ابوذر منصوری
183 کیلومتری شهر شیراز در جاده آسفالت شیراز به آباده، کمی دورتر از جاده امروزی به بقایای شهری می‌رسیم که روزگاری پایتخت اولین امپراتوری بزرگ آسیای غربی بود که قلمرو حکومتش از سواحل شرقی مدیترانه و مصر تا هند کشیده شده و اولین امپراتوری است که به تفاوت‌های فرهنگی اقوام مختلف ساکن در قلمرو حکومتی‌اش، احترام می‌گذاشته است. امروز پس از گذشت قرن‌ها مجموعه تاریخی پاسارگاد، پنجمین مجموعه ثبت‌شده در فهرست آثار میراث جهانی در ایران است و طبق کنوانسیون میراث طبیعی و تاریخی باید از سوی کشور نگهدارنده اثر مورد توجه ویژه قرار گیرد و انجام هرگونه اقدامی در به خطر افتادن آن ممنوع است. با توجه به بحث مرمت و بازسازی بنای معروف این مجموعه، آرامگاه کوروش، تورقی کوتاه به ورق‌های تاریخ این بنای معروف زده‌ایم.
183 کیلومتری شهر شیراز در جاده آسفالت شیراز به آباده، کمی دورتر از جاده امروزی به بقایای شهری می‌رسیم که روزگاری پایتخت اولین امپراتوری بزرگ آسیای غربی بود که قلمرو حکومتش از سواحل شرقی مدیترانه و مصر تا هند کشیده شده و اولین امپراتوری است که به تفاوت‌های فرهنگی اقوام مختلف ساکن در قلمرو حکومتی‌اش، احترام می‌گذاشته است. امروز پس از گذشت قرن‌ها مجموعه تاریخی پاسارگاد، پنجمین مجموعه ثبت‌شده در فهرست آثار میراث جهانی در ایران است و طبق کنوانسیون میراث طبیعی و تاریخی باید از سوی کشور نگهدارنده اثر مورد توجه ویژه قرار گیرد و انجام هرگونه اقدامی در به خطر افتادن آن ممنوع است. با توجه به بحث مرمت و بازسازی بنای معروف این مجموعه، آرامگاه کوروش، تورقی کوتاه به ورق‌های تاریخ این بنای معروف زده‌ایم.این بنا مقبره کیست؟
تا حدود یکصد سال پیش خیلی از مردم بر این بودند که این بنا آرامگاه مادر سلیمان نبی است و در دوره اتابکان در زمان آل‌بویه با استفاده از ستون‌های باقیمانده از کاخ‌های باستانی مسجدی با نام «مسجد اتابکی» در گرد آن ساخته و یک محراب کوچک در خزانه آرامگاه کنده‌کاری شد. در دهه ۱۹۷۰ بقایای مسجد پاکسازی شده و تکه‌های تاریخی به نزدیکی مکان‌های اصلی‌شان بازگردانده شدند. در سال ۱۸۰۵میلادی، باستان شناسی به نام «گروتفند» موفق به ترجمه خط میخی ایرانی شد. از آن تاریخ به بعد کار شناسایی آرامگاه کوروش راحت‌تر شد. «جیمز موریه» از تطبیق متون تاریخی که درباره تنگی ورودی آرامگاه آمده بود با مشهد مرغاب به این نتیجه رسید که آنجا مقبره کوروش است. در سال
۱۸۱۰ م «ویلیام اوزلی» نظریه موریه را تایید کرد. در سال ۱۸۱۶م «کرپورتر» با تطبیق نوشته‌های بیستون و پاسارگاد به همین نتیجه رسید. او نخستین کسی بود که با اطمینان خاطر این حرف را زد. در سال ۱۸۲۱«کلودیوس ریچ» می‌نویسد: به عقیده من این بنا باید آرامگاه برترین، درخشان‌ترین و جذاب‌ترین فرمانروای مشرق‌زمین یعنی کوروش باشد.
