آزاده حسن پور*
حکیمان ایران‌زمین معتقد بودند اگر طبیب، درمان بیمار خود را از اصلاح غذایی او آغاز نکند، گویی بر کشتن وی جرات یافته است. توجه اساسی‌ای که در طب اصیل ایرانی، نسبت به تغذیه و اصول درست غذا خوردن به چشم می‌خورد، در هیچ‌یک از مکاتب طبی دنیا دیده نمی‌شود. پیشگیری و درمان بیماری‌ها و بهداشت جسم، روح و روان تا زمانی که تغذیه و خوردن و آشامیدن ما کامل و صحیح نباشد، میسر نخواهد شد. براین اساس، می‌پردازیم به معرفی بعضی از خوراک‌های متعارف در بین مردم ایران از دیدگاه طب سنتی:
حکیمان ایران‌زمین معتقد بودند اگر طبیب، درمان بیمار خود را از اصلاح غذایی او آغاز نکند، گویی بر کشتن وی جرات یافته است. توجه اساسی‌ای که در طب اصیل ایرانی، نسبت به تغذیه و اصول درست غذا خوردن به چشم می‌خورد، در هیچ‌یک از مکاتب طبی دنیا دیده نمی‌شود. پیشگیری و درمان بیماری‌ها و بهداشت جسم، روح و روان تا زمانی که تغذیه و خوردن و آشامیدن ما کامل و صحیح نباشد، میسر نخواهد شد. براین اساس، می‌پردازیم به معرفی بعضی از خوراک‌های متعارف در بین مردم ایران از دیدگاه طب سنتی:باقلا‌پلو و ماهی و زرشک پلو با مرغ:
این دو غذای بسیار خوش عطر و طعم که باب میل اکثر ایرانیان است، هر دو مزاجی سرد دارند (به دلیل وجود برنج، مرغ، ماهی و باقلا) که در صورت مصرف زیاد آنها و در درازمدت باعث غلظت خون شده و اخلاط بلغم(سرد و تر) و سودا (سرد و خشک) در بدن ایجاد می‌کنند (بیش از حد لازم و به شکل فاسد). بهترین کار این است که همراه این غذاها، ادویه‌های گرمی مانند فلفل سیاه، زنجبیل، زیره، کنجد، سیاهدانه، آویشن یا عسل (بسته به ذائقه) مصرف شود تا سردی این غذا کاهش یابد.
عدسی:
همانطور که قبلا هم گفته شد، عدسی نیز مانند باقلا، سرد و خشک (سودازا) است و باعث غلظت خون شده ولی به دلیل خواصی چون تقویت حافظه و خونساز بودن آن، می‌توان آن را به همراه گلپر استفاده کرد.
سالادها:
متاسفانه در سال‌های اخیر عادات نادرست غذایی جدیدی در بین مردم ایجاد شده که یکی از آنها حذف انواع سبزی از سفره‌های ایرانی و جایگزینی سالاد است.طبق روایات اهل بیت (ع)، سبزی، آرایش و زینت و برکت سفره است. طبع سبزی‌‌ها نیز گرم است و باعث هضم بهتر غذا می‌شوند، دارای فیبر هستند و مانع یبوست می‌شوند و حاوی مواد معدنی سرشار و ویتامین‌های فراوانی هستند. سالادهای مرسوم ما مانند: خیار، گوجه و کاهو همگی سرد و بلغم‌زایند و باعث اختلال در هضم غذا شده و ایجاد نفخ می‌کنند بویژه اگر روی آنها از انواع سس‌های کارخانه‌ای نیز استفاده شود که به دلیل مواد نگه‌دارنده‌شان، خود قاتل کبد هستند.علاوه بر تمام این مضرات مورد مهم‌تری نیز هست که باید به آن اشاره کرد. طبق اصول طب سنتی، هر میوه و سبزی به دو دلیل باید در فصل خود مصرف شود:
1- بدن نیازی به آن ماده در فصل غیر خودش ندارد.
