وحيد ارجمند
بازی چندلایه اطرافیان سیدمحمد خاتمی برای انتخابات آتی ریاست‌جمهوری در مراحل پایانی است و نمایه بیرونی آن همانند شمایل درونی، از هم‌اکنون قابل رؤیت است. پروسه «ترغیب به کاندیداتوری» از سوی برنامه‌ریزان اصلی دوران حاکمیت اصلاحات هرچند در میانه‌راه به واسطه برخی رویدادها، ناگزير به تغییر برخی تاکتیک‌ها شد اما با اظهارات اخیر رئیس‌جمهور سابق كه میزان تمایل وی به کاندیداتوری در انتخابات آتی را بیشتر از گذشته نمایان ساخت، به نظر می رسد تا حدود زیادی با موفقیت انجام و اکنون این فقط تردیدهای ناشی از خصایص رفتاری خاتمی است که مانع از اعلام نهايت این راهبرد انتخاباتی شده است. البته قراردادن «کارت» دیگری به نام میرحسین موسوی در پشت کارت خاتمی و نمایش آن هم برای خاتمي و هم براي طرف مقابل که در سطحی بسیار بالا انجام پذیرفته و حاوی پیامی بسیار درشت است، آخرین تاكتيكي است که «اتاق فرمان» در وهله نخست برای غلبه‌بر بخشی از تردیدهای خاتمی و در صورت عدم موفقیت، برای طراحی یک « بازی جدید» اندیشیده است. تبیین بازی جدید مراد این وجیزه نیست و در شرایط فعلی حاشیه‌ای است در جهت تقویت متن، هرچند شاید در آتیه واکاوی آن ضرورت یابد. فارغ از این رویدادها، بهانه این نوشتار طریقه جدید سیاست‌ورزی سیدمحمد خاتمی و گام نهادن وی در سبیل طراحی شده‌ای است...
که از هم‌اکنون گزاره‌های پرهزینه آن برای رئیس‌جمهور سابق آشکار شده است. شکی نیست که دوم خرداد 76 حماسه‌ای بود از تبلور غنای ساختار سیاسی نظام جمهوری اسلامی. در چنین ساختاری بود که قاطبه مردم انتقادات خاتمی نسبت به عملکرد دولت گذشته را صادقانه‌تر از شعارهای کاندیدای رقیب یافتند. در واقع حماسه دوم خرداد 76 رای به صداقت در سیاست‌ورزی بود اما آیا اقبال میلیونی به صداقت، آنگونه که شایسته و بایسته بود، پاسداری شد؟ سیدمحمد خاتمی اکنون پس از گذشت 11 سال از کسب نخستین قبای ریاست‌جمهوری و در هنگامه‌ای که کارگزاران و تئوری‌پردازان اصلاحات به صرافت افتاده‌اند تا سومین قبا را نیز بر وی بپوشانند، آیا همچنان در مواجهه با مردم بر طریق و عهد گذشته است؟
رئیس‌جمهور سابق ماه‌هاست نه تنها حامیانش که کلیت اردوگاه اصلاح‌طلبی را در برزخ «آمدن یا نیامدن» قرار داده است. شاید پیشه کردن تئوری «بازی با زبان و زمان» خوشایند برخی سیاسیون که یا طراح این ایده بوده‌اند یا ذی‌نفع در آن هستند، باشد اما آیا این موضوع به واسطه عدم سنخیت با اخلاق سیاسی، ارتباط با بدنه جامعه را مخدوش و سرمایه اعتماد را خدشه‌پذیر نمی‌کند؟ هواداران اصلاح‌طلب اینک شاهد سردرگمی و اختلافات گروه‌های سیاسی این جریان هستند. اختلافاتی که دلیل آن جز متاثر کردن سرنوشت همه و در اختیار گرفتن نبض «ابتکار عمل» در اتاق خود نیست. از این حیث سیدمحمد خاتمی قطعا مورد انتقاد موافقان و مخالفان خود است. پارامتر دیگری که نسبت به محور نخستین از اهمیت بیشتری برخوردار است و تاکنون یا از نظرها مغفول مانده یا کمتر بدان پرداخته شده، شباهت بسیار استراتژی انتخاباتی خاتمی با راهبرد انتخاباتی هاشمی‌رفسنجانی در انتخابات ریاست‌جمهوری نهم است. در آن هنگام هاشمی پروژه بازی با زبان و زمان را از زمستان 83 به طور جدی دنبال کرد به طوری که در وهله نخست از عدم کاندیداتوری خود در صورت حضور کاندیدای کارآمد سخن می‌گفت. در مرحله بعد وی احتمال نیامدن را تبدیل به احتمال آمدن کرد و کاندیداتوری خود را منوط به عدم حضور کاندیدای کارآمد کرد. هاشمی در ادامه که مرحله سوم بود، به تدریج دیگر کاندیداها را متهم به ناکارآمدی کرد و احتمال حضورش را قوت بخشید و سرانجام این