گروه گزارش: این روزها خیابان‌ها و کوچه‌ها را آذین می‌بندیم، سرکوچه‌ها گلدان می‌گذاریم و با هر آنچه شادی‌مان را به دل‌ها بنشاند، رهگذران و آشنایان را میهمان میکنیم. مسجدها و حسینیه‌ها این شب‌ها می‌کوشند که شادترین جشن‌هایشان را برگزار کنند. اما با امام زمان (عج) که بهانه این جشن است و واسطه اتصال زمین به آسمان چقدر آشناییم؟ وقتی ریسه‌ها و پرچم‌های شادی را از خیابان‌ها جمع می‌کنند، چه رشته‌ای میان ما و اماممان بسته شده است؟ این هزار و چهارصدوهفتاد و ششمین سالروز میلاد امام زمان است اما کدام چراغ را امام زمان در دل ما روشن کرده‌اند؟ از ایشان چه می‌دانیم؟ جوانند یا پیر؟ کجا زندگی می‌کنند؟ برایشان نامه بنویسیم، حرف بزنیم یا... این امام زمانی که اگر نشناسیم‌شان به دین جاهلیت از دنیا رفته‌ایم، کدامند؟
به امام دوازدهم، ولی عصر و امام زمان گفته می‌شود، یعنی ما و عصرمان باید به ایشان اقتدا کنیم و ایشان ما را راهبری می‌کنند فارغ از مکان. امام باید در شرایط ماموم زندگی کند در شرایط او بزید و در همین شرایط او را رهبری کند. با توجه به این نکته این پرسش مطرح می‌شود که امام زمان ما و کسی که در عصری متفاوت از دیگر دوران‌ها امامت ما را برعهده دارند، دارای چه ویژگی‌هایی هستند؟ شاید جوانی بخواهد از ظاهر و چهره امامی بداند که هم‌عصر او است. برای یافتن ویژگی‌های حضرت مهدی(عج) به سراغ نویسنده فرهنگنامه مهدویت و درسنامه مهدویت رفتیم. حجت‌الاسلام خدامراد سلیمیان، مهدوی‌پژوه درباره شرایط فیزیکی و ظاهری حضرت مهدی (عج) به «وطن امروز» می‌گوید: «توصيفاتي که از حضرت امام زمان (عج) شده مربوط به 2 مرحله است؛ نخست در مرحله کودکی که در محضر امام حسن عسگری(ع) زندگی می‌کردند و کسانی که قابل اعتماد بودند به محضر ایشان می‌رسیدند و توصیفاتی از ایشان دارند. این افراد ویژگی‌های ظاهری از حضرت ارائه داده‌اند و در منابع و روایاتی نقل شده است. مرحله بعد توصيفاتی است که بعد از شهادت امام حسن عسگری(ع) در مدت 69 سال غیبت کوتاه‌مدت یا غیبت صغری امام زمان (عج) كساني كه به عنوان نایب خاص یا وکیل با ایشان ارتباط داشتند از ایشان ارائه داده‌اند؛ ملاقات‌های مطمئنی که در دوران غیبت کبری صورت گرفته و بسیار بسیار اندک است و نمی‌توانیم بنا بر آنها به تبیین ویژگی‌های جسمی و فیزیکی حضرت بپردازیم. اما براساس روایت‌هایی که از دوران غیبت صغری و پیش از غیبت رسیده است، می‌دانیم که حضرت در هیات یک جوان ظهور می‌کنند. گفته می‌شود ایشان چهره‌ای گندمگون دارند و قامتی معتدل و شبیه‌ترین افراد به پیامبرند». در روایتی از امام باقر(ع) در کتاب بحارالانوار آمده است: «روزی عمربن خطاب از امیرالمومنین(ع) درباره مهدی توضیح خواست. ایشان فرمودند : اما نامش؛ حبیبم رسول خدا عهد کرده که نامش را نبرم تا خداوند او را برانگیزد. اما سیمایش؛ او جوان نه بلند‌قد و نه کوتاه‌قد، خوش‌صورت است، مویش زیبا و از سرش به شانه‌اش ریخته است. نور صورتش سیاهی موی سر و صورتش را تحت الشعاع قرار داده است». سلیمیان در ادامه می‌گوید: «آنچه از روایت‌ها برداشت می‌شود این است که حضرت از قوای جسمانی بسیار بالایی برخوردارند». در روایت آمده است: «قائم(عج) کسی است که هرگاه خروج کند، در سن پیری است اما سیمایی جوان دارد و آنچنان قدرت جسمی دارد که اگر دستش را به بزرگ‌ترین درخت روی زمین بیندازد، می‌تواند آن را از ریشه بکند و اگر در میان کوه‌ها صدایش را بلند کند سنگ‌های کوه‌ها قطعه‌قطعه شود، عصای موسی(ع) و