آرامگاه کوروش
این بنا در حدود ۵۳۰ تا ۵۴۰ قبل از میلاد از سنگ آهکی به رنگ سفید ساخته شده است. بنای آرامگاه میان باغ‌های سلطنتی قرار داشته و از سنگ‌های عظیم که درازای بعضی آنها به هفت متر می‌رسد، ساخته شد. تخته‌سنگ‌های آرامگاه با بست‌های فلزی به هم پیوسته بوده است که بعدها آنها را کنده و برده‌اند و اکنون جایشان به صورت حفره‌هایی دیده می‌شود که بیشتر آنها را تعمیر کرده‌اند. بنای آرامگاه دو قسمت مشخص دارد، یکی سکویی ۶ پله‌ای که قاعده آن مربع مستطیلی به وسعت ۱۶۵ متر مربع است و دیگری اتاقی کوچک به وسعت ۵/۷ متر مربع که سقف شیب بامی دارد و ضخامت دیوارهایش به ۵/۱ متر می‌رسد. ارتفاع کلی بنا در حدود ۱۱ متر است. در ورودی آرامگاه در سمت شمال غربی قرار دارد. خزانه آرامگاه در بالاترین نقطه، شکل یک خانه شیروانی ساده با یک ورودی کوچک در غرب را دارد. در کوچک این آرامگاه رو به غروب خورشید ساخته شده است.
چه کسی این بنا را ساخت؟
آرامگاه کوروش در طول این قرن‌ها با ابهت ایستاده است ولی باستان‌شناسان هنوز نتوانسته‌اند به طور یقین بگویند این بنا توسط کدام قوم سرزمین کوروش بنا شده است و هر کدام گمانه‌هایی زده‌اند. برخی به علت شکل زیگورات آن را طرحی از مردمان «میان‌رودان» می‌دانند. برخی دیگر آن را طرحی مشترک و آمیخته از میان رودان و دیگر اقوام می‌دانند. برخی از باستان شناسان ساخت این بنا را از آن قوم‌های «لودیه» و «ایونیه» می‌دانند و برخی باستان‌شناسان می‌گویند این بنا از بناهای سنتی خود ایرانیان است و نظریه‌دهندگان آخر ادعا کرده‌اند سازه یونانی یا ساخته شده اقوام آناتولی غربی است. با یافته‌های جدید باستان‌شناسان و با بررسی آثار بر جای مانده از معماران ایونیه و لودیه‌‌ای در ساخت بنا از ابزاری خاص استفاده کرده‌اند.
مرمت بنا
در یکصد سال اخیر پژوهش‌های زیادی در این محوطه انجام شده است. در ساخت این بنا مانند همه بناهای هخامنشی از هیچ ملاتی برای متصل کردن سنگ‌ها به هم استفاده نشده است و سنگ‌ها به صورت خشکه‌چین در کنار هم چیده شده و سطح اتصال آنها روی هم به صورت زبره تراش انجام شده و سنگ‌ها به حالت نرینگی- مادینگی در هم قفل شده‌اند به همین دلیل نیز نباید از روش‌هایی برای مرمت این بنا استفاده کرد که با شیوه اولیه ساخت آن تفاوت فراوانی داشته باشد. اولین کارهای مرمتی و استحکام بخشی در پاسارگاد و تخت‌جمشید عموما توسط پژوهشگران موسسه مطالعات آسیایی - آفریقایی ایتالیا (ایزمئو) انجام شده است. سرپرستی این گروه را «بریتا تیلیا» مرمتگر برجسته ایتالیایی بر عهده داشت و کسانی که هم اکنون در آرامگاه کوروش به کارهای مرمتی و حفاظتی می‌پردازند شاگردانی هستند که نزد این استاد برجسته و مرمتگر مشهور ایتالیایی به صورت تجربی کار مرمت را فرا گرفته‌اند و البته هیچگونه دانش علمی و آکادمیک روزآمدی در رابطه با کاری که به آن مشغول هستند، ندارند. علاوه بر بریتا تیلیای ایتالیایی فرد دیگری که مطالعات گسترده‌ای روی این مجموعه انجام داد «کارل نیلندر» استاد دانشگاه اپسالای سوئد بود که در رابطه با نوع و جنس سنگ‌های به کار رفته در بناهای محوطه، تکنیک، ابزارها و شیوه ساخت آنها تحقیقات بسیار زیادی انجام داد که مجموعه اطلاعات خود را در کتابی به زبان انگلیسی با عنوان «ابزارهای کار در پاسارگاد» نیز منتشر کرده است. در سال‌های 1961 تا 1963میلادی نیز یک دوره کاوش‌های باستان‌شناسی در این مجموعه به وسیله باستان‌شناس معروف انگلیسی «دیوید استروناخ» انجام شد که بعد از آن به وسیله برخی از باستان‌شناسان ایرانی ادامه پیدا کرد.