سمیه همایون روز:
پرونده هسته‌ای ایران طی 7 سال گذشته با فراز و فرودهای بسیاری همراه بوده اما آنچه در همه این فراز و نشیب‌ها محور و مبنای گفت‌وگوها و بعضا مجادلات قرار گرفته بحث «حق» ایران برای «غنی‌سازی اورانیوم» بوده است. اینکه سایر کشورها در راستای تامین منافع ملی خود در راه احقاق حق کشورهای رقیب مانع تراشی کنند، در عرصه بین‌الملل امری دور از ذهن و بعید نیست اما ریشه آنچه طی سالیان گذشته بر پرونده هسته‌ای ایران رفت را باید در عملکرد مسؤولان وقت این پروژه ملی جست‌وجو کرد. چراکه آنها به محض صدور اولین بیانیه شورای حکام آژانس اتمی و آغاز نخستین فشارها از سوی غرب، با عقبنشینی گام‌به‌گام از مواضع خود، 3 توافقنامه تحت عنوان «بیانیه تهران»، «موافقتنامه بروکسل» و «موافقتنامه پاریس» را با طرف اروپایی آنهم تنها در 13 ماه به امضا رساندند و به این طریق به تعلیق همه فعالیت‌های غنی‌سازی اورانیوم و بازفرآوری و حتی ساخت و مونتاژ قطعات سانتریفیوژها در ایران رسمیت بخشیدند. همین کوتاهی در احقاق حقوق حقه ایران، موجب شد کشورهای اروپایی و آمریکا تا جایی پیشروی کنند که اعطای هرگونه امتیاز سیاسی و اقتصادی به ایران و حتی شروع گفت‌وگوها با تهران را به تعلیق فعالیت‌های غنی‌سازی اورانیوم در ایران مشروط کنند. ماجرای بازی دادن ایران با کارت «تهدید به حمله نظامی» و نیز «گزارش پرونده هسته‌ای به شورای امنیت» ادامه داشت تا زمانی که دولت نهم روی کار آمد و محمود احمدی‌نژاد به عنوان رئیس‌جمهور مسؤولیت این پروژه را بر عهده گرفته و پیشرفت فعالیت‌های اتمی سیر صعودی به خود گرفت، هر چند این پیشرفت‌ها نیز بدون هزینه نبود و در فاصله سال 85 تا 86، 3 قطعنامه علیه ایران در شورای امنیت به تصویب رسید. اما نکته جالب توجه اینکه هرچند این قطعنامه‌ها به بهانه عدم موافقت ایران با تعلیق فعالیت‌های غنی‌سازی اورانیوم به تصویب رسید اما حدود 3 ماه پس از تصویب سومین قطعنامه شورای امنیت، اولین نشانه‌های عقبنشینی طرف غربی از مواضع خود بر سر فعالیت هسته‌ای ایران مشاهده شد. تبادل 2 بسته پیشنهادی ایران و گروه 1+5 در سال 86 و نیز پاسخ ایران به نامه وزرای خارجه گروه 1+5 از جمله کاندولیزا رایس و اعلام آمادگی جهت انجام مذاکرات برمبنای اشتراکات 2 بسته، منجر به برگزاری نشستی شد که علاوه بر سولانا و نمایندگان چین، روسیه، انگلیس، فرانسه و آلمان، برای نخستین بار در 5 سال مذاکرات هسته‌ای، ویلیام برنز نیز به عنوان نماینده آمریکا در مذاکرات ژنو حضور پیدا کرد. این در حالی بود که سران واشنگتن بارها اعلام کرده بودند که فقط درصورت تعلیق فعالیت‌های غنی‌سازی اورانیوم توسط ایران، در مذاکرات حاضر خواهند شد. از این رو، بسیاری از رسانه‌های غربی این اقدام آمریکا را نشانه عقبنشینی در برابر ایران تفسیر کردند.
حذف پیش شرط تعلیق
از آن زمان به بعد با وجود اینکه مذاکرات میان 2 طرف با فراز و نشیب‌های بسیاری همراه بود اما پیش‌شرط تعلیق غنی‌سازی برای گفت‌وگو با ایران برای همیشه از گفتمان طرف غربی بویژه آمریکایی حذف شد که این موضوع را باید ماحصل دیپلماسی پویای ایران و استقامت سیاستمداران کشورمان برابر زیاده‌خواهی‌های اروپا و آمریکا دانست.
