زهرا قزیلی: «شنوندگان عزیز توجه فرمایید، خونین‌شهر، شهر خون و قیام آزاد شد.» دل مردم ایران در سال 61 پس از 578 روز اشغال خرمشهر، شاد شد. آزادسازی خرمشهر از لحاظ نظامی نقطه عطفی در تاریخ دفاع مقدس شناخته می‌شود. فتح خرمشهر انعکاس جهانی داشت و از نظر سیاسی عراق با از دست دادن خرمشهر تکیه‌گاهش را از دست داد. صدام یک سال قبل از حمله به ایران دستور داد در کتاب‌های درسی نقشه جغرافیایی را تغییر دهند و برای شهر‌های ایران نام‌های عربی انتخاب کرد. اما سوال اینجاست که این وقایع، رشادت‌های دلیرمردان، مقاومت مردمی در روزهای ابتدایی اشغال خرمشهر و عملیات بیت‌المقدس و بازتاب جهانی آن چقدر در هنر هفتم و تولیدات تلویزیون جای گرفته است؟ مقاومت مردم در شرایطی بود که به تازگی انقلاب کرده و هنوز درگیر مسائل داخلی و سر و سامان بخشیدن به مسائل داخلی کشور بودیم که حمله همه‌جانبه به کشور و تجاوز آغاز شد و متأسفانه تاکنون سهم ادبیات و سینما در این مقوله بسیار کمتر از آن چیزی بوده که در طول این سال‌ها انتظار می‌رفته است. اصولا ثبت و به تصویر‌کشیدن آرمان‌های ملی و اعتقادی، نه‌تنها باعث تجدید پیمان با آرمان‌ها می‌شود بلکه آیندگان با آگاهی از آنچه با فداکاری‌های جوانان بر میهن‌شان گذشته است، احساس افتخار می‌کنند. اگر نگاه دقیقی به حوزه ادبیات دفاع مقدس و کتاب‌های آن داشته باشیم، این کتاب‌ها محدود به چند خاطره حقیقی، چند منظره عینی و زندگینامه‌های شهدایی چون محمد جهان‌آرا بوده است. ادبیات دفاع مقدس (به جز معدود آثاری) از دفاع جانانه مردم قبل و بعد از سقوط شهر، فتح غرورانگیز شهر که با استراتژی دقیقی از ماه‌ها قبل برنامه‌ریزی شده بود و نقش مهم زنان در آن سال‌ها غافل مانده است. آزاد‌شدن خرمشهر تنها یک پیروزی نظامی نبود، بلکه حماسه‌ای بود که جوانان این مرز و بوم با جان و ایمانشان خلق کردند، کشور ما به لحاظ لجستیک و ادوات نظامی با عراق که مورد حمایت ابرقدرت‌ها بود، قابل مقایسه نبود اما اینکه آیا سینما در پرداختن به این موضوع موفق عمل‌کرده است یا خیر، باید گفت عزم ملی برای خلق این دسته آثار وجود ندارد. مسؤولان در هر دوره‌ای تنها شعار حمایت از تولیدات ارزشی سر می‌دهند اما در عمل تنها به فکر ارائه آمار و میزهایشان هستند و در نهایت فیلم‌هایی تولید می‌شود که تنها کارنامه کاری‌شان را پرکند. شاید اگر مسؤولان جلوی هزینه‌های اضافی را بگیرند و کمتر به فکر برپایی جشن‌ها و کمک‌های 500 میلیونی به خانه سینما باشند می‌توان شاهد تولیدات فاخر در حوزه دفاع مقدس و بالاخص حماسه آزادسازی خرمشهر بود. کم‌کاری هنرمندان و مسؤولان کشور در حوزه سینمای جنگ بویژه آزادسازی خرمشهر در شرایطی رخ می‌دهد که می‌بینیم سینمای جهان بشدت به افتخارات نظامی خود اهمیت می‌دهد و حتی اگر پیروزی کوچکی در دوران جنگ کسب کرده باشد آن را با تصویر‌سازی به‌گونه‌ای جلوه می‌دهد که به افتخاری بزرگ برای خود بدل می‌کند. گواه این ادعا نیز فیلم‌های متعددی است که درباره جنگ دوم جهانی ساخته شده است. خرمشهر در سینمای ایران با زنده‌یاد رسول ملاقلی‌پور آغاز شد. او که خود در جبهه‌های نبرد حضور داشت و جنگ را از نزدیک لمس کرده بود اولین فیلمسازی بود که در سال 1364 با ساخت فیلم «بلمی به سوی ساحل» اشغال خرمشهر را به تصویر کشید. بیشترین تصویر از خرمشهر را در فیلم‌های احمدرضا درویش می‌توان جستوجو کرد. او در فیلم‌های «دوئل»، «کیمیا» و «سرزمین خورشید» بیش از فیلمسازان دیگر به روایت گوشه‌ای از حوادثی که در خرمشهر اتفاق افتاده است اشاره دارد. نام محمد جهان‌آرا را در فیلم «دوئل» بارها می‌شنویم و تاثیرگذاری او بر نیروهای مردمی را به وضوح می‌توان دید. شاید یکی از دلایلی که در فیلم‌های درویش بیش از دیگر فیلمسازان می‌توان ردپای خرمشهر را دید به‌دلیل جنوبی‌بودن فیلمساز و تجربه‌های شخصی‌اش در روزهای جنگ در خرمشهر باشد که تاکنون به خوبی توانسته جنگ در آن روزها