2- خداوند متعال، در هر فصلی، میوه و سبزی خاص آن فصل را با توجه به مزاج فصل آفریده است تا باعث ایجاد تعادل بین مزاج انسان با طبیعت شود. برای مثال در فصل تابستان که هوا گرم است، انسان با خوردن هندوانه، خیار، گوجه و انواع میوه‌های خنک به تعادل می‌رسد و از گرمازدگی در امان خواهد بود. همین‌طور در فصل زمستان که بدن نیاز به میوه‌هایی با مزاج گرم‌تر دارد تا دچار سردی مزاج نشود، می‌تواند با خوردن میوه‌های زمستانی این مشکل را حل کند. با توجه به نکات بیان شده، باید پرسید چه لزومی به خرید گران‌قیمت گوجه و خیار، آن هم به شکل انباری و مانده در فصل زمستان است و آیا بدن با خوردن این مواد دچار مشکل نخواهد شد؟
لبنیات:
لبنیات با وجود خواص فراوانی که دارند، نباید به تنهایی مصرف شوند. برای مثال پنير با گردو، سیاهدانه یا زیره، شیر با گلاب، عسل، هل یا دارچین، ماست با نعناع و گل سرخ و بالاخره کره با عسل باید همراه شوند، در غیر این صورت هر کدام بسته به مزاجشان، مزاج ما را از اعتدال خارج می‌سازند.
سرکه:
سرکه در طب سنتی ایران از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است اما متاسفانه در سال‌های اخیر از آن غافل شده‌ایم! زمانی که اولین سری پزشکان خارجی مقیم ایران شروع به کار کردند، طبق بخشنامه محرمانه‌ای عنوان شد که اگر می‌خواهید مطبتان همیشه مملو از بیمار باشد، استفاده از سرکه و حجامت را در بین ایرانیان ممنوع کنید! متاسفانه گروهی از پزشکان تحت این عنوان که سرکه برای اعصاب مضر است و سبب زخم و ورم معده می‌شود، مصرف آن را در بین مردم کاهش داده‌اند.طبق تحقیقات طب نوین، سرکه در کاهش کلسترول و چربی خون و قند خون نقش بسزایی دارد. سرکه، سبب بهتر شدن جریان خون در رگ‌ها می‌شود و کمک به هضم غذا می‌کند. سرکه صفرا‌بر است و باعث ضد‌عفونی شدن غذا و از بین رفتن رسوبات و املاح مضر آنها می‌شود. سرکه طبعی سرد دارد و اگر فرد سوداوی (سرد و خشک) و بلغمی (سرد و تر) در مصرف آن زیاده‌روی کند، باعث ضعف اعصاب و بی‌حالی و افت فشار خون می‌شود. این افراد و کسانی که پزشکان سرکه را برای قلب و اعصاب آنها مضر دانسته‌اند، می‌توانند مقدار کمی سرکه را با مصلح خود یعنی عسل یا شیره (سرکه شیره) مخلوط کنند و به این طریق شربت سکنجبین گیاهی برای خود فراهم آورند. این شربت هیچ عارضه‌ای برای افراد نخواهد داشت. البته گفتنی است سرکه حتما خانگی باشد و سرکه‌های شرکتی چیزی جز اسید نیستند که برای معده و اعصاب مضرند و احتمالا پزشکانی که مصرف سرکه را منع می‌کنند منظورشان نوع شرکتی آن است. بهترین نوع سرکه، سرکه انگوری است و پس از آن سرکه سیب و بعد سرکه خرما. در این باب زکریای رازی در رساله سکنجبینه خود، بیش از یکهزار نوع سرکه و سکنجبین را معرفی می‌کند و هر کدام فرمول ساخت ویژه‌ای دارند. در بخش نوشیدنی‌های شفابخش طرز تهیه شربت سکنجبین دارویی را به شما آموزش می‌دهیم.
*پژوهشگر طب سنتی