علیرضا پورصباغ
نخستین و شاید مهم‌ترین دلیلی که سبب می‌شود فیلم «کیفر» اثر متفاوتی به نظر برسد این است که این فیلم یک درام غیرمتعارف و شهری است که به بررسی تاریخی از دوران جنگ و «سرازیر شدن جوانان مرز پرگهر به ژاپن» (طبق تعبیر فیلم) می‌پردازد، ضمن اینکه طبعات مهاجرت نیز در این چند ساله نتوانسته به‌صورت منطقی در فیلمی چنین باشکوه پرداخت شود. کیفر درامی نوآرگونه است از زندگی بخشی از جوانانی که در دوره‌ای از تاریخ جملگی رفتند تا کسب حلال کنند و بازگردند اما وارث یاکوزاها در ایران شدند. در این فیلم همچون دیگر آثار حسن فتحی با ریتمی گیرا مواجه هستیم که تا پایان دچار هیچگونه سستی نمی‌شود. تنها شباهتی که «کیفر» با 2 فیلم قبلی این کارگردان دارد تعدد کاراکترهای مختلف است که همگی از شخصیت‌پردازی عمیقی بهره می‌برند و کارگردان و نویسنده (حسن فتحی و علیرضا نادری) کاراکترهایش را در میانه روایت رها نمی‌كنند و در میان تمام این کاراکترهای گل‌درشت همه کاراکترها در محور درام قرار می‌گیرد و استحکام دراماتیک قصه را چند برابر می‌کند، به عنوان مثال «برزو» (هومن برق‌نورد) در تمام لحظات فیلم حضور ندارد اما در تمام فیلم او را حس می‌کنید، پرسوناژ برزو منفورترین است و بیننده به تدریج که از گذشته او مطلع می‌شود، از اعدامش خشنود می‌شود و با اینکه این کاراکتر آنقدر در کل مدت زمان فیلم حضور آنچنانی ندارد، به‌قدری در بستر قصه موثر است که سبب پیشبرد روایت می‌شود. با« ابی بن‌بست» در هیبت «جمال فابریک» ارتباط برقرار می‌کنید و در نهایت از کشتن او خشنود نخواهید شد. نادری، نویسنده فیلمنامه تاثیر‌بخشی عنصر شخصیت‌پردازی در بستر درام را به قدری موثر نشان می‌دهد که جای هیچ سوالی باقی نماند. کیفر با ضرباهنگی اندکی سریع‌تر، به زندگی سرد و فاقد هیجان مهاجران بازگشته نگاه می‌کند و نتیجه این نگاه این است که گاهی فقدان هویت در غربت در وطن سر برون می‌آورد و جای یک سوال را باقی می‌گذارد که چگونه مهاجرت میتواند ارزش‌های انسانی را دستخوش تغییر و گاهی چشم‌پوشی قرار دهد. این یک سوال اساسی است که در قالب داستانی نو در زمانه ما از اجرای عدالت توسط افراد به شیوه همان وسترن‌های کلاسیک بهره‌برداری ظریفی می‌شود، یعنی اجرای عدالت توسط اشخاص.