انگشتر سلیمان(ع) همراه او است». این پژوهشگر درباره اینکه امام عصر در کجا زندگی می‌کنند، معتقد است: «ما درباره محل زندگی حضرت در دوران غیبت اساسا نمی‌توانیم قضاوت کنیم چون ماهیت «پنهان زیستی» و فلسفه غیبت اقتضا می‌کند که کسی به محل زندگی حضرت آگاهی نداشته باشد و حضرت مکان خاصی هم نداشته باشند». نویسنده فرهنگنامه مهدویت در تشریح ویژگی‌های خلقی و رفتاری حضرت می‌گوید: «در میان روایت‌های شیعه و سنت روایتی است که ویژگی‌های حضرت را آشکار می‌کند و آن اینکه حضرت شبیه‌ترین افراد به پیامبر (ص) هستند، هم از نظر ویژگی‌های جسمانی و هم از نظر خلقیات، یعنی اگر کسی با توجه به دسترسی نداشتن به پیامبر (ص) در این دوران خلقیات و رفتار حضرت را ترسیم کند امام عصر را شناخته است. با توجه به این روایت می‌توانیم هر آنچه از اخلاق نبوی مطرح بوده را به خلقیات حضرت مهدی(عج) نسبت دهیم». او در ادامه می‌افزاید: «زندگی ملموس ایشان در نگاه مردم قرار نگرفته است. اگر روایت معتبری هم درباره ایشان مطرح میکنیم، در مقطع زمانی کوتاهی بوده است و نمی‌توانیم به عنوان الگوی رفتاری مشخصی مطرح کنیم. اگر به این نکته مهم اشاره نشده بود، در شناخت ایشان به مشکل برمی‌خوردیم اما گفته‌اند که اگر زندگی پیامبر(ص) را به عنوان تجربه تاریخی بررسی کنید خواهید دانست که حضرت مهدی هم چه ویژگی‌هایی دارد». امام صادق (ع) درباره سن و سال فرزندشان حضرت مهدی چنین می‌گویند: «او در سن پیران است ولی سیمایی جوان دارد. ناظران بر او گمان می‌برند 40 سال یا کمتر دارد. او با مرور شب و روز پیر نمی‌شود تا پایان عمرش فرا رسد». پیامبر (ص) در تصویر چهره حضرت حجت چنین می‌گویند: «مهدی از خاندان ما است، بلندپیشانی و برآمده بینی».
سفر به باور
اما چگونه با امامی که معاصر ما است ولی او را نمی‌بینیم رابطه امام و مامومی داشته باشیم. سلیمیان در این‌باره می‌گوید:« اگر معتقد باشیم که حضرت زنده‌اند و روی زمین زندگی می‌کنند، همین باور منشایی برای ارتباط ما با ایشان خواهد بود. شناخت، دروازه آشنایی است پس باید ابتدا حضرت را بشناسیم تا بتوانیم باور قلبی نسبت به وجود و حیات ایشان پیدا کنیم. هرچه باور قلبی ما به وجود امام بیشتر باشد نوع ارتباط ما هم متفاوت خواهد شد. زمانی که نمی‌توانیم با ایشان ارتباط داشته باشیم به دلیل این است که درباره ایشان تنها شنیده‌ایم و چون به باور قلبی درباره ایشان نرسیده‌ایم، عکس‌العمل خاصی هم نسبت به ایشان نشان نمی‌دهیم». او در ادامه می‌افزاید: «مهم‌ترین چیزی که می‌تواند در ایجاد ارتباط موثر باشد کسب حالت سنخیت با حضرت است. اگر جوان می‌خواهد با حضرت ارتباطی داشته باشد باید سنخیتی با ایشان پیدا کند و به نوعی از نظر ویژگی‌ها خود را به امام نزدیک کند. گاهی به این ارتباط قائل هستیم اما به حداقل‌های این ارتباط نه. بالاخره اگر بخواهیم با یک انسان معمولی هم ارتباط داشته باشیم باید یک زبان مشترک و ادبیات مشترکی فراهم شود. مهم‌ترین عنصر برای اینکه این ارتباط ایجاد شود و در درونمان آن را احساس کنیم، کسب سنخیت با حضرت است و نمی‌شود با کسی ارتباط برقرار کرد که متفاوت با او زندگی میکنیم. اگر جوانی علاقه‌مند است که حضور حضرت را در وجودش حس کند باید باورها و رفتارهایش را به ایشان شبیه کند که به این «سنخیت» می‌گویند. در چنین شرایطی اگر ارتباطی میان ما و حضرت ایجاد شود، حالتی است که از توصیف من و امثال من خارج است. لذتی که از این ارتباط ایجاد می‌شود، وصف‌شدنی نیست».