تاکتیک «داروی تلخ نامزدی» بود که بهانه وی برای اعلام کاندیداتوری شد. در شرایط فعلی نیز به نظر می‌رسد خاتمی هم که نقد دولت هاشمی از دلایل مهم پیروزی‌اش در دوم خرداد 76 بود، تاکتیک «داروی تلخ نامزدی» را در پیش گرفته است. او ابتدا از نیامدن سخن گفت و بر ضرورت تبیین اصلاحات تاکید کرد. در مرحله بعد اعلام کرد که لزوما حضور در قدرت به معنای تاثیرگذاری نیست و بهتر آن است که تاثیرگذار بود تا اینکه در قدرت حضور داشت. اما تعیین برخی شروط گام بعدی خاتمی بود و وی کاندیداتوری‌اش را منوط به تحقق این شروط کرد و نهایتا کار را به جایی رساند که چند روز گذشته گفت: «یا من می‌آیم یا میرحسین». ناگفته پیداست همان‌گونه که هاشمی از این تاکتیک طرفی نبست، دیگران نیز از پیشه کردن این رویه، ره به جایی نخواهند برد. مهم‌ترین دلیل این اتفاق آگاهی مردم از نبود صداقت در مناسبات کاندیدای موردنظر با جامعه است. تاثیرگذاری تمامی تاکتیک‌ها و تکنیک‌های طراحی شده برای اعلام نامزدی یک کاندیدا فقط در محدوده کنشگران سیاسی بوده و هدف آن نیز خلل و سردرگمی در اردوگاه مخالفان است. اما آنچه در این میان نادیده انگاشته می‌شود تاثیر این رفتار بر مردمی است که شاهد تمامی وقایع هستند و از همه مهم‌تر تصمیم‌گیر نهایی. در ماه‌های اخیر تاکید اطرافیان خاتمی بر اقبال عمومی به رئیس‌جمهور سابق و تنش میان آنان و هواداران مهدی کروبی بر سر «نظرسنجی»، همه و همه در مسیر ترغیب خاتمی به کاندیداتوری صورت گرفته است. به نظر می‌رسد تکنیک‌های طراحی شده برای این منظور هم افاده کرده و خاتمی اینک در آستانه اعلام کاندیداتوری است. اما این موضوع که خوشایند سیاسی‌های حامی خاتمی قرار گرفت آیا لبخند را بر لبان طرفداران وی در لایه‌های مختلف جامعه نشانده است و آیا نگرانی وی از «شکست» واکنش دلخواه او را در میان مردم برخواهد انگیخت؟
آنچه سیاست‌ورزان آن را عرصه «قدرت» می‌دانند و در تلاش برای افزایش دایره بازیگری خود در این عرصه هستند، از سوی مردم تعبیر به عرصه «خدمت» می‌شود. تصمیم‌گیری مردم در موسم انتخابات همیشه از میان 2 گروه «قدرت‌خواهان» و «خدمتگزاران» صورت گرفته است. بر همین اساس کاندیدایی موفق‌تر است که رفتار سیاسی خود را منطبق بر خدمتگزاری تعریف کند. همان کاری که خاتمی در انتخابات ریاست جمهوری هفتم کرد و برای انتخابات آتی ریاست جمهوری از یاد برد. خاتمی نگران آبروی خود است و از آن هراس دارد که با شکست از رقیب، آبرویش خدشه‌دار شود. اما آیا شکست در رقابت برای خدمتگزاری موجب لطمه به آبروی او می‌شود؟ از سوی دیگر برنامه‌ریزان وی همچنان شعار «نجات ملی» را سر می‌دهند. آیا شکست در راه نجات ملت موجب بی‌آبرویی می‌شود؟ از این رو، خاتمی 88 به نظر می‌رسد شباهت‌های فراوانی با «هاشمی 2005» پیدا کرده است.
***
انتخابات دهم ریاست جمهوری و رقابت میان احمدی‌نژاد و خاتمی همانی است که تمامی وفاداران واقعی به نظام بی‌صبرانه منتظر آنند تا در این انتخابات یک اتفاق بزرگ بیفتد. بدون شک رقابت احمدی‌نژاد و خاتمی یکی از ماندگارترین رویدادهای سیاسی را در بایگانی تحولات جمهوری اسلامی ایران ثبت خواهد کرد. به نظر می‌رسد بررسی‌ها و ارزیابی‌های افکار عمومی برای انتخابات سال آینده در دوقطبی احمدی‌نژاد- خاتمی صورت می‌گیرد. این دو تنها کسانی هستند که در 2 دهه اخیر توانستند خیزش بزرگ آرای مردمی را به نمایش بگذارند. حرکت رو به جلوی انقلاب که با دوم خرداد جهش یافت و با سوم تیر جهت گرفت، اکنون نیازمند یک تصمیم‌گیری دیگر برای «شتاب» است. نتیجه این رقابت بسیار لذت‌بخش خواهد بود چراکه مردم حجت را تمام می‌کنند.