نخستین و شاید مهم‌ترین دلیلی که سبب می‌شود فیلم «کیفر» اثر متفاوتی به نظر برسد این است که این فیلم یک درام غیرمتعارف و شهری است که به بررسی تاریخی از دوران جنگ و «سرازیر شدن جوانان مرز پرگهر به ژاپن» (طبق تعبیر فیلم) می‌پردازد، ضمن اینکه طبعات مهاجرت نیز در این چند ساله نتوانسته به‌صورت منطقی در فیلمی چنین باشکوه پرداخت شود. کیفر درامی نوآرگونه است از زندگی بخشی از جوانانی که در دوره‌ای از تاریخ جملگی رفتند تا کسب حلال کنند و بازگردند اما وارث یاکوزاها در ایران شدند. در این فیلم همچون دیگر آثار حسن فتحی با ریتمی گیرا مواجه هستیم که تا پایان دچار هیچگونه سستی نمی‌شود. تنها شباهتی که «کیفر» با 2 فیلم قبلی این کارگردان دارد تعدد کاراکترهای مختلف است که همگی از شخصیت‌پردازی عمیقی بهره می‌برند و کارگردان و نویسنده (حسن فتحی و علیرضا نادری) کاراکترهایش را در میانه روایت رها نمی‌كنند و در میان تمام این کاراکترهای گل‌درشت همه کاراکترها در محور درام قرار می‌گیرد و استحکام دراماتیک قصه را چند برابر می‌کند، به عنوان مثال «برزو» (هومن برق‌نورد) در تمام لحظات فیلم حضور ندارد اما در تمام فیلم او را حس می‌کنید، پرسوناژ برزو منفورترین است و بیننده به تدریج که از گذشته او مطلع می‌شود، از اعدامش خشنود می‌شود و با اینکه این کاراکتر آنقدر در کل مدت زمان فیلم حضور آنچنانی ندارد، به‌قدری در بستر قصه موثر است که سبب پیشبرد روایت می‌شود. با« ابی بن‌بست» در هیبت «جمال فابریک» ارتباط برقرار می‌کنید و در نهایت از کشتن او خشنود نخواهید شد. نادری، نویسنده فیلمنامه تاثیر‌بخشی عنصر شخصیت‌پردازی در بستر درام را به قدری موثر نشان می‌دهد که جای هیچ سوالی باقی نماند. کیفر با ضرباهنگی اندکی سریع‌تر، به زندگی سرد و فاقد هیجان مهاجران بازگشته نگاه می‌کند و نتیجه این نگاه این است که گاهی فقدان هویت در غربت در وطن سر برون می‌آورد و جای یک سوال را باقی می‌گذارد که چگونه مهاجرت میتواند ارزش‌های انسانی را دستخوش تغییر و گاهی چشم‌پوشی قرار دهد. این یک سوال اساسی است که در قالب داستانی نو در زمانه ما از اجرای عدالت توسط افراد به شیوه همان وسترن‌های کلاسیک بهره‌برداری ظریفی می‌شود، یعنی اجرای عدالت توسط اشخاص.یقین دارم بعد از دیدن ماجراهای درام دلهره‌آور «کیفر» کمتر کسی جرات کوچ به ژاپن یا به سرزمینی تازه همچون دوبی را خواهد داشت. فتحی ناقوس‌ها را برای نسل امروز به صدا درمی‌آورد تا همان جوانان مرز پرگهر را به خود بیاورد. بعد از تماشای این فیلم ناخواسته به یاد آگهی‌های بازرگانی شبکه‌های ماهواره افتادم که چه تلاش مذبوحانه‌ای برای جذب سرمایه‌های انسانی مالی این مملکت برای جذب نیرو و مهاجرت ایرانی‌ها انجام می‌دهند. عنصر تعلیق در بستر درام در سینمای ایران امری بدیع و فراموش شده است که در این فیلم زوج موفق نادری و فتحی به یادمان می‌آورند که در این سالیان فیلمی نداشته‌ایم که تا پایان تماشاگر را روی صندلی میخکوب کند. شاید بسیاری برای دیدن نقشه انتقام ابی بن‌بست جذب فیلم و در پایان با آن روبه‌رو خواهند شد و این به معنای تاثیرگذاری عنصر تعلیق در جای جای روایت درام این فیلم است. «کیفر» هر چه باشد قصه‌اش را با اسلوبی فراتر از سینمای ایران روایت کرده و آن‌را با ساختاری دقیق و با