گام بزرگ‌تر
اما گام بزرگ‌تر در عرصه به رسمیت شناختن فعالیت غنی‌سازی اورانیوم در خاک ایران پاییز سال گذشته برداشته شد که آن را وامدار دیپلماسی هوشمند دیپلمات‌های کشورمان در حوزه هسته‌ای هستیم. در حالی که اعضای گروه 1+5 در آستانه نشست گروه 20 به زعم خود درصدد بودند با افشای خبر ساخت تاسیسات هسته‌ای فردو، ایران را در تنگنا قرار دهند و همزمان موافقت بین‌المللی را برای تصویب دور چهارم تحریم‌ها علیه تهران کسب کنند، دولتمردان کشورمان با ارسال نامه به آژانس و اعلام خبر ساخت تاسیسات فردو در نزدیکی تهران ابتدا توطئه غرب را خنثی کردند و سپس با ارائه دومین بسته پیشنهادی خود به گروه 1+5 راه آنها را بستند و تلاش آنها را برای تحریم بیشتر ایران ناکام گذاشتند. همین موضوع سران 6 کشور را در موضع انفعال قرار داد و وادار به پذیرش مذاکره بر سر بسته پیشنهادی ایران کرد؛ گفت‌وگویی که پاییز 88 برگزار شد و به «مذاکرات ژنو 2» شهرت یافت. در این نشست نیز زمینه برگزاری نشست وین بر سر مبادله سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران فراهم شد. برگزاری نشست اول گروه وین را باید نقطه عطفی در پرونده هسته‌ای ایران به شمار آورد، چراکه اعضای این گروه یعنی آمریکا، روسیه و فرانسه برای بحث بر سر تامین سوخت رآکتور تهران با ایران وارد گفت‌وگو شدند و پیشنهاد دادند که حاضرند 1200 کیلوگرم اورانیوم کم غنی شده ایران را به کشور ثالث منتقل کرده و تا
20 درصد غنی‌سازی کنند.
ابتکار عمل در دست ایران
صرفنظر از همه بحث‌هایی که بر سر مزایا و معایب این طرح وجود دارد، مهم‌ترین مفهوم این پیشنهاد چیزی جز به رسمیت شناختن غنی‌سازی اورانیوم با غلظت 5/3 تا
5 درصد در ایران نبود اما طرف غربی به زعم خود درصدد برآمد از موضوع تامین سوخت رآکتور تهران به عنوان اهرم فشار علیه ایران بهره جوید و با این ترفند کل ذخایر اورانیوم کم غنی شده ایران را خارج کند. پاسخ تهران– که نتیجه درایت رهبر معظم انقلاب بود - نیز به این حیله شروع غنی‌سازی اورانیوم تا غنای 20 درصد بود تا با نشان دادن توانمندی خود به طرف غربی، اهرم فشار را از دست آنها خارج کند. علاوه بر این، با صدور بیانیه تهران و وارد کردن 2 کشور برزیل و ترکیه به مذاکرات هسته‌ای، عملا ابتکارعمل هدایت مذاکرات در دست ایران قرار گرفت. متاسفانه در 2 روز اخیر، برخی سخنان رئیس سازمان انرژی اتمی مبنی بر آمادگی تهران برای توقف غنی‌سازی 20 درصد در صورت تامین سوخت رآکتور تهران را نوعی عقبنشینی و انعطاف ایران قلمداد کردند که این موضوع ناشی از کج فهمی و نیز عدم احاطه آنان بر مسائل هسته‌ای است. اما واقعیت چیز دیگری است، چراکه ایران با شروع غنی‌سازی 20 درصد علاوه بر نشان دادن میزان توانایی خود، عملا به اعضای گروه وین ثابت کرد که نمی‌توانند از موضوع سوخت رآکتور تهران برای امتیازگیری از ایران بهره‌بگیرند، چراکه چرخه سوخت اکنون در کشورمان تثبیت شده است. این در حالی است که درصورت اقدام غرب به تجهیز کشورهای عرب همسایه ایران به نیروگاه‌های هسته‌ای، نبض حیات این تاسیسات در دست اروپا و آمریکا خواهد