را به تصویر بکشد. گزاف نیست اگر بگوییم واقعی‌ترین تصاویر از روزهای نخست جنگ را می‌توان در صحنه‌های درگیری فیلم‌های «دوئل»، «کیمیا» و «سرزمین خورشید» دید. محمدحسین لطیفی نیز در فیلم «روز سوم» تصویری از خرمشهر ارائه می‌دهد، شهری که سقوط کرده اما این فیلم به لحاظ درام اشکالات بسیاری دارد و عده‌ای معتقدند فیلم محصول ممیزی وزارت ارشاد است. زیرا موقعیتی که این برادر و خواهر قرار گرفتند به‌گونه‌ای است که برادر می‌تواند خواهرش را بر دوش خود بگذارد و او را از مهلکه نجات دهد اما به دلیل اینکه در سینمای ایران امکان این کار وجود ندارد برادر مجبور می‌شود خواهرش را دفن کند. ممکن است فیلم برگرفته از یک واقعیت در روزهای سقوط خرمشهر باشد اما لطیفی واقعیت را آنگونه که شایسته است نتوانسته به تصویر بکشد به همین دلیل مبنای درام دچار مشکل است. فیلمی با عنوان «578 روز انتظار» توسط احمد عبداللهیان ساخته شد که متاسفانه از کیفیت خوبی برخوردار نبود و فیلم نتوانست مورد توجه قرار گیرد. در فیلم‌های «حریم مهرورزی« (ناصر غلامرضایی) و «دندان مار» (مسعود کیمیایی) وضعیت جنگزده‌های خرمشهری به تصویر کشیده شده است. این دو فیلم یکی از اقامتگاه‌های مهم خرمشهر در تهران را به تصویر می‌کشد. فیلم «حریم مهرورزی» با شادی مردم در روز آزادسازی خرمشهر به پایان می‌رسد. مجتبی راعی در فیلم «عصر روز دهم» به سراغ خانواده‌ای خرمشهری می‌رود که در جنگ مجبور به ترک شهر می‌شوند. در سریال‌های تلویزیونی هم آنگونه که شایسته این حماسه است، توجه نشد. اگر مروری بر سریال‌های حوزه دفاع مقدس که در سال‌های پس از انقلاب از رسانه ملی پخش شده، بیندازیم خواهیم دید دو سریال «خاک سرخ» ساخته ابراهیم حاتمی‌کیا و «در چشم باد» ساخته مسعودجعفری جوزانی به خرمشهر اشاره داشتند. ابراهیم حاتمی‌کیا در سریالش داستان یک زندانی سیاسی به نام ایرج را روایت می‌کند که با پیروزی انقلاب آزاد می‌شود. او هنگام دستگیرشدنش دخترش لیلا را گم می‌کند و همواره در ذهنش به دنبال او بوده است. از سوی دیگر همزمان با شروع جنگ و عروسی لیلا در تهران، او متوجه می‌شود که پدر و مادر واقعی‌اش در خرمشهر زندگی می‌کنند و به دنبال آنها می‌رود، اما این جستوجو همزمان با ویرانی خرمشهر و مهاجرت خانواده لیلا از خرمشهر است. جعفری جوزانی سریال «در چشم باد» با بررسی وقایع سیاسی- اجتماعی سه دوره از تاریخ را در سال‌های 1300، 1320 و 1360 روایت می‌کند. او در بخش سوم این سریال که مربوط به فتح خرمشهر است، صحنه‌های جنگی خوبی را خلق می‌کند و از تصاویر مستند از عملیات بیت‌المقدس و آزادسازی خرمشهر هم استفاده می‌کند. در این سریال نمایی از شادی رزمندگان و فتح خرمشهر به تصویر کشیده شده است. فیلم‌هایی که درباره خرمشهر ساخته شده نسبت به مستندهایی که درباره این شهر و مقاومت طولانی مردم این منطقه در برابر نیروهای عراقی ساخته شده، بسیار محدود است. پرداختن به موضوعاتی چون آزادسازی خرمشهر تنها بهادادن به دفاع مقدس نیست، بلکه این دسته آثار فرهنگ و هویت ما را تشکیل می‌دهند؛ هویتی که در آینده می‌تواند سند افتخار جوانان کشورمان باشد. اما واقعیت این است که هنوز آنگونه که شایسته حماسه‌سازی‌ها و دلاوری‌های این ملت است ارزش‌های مترتب بر این دفاع‌مقدس در میان نسل سوم انقلاب معرفی نشده است. به همین‌خاطر همواره این سؤال از متولیان فرهنگی در بخش‌های مختلف کشور باقی است که ثبت دلاوری‌های مردان و زنان آن زمان به‌عهده کیست؟ بی‌توجهی به ثبت خاطرات و به تصویر‌کشیدن دوران دفاع‌مقدس بویژه حماسه خرمشهر به‌عنوان یک آرمان ملی و اعتقادی، باعث مهجور‌ماندن این حادثه تاریخی خواهد شد. اهالی هنر که عهده‌دار به تصویر کشیدن تاریخ حماسه این مرز و بوم هستند به برگزاری مراسمی همچون «ستایش دلاوری» بسنده می‌کنند و اگر اینگونه پیش برود گزاف نیست اگر بگوییم که روز آزادسازی خرمشهر را باید تنها در تقویم‌هایمان جستوجو کنیم!