هیجان بیشتر روایت می‌کند؛ چیزی که سینمای ایران سالهاست به لزوم تزریق آن در بدنه فیلم‌هایش نیاز دارد. شخصیت‌های سرگشته فیلم «کیفر» که هر کدام دردی نهان نیز دارند برخلاف ظاهرشان گاه رفتارهایی دور از انتظار از خود بروز می‌دهند، مثل «مهسا گلنگبین» (هانیه توسلی) که در پایان فیلم عطای رسیدن به «سیامک» را به لقایش بخشیده و او را رها می‌کند، به نوعی پایان‌بندی غیرمنتظره فیلم محسوب می‌شود. کیفر آخرین ساخته سینمایی فتحی فیلمی بشدت واقعگرایانه و تاثیرگذار درباره پیشینه آدم‌ها در اثر فقر، احساس مسؤولیت و تفکر جمعی است. تماشاگر عمق فاجعه را درمی‌یابد و گویی شوک مستقیما به او اصابت کرده باشد. کارگردانی کیفر بیعیب و نقص است و نحوه روایت پر‌پیچ و خم فتحی سبب شده تا کیفر به یکی از فیلمهای موفق تاریخ سینمای ایران بدل شود. این درام خوش‌ساخت را از دست ندهید، هر چند اکران فیلم، گره کور داشته و دارد؛ پیش از این به سعید سعدی، تهیه‌کننده خوشنام این فیلم گفته بودند فیلم تا یک‌سال پس از جشنواره فیلم فجر اکران نخواهد شد اما به ناگاه فیلم مجال اکران گرفت. گاهی از این رفتارهای مجموعه فعال در عرصه سینما از تولید تا پخش تعجب می‌کنم، فیلمی که منتقدان سینما یکباره آن‌را ستودند در دوره‌ای اکران می‌شود که تب فوتبال تاختن گرفته اما نه از منظر یک منتقد بلکه از زوایه یک سینما‌روی معمولی به خوانندگان این مطلب توصیه می‌کنم اگر شما هم از دیدن قصه‌های تکراری تیر و تخته‌ای سینماي شیر و عسلی یا به تعبیري چشم - کمری خسته‌ايد کیفر را تماشا کنید چون فیلم قصه بلوغ فکری کارگردان نسبت به بطن جامعه است. فتحی به این نکته اکتفا می‌کند که مرگی باشکوه برای قهرمانش- ابی- فراهم کند و من فکر می‌کنم کیفر تاثیرگذاری قیصر را در دهه 80 خواهد داشت. از نگاشتن این نکته به هیچ روی قصد مقایسه ندارم اما سینمای مدرن فتحی با این ریتم جریان‌ساز و متفاوت و با داستانی کاملا ایرانی و بدون هیچ تقلیدی از سینمای فارسی و فاقد گرته‌برداری از سینمای غرب است و تقریبا کیفر اثری مستقل محسوب می‌شود که امضای فتحی را در تک‌تک سکانس‌‌هایش دارد. آخرین اثر فتحی از این حیث قابل ستایش است که بعد از فیلمهای
دهه 50 کیمیایی که معمولا یک فیلمساز شهری به حساب می‌آید، فیلمی شهری با چنین ستایشی در بافت شهری بدون هیچ تاکید تصویری ساخته شده و به جرات می‌توانم بگویم کیفر از این حیث تجربه بصری– روایی متفاوتی در سینمای ما به حساب می‌آید، در واقع کیفر احیا‌کننده درام‌های شهری است. در این چند ساله بسیار سعی شد فیلمی با این مشخصات ساخته شود که متاسفانه این اتفاق رخ نداد و در نهایت زبان تصویری‌شان الکن ماند. کیفر را می‌توان فیلمی با مایه‌های روانشناختی شهری، انسانی و بازسازی یک مقطع تاریخی ایران دانست، ضمن اینکه تمام قابلیت‌های عنوان شده روایت قصه را در درجه اهمیت قرار می‌دهد و لذت زندگی را در لحظه و کشف آن به بیننده عرضه می‌دارد. بعد از دیدن فیلم آنچه به جا می‌ماند درک و احساس شما در برخی لحظات فیلم است؛ وقایعی که این احساسات را به هم ربط می‌دهند، اهمیت زیادی ندارند. این فیلم قرار است دیدگاه خاص کارگردان را نسبت به فلسفه زندگی و عشق زمینی عرضه کند. نمونه کامل قدیمی این نوع نگاه در بستر سینمای کیمیایی قبل از دهه 50 جاری بود اما