انتظار
حجت‌الاسلام و المسلمین یحیی صالح‌نیا، موسس و رئیس دفتر مطالعات راهبردی امام مهدی(عج)، انتظار را برای «وطن امروز» اینگونه معنا می‌کند: «انتظار یعنی امید به فردایی بهتر و تلاش برای ایجاد آن و همراهی با حجت الهی. در انتظار، 3 عنصر امید، تلاش و همراهی مطرح است. منتظران مهدی موعود (عج) سرشار از آرزوها و آرمان‌هایی از جمله عدالت، عبودیت، رفاه و توسعه همه‌جانبه هستند. انسان منتظر هر روز برای رسیدن به این آرمان‌ها تلاش می‌کند چراکه آنها را دست‌یافتنی می‌داند. در حقیقت منتظر واقعی کسی است که به تحقق آرزوها و آرمان‌ها ایمان داشته باشد. منتظران معتقدند، همه آرمان‌های بشری منوط به رهبری یک حجت ماورایی و الهی و یک انسان کامل به مرحله اجرا می‌رسد. آنها همواره خود را برای همراهی و اجرای فرامین و در رکاب بودن در مرکب امام و پیشوای خود آماده می‌کنند. به این ترتیب رابطه ما با امام عصر شکل می‌گیرد».
به دنبال راه نزدیک
دخترک با چشمانی گریان در حالی که زیر لب صلوات می‌فرستد و خدا را به حجتش مهدی (عج) قسم می‌دهد به زحمت کاغذ و قلمی تهیه می‌کند تا درد‌دل‌هایش را برای امام عصرش بنویسد. دلتنگی‌هایش را روی کاغد می‌آورد و در آخر روی نامه‌اش می‌نویسد: «آقاجان ریحانه چشم انتظار می‌ماند، اگر هم حاجتم را ندادی باز هم صدایت می‌کنم». نامه را به دست کسی داد تا در چاه مسجد جمکران بیندازد. چهره‌اش خبر از آرامشی خاص می‌دهد. می‌پرسم مگر امام فقط نامه‌های درون چاه مسجد جمكران را می‌خواند؟ که او در پاسخ می‌گوید: «درست یا نادرست بودن عقیده‌ام را نمی‌دانم اما با نوشتن درد‌دل و غصه‌هایم به نوعی خود را از نظر روانی آرام می‌کنم. نوشتن آرزوها در واقع نوعی تلاش برای رسیدن به آنهاست. وقتی برای امامم می‌نویسم احساس خوبی دارم چرا که می‌دانم صاحبی مهربان و قدرتمند دارم. از اینکه می‌دانم بزرگی روی دردهایم مرهم می‌گذارد و به همه حرف‌هایم گوش می‌کند احساس آرامش پیدا می‌کنم». این نمونه کوچکی از هزاران منتظری است که با داشتن چنین اعتقادهایی عریضه‌های خود را به چاه مسجد جمکران می‌اندازند. شاید بتوان این نامه‌نگاری‌ها را سخن گفتن با امام
زمان (عج) معنی کرد. صالح‌نیا درباره این نوع ارتباط با امام زمان (عج) می‌گوید: «رابطه با امام زمان (عج) یک رابطه عقلانی توأم با عاطفه است. در این رابطه عقل و عشق نه‌تنها متضاد یکدیگر نیستند بلکه به یکدیگر می‌رسند. عقل ما را به طرف حجت الهی فرا‌می‌خواند. از طرف دیگر عشق و احساس و عاطفه نیز ما را به طرف او می‌کشد چرا که او مظهر جمال و جلال الهی است. در این رابطه افراط و تفریط جایی ندارد. گاهی اوقات ارتباط ما با ایشان بیشتر به سمت احساسات غیرعقلانی می‌رود مانند انداختن عریضه در چاه جمکران. این حرکت نشان از یک رفتار عاطفی محض دارد که چندان درست