بود، چراکه آنها می‌توانند در ازای کوچک‌ترین فعالیت، امتیازات متعددی از عرب‌ها دریافت کنند. از سوی دیگر، با صدور بیانیه تهران و پاسخ ایران به سوالات اعضای گروه وین و نیز اعلام آمادگی سیاستمداران کشورمان برای توقف غنی‌سازی 20 درصد، اکنون توپ در زمین طرف غربی قرار گرفته است. در حال حاضر این آنها هستند که باید حسن‌نیت خود را در قبال برنامه هسته‌ای ایران به افکار عمومی ثابت کنند هر چند مجموع ابتکارعمل‌های ایران مهر پایانی بر پروژه ایران هراسی غرب نیز زده است. به عبارت دیگر باید گفت ورود ایران به حوزه غنی‌سازی 20 درصدی اورانیوم، در واقع اهرم فشاری برای اجبار غرب به تامین سوخت رآکتور اتمی تهران است، چرا که در غیر این صورت جمهوری اسلامی ایران خود اقدام به غنی‌سازی 20 درصد می‌کند و این می‌تواند به مثابه یک کابوس برای غرب تلقی شود. البته نکته قابل توجه آن است که جمهوری اسلامی ایران در حال بررسی راه‌اندازی چند رآکتور با مختصات رآکتور تهران در سراسر کشور است. غرب نیز ناچار به تامین سوخت این رآکتورهاست، چرا که در صورت عدم تامین سوخت اورانیوم 20 درصدی این رآکتورها، ایران دوباره موضوع آغاز غنی‌سازی 20 درصد را مطرح می‌کند. با در نظر گرفتن این شرایط، آیا نمی‌توان گفت غرب اینک در حالت کیش قرار دارد و آیا این وضع قابل مقایسه با عقب‌نشینی‌های فضاحت‌بار هسته‌ای در دوره اصلاحات است؟
نماینده ایران در آژانس درباره عکس‌العمل گروه وین به اعلام آمادگی ایران برای انجام مذاکرات بدون پیش شرط پیرامون تامین سوخت رآکتور تهران گفت: گروه وین تاکنون درباره شرکت و تاریخ جلسه به مدیرکل آژانس پاسخی نداده است. علی‌اصغر سلطانیه درباره اینکه آیا گروه وین به نامه ایران درباره انجام مذاکرات برای تبادل سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران پاسخی داده است، اظهار داشت: در ملاقات با یوکیو آمانو، مدیرکل آژانس آمادگی کامل ایران برای مذاکرات بدون پیش شرط اعلام شده است اما در هر حال ما منتظر پاسخ طرف‌های دیگر هستیم که باید به مدیرکل آژانس اعلام شود. پاسخ جمهوری اسلامی ایران به نامه گروه وین روز دوشنبه (4 مرداد) تحویل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی شد. سلطانیه همچنین درباره عکس‌العمل گروه وین (آمریکا، روسیه، فرانسه و آژانس) به اعلام آمادگی ایران برای مذاکرات که در ملاقات وی با مدیرکل آژانس طی نامه‌ای رسمی اعلام شده بود، گفت: گروه وین تاکنون درباره شرکت و تاریخ جلسه پیرامون تامین سوخت رآکتور تهران به مدیرکل پاسخی نداده است. نماینده کشورمان در آژانس روی سخن خود را خطاب به گروه وین قرار داد و گفت: همانطور که پیش‌تر گفته شد، این آزمونی برای دیگران (گروه وین) است که حسن نظر و عزم سیاسی خودشان را برای انجام این پروژه انساندوستانه در چارچوب آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نشان داده و از مسیر تقابل و اقداماتی چون تحریم که هیچگونه تاثیری بر روند فعالیت‌های صلح‌آمیز هسته‌ای ایران نداشته است و صرفا فضای همکاری در آژانس را مخدوش کرده، دست برداشته و به مسیر همکاری بازگردند.