به قدری که قهرمان‌های فتحی تهرانی هستند قهرمان‌های کیمیایی امروز فاقد این امتیازند. کیفر در قیاس با آثار کیمیایی که با ساخت قیصر مدعی تهران‌شناسی است این‌طور نیست و فتحی تصویری امروزی و تاریخی از شهر تهران و بافت عامه مردم نشان می‌دهد، این نگاه با خود زیبایی‌شناسی خاصی را نیز به دنبال می‌آورد. فیلم کیفر درامی گیرا و دارای تفکر است که موقعیت رو به زوال انسان امروزی را به تصویر می‌کشد. از اینکه برزو در همان ابتدای فیلم کشته شده، خوشحالیم و با مرگ ابی بن‌بست با خیلی از سیاه‌ترین و عاشق‌ترین قهرمان‌های تاریخ سینمای ایران همدلی می‌کنیم. ابی خسته و فرسوده از زندگی در جنگل شهری که سایه‌های تیره تهدید در افق او را به بازگشت عصر ظلمت بشارت می‌دهد با تنها نقطه امیدش در زندگش «نانامی» زندگی می‌کند. فتحی برای قهرمانش و ما دنیایی را تصویر می‌کند که قابل لمس روی پرده سینما‌ست؛ او فیلمش را رنگ و لعاب‌زده و جلوه‌ای خیره‌کننده به آن بخشیده است. کیفر قفسی طلایی است که با همه توان تماشاگر را مسخ می‌کند که ما با دست‌های خودمان آن را می‌سازیم و به داخلش پناه می‌بریم. فیلم برای مشتاقان سینما به پیچ‌های روایی یک غافلگیری در لابه‌لای تصاویر رجوع می‌کند. بعد از گذشت دو‌سوم زمان نمایش، فیلم به آخر می‌رسد و شاهد پایانی غافلگیرکننده در سینمای ایران هستیم؛ پایانی که از ابتدا تماشاگر سعی در حل آن دارد اما پیچشی تکان‌دهنده در دقایق نهایی فیلم ثابت می‌کند که برای او هیچ راه گریزی وجود ندارد. در کیفر نوعی کمدی گنجانده شده اما باور کنید طنز سبک فیلم نیز دست کمی از یک تراژدی ندارد، منتها فتحی با افزودن مولفههای تصویری‌اش آن را کمی مفرح کرده است. کیفر یک بیانیه فلسفی درباره دنیای امروز پیرامون ماست، یک سوال که پاسخی خوش در انتظار آن نیست. اما راز ماندگاری «ابی بن‌بست» و فراتر بودنش نسبت به کاراکتر قیصر این است که «ابی» خودخواه و خود‌پرست، رفاه‌طلب و یک کثافت دوست‌داشتنی است. آخرین ساخته فتحی نیازمند نگاهی دقیق‌تر و مفصل است. فرصت آشنایی با این کارگردان خوش‌ذوق از نزدیک و گفت‌وگوی شیرین ما در خانه سینما برای دیدن دوباره فیلم از حاشیه‌های جذاب نگارنده است. شما اگر فتحی را از نزدیک ملاقات نکرده باشید اما فیلم‌ها و سریال‌هایش را که مرور کنید نوعی حس میهن‌پرستی– حتی در ازدواج به سبک ایرانی– در وجودتان متبلور خواهد شد، هرچند کمتر کسی در ایران پیدا می‌شود که «شب دهم» و «مدار صفر درجه» را ندیده باشد. امیر جعفری بازیگری کمالگرا و یکی از نشانه‌های به اوج رسیدن بازیگری مولف در طول چند سال اخیر است؛ بازیگری که در طول فعالیت هنری‌اش هر بار دست به تجربه تازه‌ای زده است و آن را ضرورت حرفه شگفت‌انگیز خود می‌داند. او معنای جسارت در شغل بازیگری است، خود را رقیب هیچ‌کس نمی‌داند و معتقد است برای همه در این حرفه جا هست. حسن فتحی با سابقه روزنامه‌نگاری در مجله «سروش» ده‌ها سریال و فیلم سینمایی و چند اوج و فرود در فیلمسازی‌اش، در کیفر به نظر می‌رسد که بیش و بیشتر به جهان ذهنی‌اش نزدیک شده و می‌خواهد با سبکی آرام و متین، به روایت بخش‌هایی از زندگی شخصیت‌های معاصری بپردازد که درگیر مسائل معمول روزمره هستند؛ مسائلی که خواه‌ناخواه تعمیم پیدا می‌کند و به مساله یک جامعه تبدیل می‌شود.