هم نیست». باید سرنخ اعتقاد مردم به عریضه‌نویسی را در حدیث امام صادق (ع) جست‌و‌جو کرد. شیخ عباس قمی در مفاتیح‌الجنان از امام صادق(ع) روایتی نقل می‌کند: «هر گاه تو را حاجتی به سوی خدای تعالی باشد یا از امری خائف و ترسان باشی در کاغذی بنویس و در آب جاری یا چاه بینداز...». موسس و رئیس دفتر مطالعات راهبردی امام مهدی(عج) در این‌باره به نکته‌ای جالب اشاره می‌کند: «کسی نمی‌تواند حدیث امام صادق(ع) را انکار کند اما اگر دقت داشته باشید متوجه می‌شوید که ایشان می‌فرمایند حاجت را روی کاغذ یا رقعه‌ای نوشته و آن را در آب روان یا آب چاه بیندازید اما نکته این است که در چاه مسجد جمکران آبی وجود ندارد و خشک است». عریضه‌نویسی یا همان نوشتن درد‌دل‌ها و گرفتاری‌ها و حوائج دنیوی و مادی روی کاغذ به این معنا نیست که حضرت حجت آن را می‌خواند بلکه خدا و رسول او و اهل بیت عصمت و طهارت(ع) از نیتهای ما و آنچه در ذهن و دل ما می‌گذرد، آگاهند، چه رسد به نوشتههای ما. شاید اینگونه خواسته‌اند به ما بیاموزند که با محبوب و صاحب خود ارتباط برقرار کنیم و همانطور که برای محبوبهای دنیوی ابراز علاقه و محبت میکنیم، بتوانیم با مولای خود هم نامهنگاری کنیم. حجت‌الاسلام مرتضی وافی، دبیر شورایعالی فرهنگی مسجد جمکران، نامه نگاری با محبوب و انتظار برای جواب را شیرین می‌داند و می‌گوید: «عریضه‌نویسی حرکتی نمادگونه است که در دنیای امروز با رفتار مردم انس گرفته است. در روایات آمده است که عریضه را باید در آب روان انداخت، هم به دلیل وجود اسماء متبرکه و هم اینکه از دسترس مردم عادی دور بماند و رازی باشد میان حجت و مردم. با این حال هیچ چاه خاصی موضوعیت خاصی ندارد حتی چاه جمکران».اما سرانجام این همه عریضه و دل‌نوشت که داخل چاه می‌افتاد، چه می‌شود؟ او در پاسخ به این سوال می‌گوید:
«هر 3-2 ماه یک بار نامه‌ها از چاه بیرون آورده می‌شود در حالی که هیچ‌کس آنها را نمی‌خواند. پس از بیرون آوردن هم این کاغذها به خمیر تبدیل می‌شوند».
دسترسی نزدیک
گاهی گمان میکنیم برای سر زدن به امام دوازدهم باید راه‌های دوری را طی کنیم اما حجت‌الاسلام سلیمیان، مهدوی‌پژوه معتقد است: « نزدیک‌ترین حال همان نجوای عاشقانه است که به یاد حضرت هستیم. روایت‌هایی داریم که نشان می‌دهد وقتی قلبمان متوجه حضرت است به معنای این است که ایشان به ما توجه کرده‌اند و ارتباطی برقرار شده است. گاهی زیارت جمکران هم زمینه‌هایی را فراهم می‌کند اما نه به صورتی که بشود گفت انسان حتما باید در آن شرایط قرار بگیرد». راه ما با امام دور نیست شاید به همین دلیل که امام زمان با مختصات شرایط زمانی، امامت ما را در این دوران برعهده دارند، ما با ابزار این زمانی و فارغ از راه‌های دور و سخت می‌توانیم راهی به سوی ایشان بیابیم ولو از کنج خانه و درون دل.