دکتر هادی فرجوند*
لهستان در بحران فعلی انرژی میان روسیه و اکراین از یک سو و مجموعه کشورهای اروپایی از سوی دیگر، با اتخاذ دیپلماسی فعال در کنار چک، به عنوان رئیس دوره‌ای اتحادیه اروپايي، تلاش‌هایی جدی را در جهت حل این بحران و ایجاد اتفاق‌نظر میان اعضای اتحادیه اروپایی به منظور تدوین یک موضع قاطع و هماهنگ در برابر روسیه در پیش گرفته است. لهستانی‌ها با بهره‌برداری از این بحران در صدند تا اعضای اتحادیه را به اتخاذ یک استراتژی بلندمدت انرژی ترغیب کنند که نه تنها با تنش‌های
گاه و بیگاه روسیه مقابله کند بلکه کل مقوله انرژی در اروپا را به شكل یک مجموعه بتواند به نظم در آورد. بحران فعلی به نگرانی‌های لهستان درباره وابستگی زیاد این کشور به روسیه افزود. لهستان از دو طریق در صدد است تا تامین مستمر و بدون وقفه انرژی به کشورش را تضمین کند تا در کوتاه مدت با ایجاد ترتیباتی پایدار و الزام‌آور با روسیه عرضه انرژی از این کشور در آینده به عنوان ابزار فشار سیاسی مورد استفاده قرار نگیرد و در بلندمدت متنوع ساختن منابع تامین انرژی با توسعه منابع انرژی داخلی و استفاده از انرژی‌های جایگزین و از همه مهم‌تر اتصال به منابع انرژی دیگر با ایجاد خطوط لوله از بالتیک و یا ناباکو مورد نظر است. لهستان به دنبال آن است تا در این رابطه در چارچوب درون اتحادیه ای عمل کرده و حمایت اتحادیه را داشته باشد و به همین جهت به طور جدی به دنبال استراتژی انرژی واحد اروپایی است.
لهستان که بخش اعظم گاز خود از مسکو را از طریق خط لوله بلاروس وارد می‌کند تا اکراین، با توجه به افزایش عرضه گاز از طریق خط لوله بلاروس کمتر از اثرات این بحران متاثر شده است. در عین حال این کشور نگران روابط تنش‌آمیز خود با روسیه است. موضوعات مربوط به پیوستن کشورهای اکراین و گرجستان به ناتو و اتحادیه اروپا، همچنین سوابق و ذهنیت تاریخی منفی نسبت به روسیه از جمله موارد اختلاف میان مسکو و ورشو محسوب می‌شود. از این رو لهستان در سیاستگذاری خود نسبت به کرملین همیشه با توجه به فاکتورهای فوق‌الذکر عمل کرده است. برخی بحران انرژی فعلی را آزمایش مهمی برای دیپلماسی چک به عنوان رئیس دوره‌ای اتحادیه اروپا می‌دانند. برخی با مقایسه بحران گرجستان و توقف سریع درگیری‌ها با دخالت فرانسه و حل آن توسط سارکوزی، با تداوم بحران فعلی، عملکرد جمهوری چک به عنوان ریاست دوره‌ای اتحادیه اروپا را ضعیف ارزیابی می‌کنند. اگر چک را با فرانسه مورد قیاس قرار دهیم شاهد آن خواهیم بود که سارکوزی بعد از جنگ گرجستان بسیار فعال و سریع با روس‌ها وارد مذاکره شد و به نحوی بحران را خاتمه داد ولی اکنون با توجه به جدی بودن بحران گاز در کشورهایی که وابسته به انرژی روسیه هستند، به نظر می‌رسد این انتقادات به دستگاه دیپلماسی جمهوری چک وارد می‌شود.
به نظر می‌رسد رسیدن اتحادیه به یک موضع قاطع و واحد در این بحران امری دشوار و بعید باشد و تدوین یک استراتژی واحد انرژی اروپایی کاری بس دشوار‌تر است. علاوه بر اختلاف دیدگاه‌ها میان کشورهای اتحادیه درباره چگونگی برخورد با روسیه که در جای خود بحث مفصلی می‌طلبد و گستره‌هایی فراتر از انرژی را در بر می‌گیرد، اما در این‌باره نیز اختلافات عمیقی میان کشورهای عضو با توجه به وابستگی آنها به گاز روسیه وجود دارد. برخی کشورهای بزرگ و تاثیرگذار اتحادیه اصلا به گاز روسیه وابستگی ندارند و برخی دیگر با خطوط لوله و راه‌های دیگری که متاثر از بحران این کشور با اوکراین نیست، گاز مورد نیاز را از روسیه وارد می‌کنند و حتی با طرح ایجاد خطوط لوله جدید در صددند مسیرها و منابع خود را متنوع کنند بنابراین انگیزه‌ای برای تنش و درگیری با روسیه در این بحران ندارند و ضرورتی برای اتخاذ اقدامات شدید در برابر روسیه نمی‌بینند. در نقطه مقابل کشورهایی قرار دارند که در شرق اروپا واقع شده‌اند که اکثرا و یا تماما به روسیه وابسته هستند و از نظر جغرافیایی و یا اقتصادی توانایی متنوع کردن منابع تامین گاز خود را ندارند و از هرگونه خللی در انتقال گاز از طرف روسیه بشدت آسیب‌پذیر هستند. واضح است که دیپلماسی انرژی روسیه در ایجاد شکاف در میان اتحادیه برای ممانعت از همراهی آنها با اوکراین تاکنون موفق عمل کرده است. همین امر نگرانی کشورهای شرق اروپا همچون لهستان را افزایش می‌دهد و آنها را از اینکه در برابر تنش با روسیه در آینده تنها بمانند به هراس انداخته است. بویژه اینکه مسکو با ایجاد دو مسیر جدید به نام‌های جریان جنوبی و جریان شمالی در صدد استحکام هرچه بیشتر این سیاست است.
*کارشناس ارشد مسائل اروپا