در آخرین ساخته سینمایی فتحی–کیفر- علقه و علاقه به تاریخ معاصر نزدیک نمود عینی پیدا می‌کند و بیشتر نشان داده می‌شود؛ وی سعی دارد همه آن «میراث» را حفظ و برای نسل بعد نگه دارد. اما کیفر تقابل مردم در برابر ناملایمات اقتصادی در دوره ناملایمات اجتماعی است و تقابلی که فیلم از آن حرف می‌زند از همین جا شروع می‌شود. اما برعکس فیلمهای مشابه در سینمای این سال‌های ایران، این تقابل به فاجعه و تراژدی اجتماعی ختم می‌شود. این تنش شخصیت‌ها به سبک فیلم هم سرایت می‌کند: شاید از همین رو است که شخصیت‌ها با کنش‌های بارزی در مقابل دوربین فیلم حاضر می‌شوند اما فتحی دلش نمی‌آید انتقادی از نسل جوان دیروز نزدیک به زمان ما که در تضادی آشکار با رخدادهای حاکم بسر می‌برد، داشته باشد و برعکس، در نماهای پایانی با نمایش دلتنگی نانامی برای همه کاراکترهایش لحظات خوشی توام با تراژدی رقم می‌زند. اما تلاش آگاهانه فتحی برای پرداخت بیشتر معانی روشنفکرانه فیلم، گاه باری می‌شود بر دوش او و روانی و سادگی و عمق روشنفکرانه ناخودآگاه فیلمش را افزایش می‌دهد و به آن لطمه می‌زند، ضمن اینکه در سبک و سیاق و شیوه روایت، به عمق این درک پیچیده از سینمای نه‌چندان سهل‌الوصول متفاوت تماشاگر‌پسند دست پیدا می‌کند. در فیلم کیفر حفظ یکسری اطلاعات و سرنخ دادن‌های مقتصدانه یکی از فوق‌العاده‌ترین روش‌ها برای حفظ دائمی تماشاگر است. تماشاگران از ورود به دنیای فیلم و کشف بعضی چیزها توسط خودشان بسیار به هیجان می‌آیند هر چند که فتحی با برخی ابداعات تصویری احساسات تماشاگر را کنترل کند و با دامن زدن به دامنه حدسیات او سبب می‌شود که رشته حوادث را تا پایان فیلم دنبال کند زیرا اگر سرنخ‌های روشنی به او بدهد، دیگر لطف فیلم از بین می‌رود. فیلم با همه زیرکی و زرق و برقش، یک معمای درخشان و براق است و فتحی معماسازی است که هدفی جز معماسازی ندارد. بیشتر صحنه‌ها شهری فیلم ممزوج با معماری سنتی تهران است. نقابدار بودن شخصیت‌ها را ویژگی آثار فتحی می‌توان دانست و سیامک خستگی‌ناپذیر و شبخیز، خسته و وازده، در پی برداشتن نقاب اطرافیان خود بویژه «سپیده» (مریلا زارعی) است و در بخشی از دیالوگ‌های سپیده در مقابل سیامک می‌گوید به خاطر پول اطرافیان به قدری چهره عوض کرده‌اند که هویت خودشان را از یاد برده‌اند. اما وجه مشترک این افراد این است که همه درندگانی هستند که به دنبال حفظ بقای خویش هستند. فتحی با کیفر هویت هجویه‌ساز کاراکترهایش را پشت نقابی پنهان می‌کند و برداشته شدن این نقاب به صورتی دراماتیزه از جذابیت‌های فیلم فتحی محسوب می‌شود. اما توصیه مرا قبل از اکران فیلم جدی بگیرید؛ اگر مدت‌هاست فیلم خوبی از سینمای ایران ندیده‌اید، اگر خاطره خوش قیصر هنوز شما را همراهی می‌کند، برای دیدن یک نمونه باشکوه از سینمای درام ایران به سراغ نفسی تازه با نام کیفر بروید.
«کیفر» به روایت کارگردان؛ مواظب مسؤولیت‌های اجتماعی‌مان باشیم
فیلمسازان معاصر چه بگویند یا نگویند همه تحت تأثیر کارگردانان بزرگ دهه 40 و 50 هستند؛ افرادی مانند ناصر تقوایی، مسعود کیمیایی، فریدون گله، داریوش مهرجویی، علی حاتمی و... و من هم فیلمهای آنها را در نوجوانی دیده‌ام و قطعا تأثیر گرفته‌ام.
