون کاهش غذا به کاهش وزن و کم شدن مقاومت بدن منجر شده و بهبودی را به تعویق می‌اندازد. در 3 روز نخست شیمیدرمانی بیماران باید از گوشت سفید مثل مرغ و ماهی استفاده کنند و پس از این مدت می‌توانند گوشت قرمز بویژه ماهیچه یا ترجیحا عصاره آن را مصرف کنند. مصرف پروتئین تقریبا باید 2 برابر شود و سبزی‌ها و مایعات به مقدار کافی مصرف شود. برای جلوگیری از تهوع بهتر است دفعات خوردن غذا را بیشتر و مقدارش را کمتر کرد. برای رفع اسهال باید از خوردن غذاهایی مثل سبزی‌های خام، نخود و لوبیا، غذاهای سرخ‌شده یا چرب، ادویه، شیرینی، نمک زیاد، ترشی و غذاهای خیلی سرد یا خیلی گرم خودداری کرد و پس از بهبودی، غذاهایی مثل کته، نان، سیب‌زمینی پخته، ماست، پنیر، تخم‌مرغ پخته و ماکارونی خورده شوند. از مصرف زیاد نمک پرهیز شود. اگر مشکل کلیوی وجود ندارد، نوشیدن روزانه 2 تا 3 لیتر آب یا سایر مایعات مانند دوغ، آب‌هندوانه تازه، آب‌سیب تازه و چای بویژه چای سبز توصیه می‌شود.
درمان‌های مکمل
برخی از سرطان‌ها با استفاده از شیمیدرمانی بهبود می‌یابند، ولی برخی دیگر نیاز به درمان‌های مکمل دارند. مثلاً علاوه بر شیمیدرمانی باید از پرتودرمانی یا جراحی نیز استفاده کرد. پرتودرمانی با استفاده از پرتوهای تابشی، شبیه شیمیدرمانی، سلول‌های سرطانی را از بين می‌برد و جراحی برای خارج کردن توده‌های بزرگ سلول‌های سرطانی کاربرد دارد.
چند توصیه مفید
باید توجه داشت که زمان انجام شیمیدرمانی، زمان خوبی برای بیمارشدن نیست. خوردن غذاهای سالم و نوشیدن مایعات به مقدار زیاد، شستن مرتب دست‌ها بویژه قبل از غذا خوردن، بعد از دستشویی و بعد از تماس با حیوانات برای جلوگیری از ابتلا به عفونت‌ها، دوری از حضور در مکان‌های شلوغ و نیز عدم‌تماس با افراد سرماخورده یا مبتلا به آنفلوآنزا و آبله‌مرغان، داشتن خواب کافی و چک‌آپ در دوره شیمی درمانی و مراجعه به پزشک پس از اتمام دوره شیمی درمانی مهم هستند. همچنین مصرف خودسرانه هر دارویی در دوران شیمیدرمانی ممکن است فرآیند درمان را مختل کند، به‌طوری که حتی مصرف خودسرانه دارویی مثل آسپرین می‌تواند به خونریزی داخلی منجر می‌شود، بنابراین از مصرف هرگونه دارو بدون اطلاع پزشک باید خودداری کرد. زوج‌های جوانی که یکی از آنها تحت شیمیدرمانی قرار گرفته است، در طول دوره درمان نباید برای فرزنددار شدن اقدام کنند. نگهداری از حیوانات خانگی مثل سگ، گربه و پرنده هم در روزهای شیمیدرمانی ممنوع است. تزریق داروهای شیمیدرمانی به داخل رگ، ممکن است موجب صدمه به رگ‌ها در ناحیه تزریق شود. برای کاهش این صدمات، پس از تزریق دارو از کمپرس گرم روی محل تزریق استفاده كرده و این کار را چندبار تکرار کنید.
یاری خانواده و دوستان
داروهای مختلفی در کاهش عوارض جانبی شیمیدرمانی در دسترس هستند و باعث می‌شوند فرد بیمار احساس بهتری داشته باشد، همین‌طور خانواده و دوستان بیمار می‌توانند با ایجاد فضای امیدبخش و شاد و دادن روحیه در تحمل مشکلات دوره شیمیدرمانی یاری‌رسان او باشند. با برقراری تماس تلفنی، ارسال نامه، کارت‌پستال و پیام الکترونیک ابراز علاقه خود را به فرد بیمار نشان دهید و با سرزدن به او زمان خوشی را در کنار هم سپری کنید.
*کارشناس‌ارشد خون‌شناسی و بانک خون