مصطفی زمانی در کیفر نقش یک جوان امروزی را بازی کرد و جنس آدمی را دارد که نابهنگام در موقعیتی گرفتار شده است و حتی با جلو رفتن فیلم شاهد مستحکم‌ترشدن شخصیت و حتی صدای او هستیم.
برای نقش دختر ژاپنی ابتدا با سوسانو، بازیگر سریال «افسانه جومونگ» صحبت کردیم که دستمزد آن به اندازه بودجه کل فیلم بود و بعد به سراغ «یانگوم» رفتیم که او هم ازدواج کرده و به آمریکا رفته و دیگر بازی نمی‌کند. بازیگران دیگر هم از اینکه سرشان تراشیده شود، مشکل داشتند و در نهایت به این دختر افغانی که بازیگر تئاتر بود، رسیدیم که در حد توانش کار کرد و شخصیتش احترام مرا برانگیخت.
ما کارشناسان قضایی در کنارمان داشتیم و همه‌چیز را کنترل کردیم و با حضور آن مرد که نقشش را جمشید شاه‌محمدی بازی می‌کرد در پایان می‌خواستیم وفای به عهد شکل پیدا کند.
یک‌سال وقت گذاشتیم، با این نیت که فیلم خوبی به تماشاگران ارائه دهیم و اگر می‌خواهد چیزی از این فیلم در ته ذهن شما بماند، این احساس باشد که در هر فاجعه‌ای در جامعه، همه ممکن است نقش داشته باشند و این فیلم می‌گوید، مواظب مسؤولیت‌های اجتماعی‌مان باشیم و نقشی که داریم درست‌تر و انسانی‌تر ایفا کنیم.
این روزها فقط می‌خندم. بزرگواری گفته بود وقتی تراژدی تمام شود، خنده آغاز می‌شود. اکنون زمان خنده‌ام است. ما از سویی بابت وضعیت سینمای ایران و از سوی دیگر بابت وضعیت اکران این فیلم به خنده افتاده‌ایم. با اکران فیلم در چنین شرایطی مخالف بودم اما تهیه‌کننده نظرات دیگری داشت که به هرحال باید نظرات او را هم شنید. عده‌ای از منتقدان باسابقه سینما پیش‌بینی می‌کردند، این فیلم پرفروش‌ترین فیلم سال باشد اما این اتفاق نیفتاد و اکنون جا دارد این مساله مورد بررسی قرار گیرد.
سالهاست که 2 جریان بر سینمای ایران چنبره زده است؛ اولی جریان گیشه که همه چیز را در سطح نازل می‌بیند و در کوتاه‌مدت با قصه‌ای نخ‌نما فیلمی می‌سازد که تنها به دلیل کمدی بودن از اقبال عمومی برخوردار شده و به همین دلیل بسیاری از صاحبان سینما‌ها هم ترجیح می‌دهند که به اکران این نوع فیلم‌ها بپردازند، گروه دیگر فیلمهای دولتی هستند، اکنون برخی از فیلم‌ها مورد حمایت سینمای دولتی قرار می‌گیرند و امکانات خوبی به آنها اختصاص داده می‌شود؛ امکاناتی که گاه حتی به یک یا چند میلیارد تومان هم می‌رسد.گروه سوم که اتفاقاً میتواند مخاطب بیشتر و گستردهتری داشته باشد، سینمای مستقل است که سعی می‌کند به شعور مخاطبانش احترام بگذارد و علاوه بر جنبه سرگرم‌کننده سینما بحث‌های مربوط به تامل و تفکر را هم مدنظر قرار دهد اما این نوع سینما از آنجایی که امکان خاصی برایش فراهم نیست، بسیار شکننده است. این‌گونه سینمایی میتواند برای سینمای بدنه هر کشوری نوعی شاخص باشد اما اکنون سینمای ما در شرایط نابسامانی قرار دارد و فیلمهای این‌گونه در شرایط بدی قرار می‌گیرند که اکران «کیفر» نمونه و شاهدی است بر این مدعا.