اصغر صفری فرد*
آلودگی هوا وقتی رخ می‌دهد که گازها، مایعات و ذرات معلق در هوا از چنان غلظتی برخوردار شوند که برای محیط زیست و برای سلامتی انسان‌ها خطرآفرین باشند. یکی از عمده‌ترین مسائل زیست محیطی شهرهای بزرگ و صنعتی در جهان، مسأله آلودگی هواست. این مساله بویژه در شهرهایی که از لحاظ اقلیمی مانند تهران محصور در کوه‌ها هستند یا از شرایط خاص مانند مجاورت با مراکز صنعتی برخوردارند بیشتر دیده می‌شود. همچنین آلودگی هوا از عوامل ایجاد کننده تغییرات آب و هوایی شدید است. در حال حاضر تغییرات آب و هوایی به یکی از مسائل و چالش‌های جهانی پیش روی دانشمندان تبدیل شده است. محققان اظهار می‌کنند که دود ناشی از خودروها و کارخانجات صنعتی از دلایل اصلی ایجاد کننده تغییرات آب و هوایی هستند. نتایج یک تحقیق نشان داد که 10 کیلومتر رانندگی در طول هفته برای هشت ماه، سبب تولید 50 کیلوگرم هوای آلوده می‌شود. البته این امر اختصاص به خودرو‌های شخصی ندارد. برای مثال آلودگی ایجاد شده توسط یک ماشین چمن‌زنی هشت برابر یک خودرو است.
آلودگی هوا وقتی رخ می‌دهد که گازها، مایعات و ذرات معلق در هوا از چنان غلظتی برخوردار شوند که برای محیط زیست و برای سلامتی انسان‌ها خطرآفرین باشند. یکی از عمده‌ترین مسائل زیست محیطی شهرهای بزرگ و صنعتی در جهان، مسأله آلودگی هواست. این مساله بویژه در شهرهایی که از لحاظ اقلیمی مانند تهران محصور در کوه‌ها هستند یا از شرایط خاص مانند مجاورت با مراکز صنعتی برخوردارند بیشتر دیده می‌شود. همچنین آلودگی هوا از عوامل ایجاد کننده تغییرات آب و هوایی شدید است. در حال حاضر تغییرات آب و هوایی به یکی از مسائل و چالش‌های جهانی پیش روی دانشمندان تبدیل شده است. محققان اظهار می‌کنند که دود ناشی از خودروها و کارخانجات صنعتی از دلایل اصلی ایجاد کننده تغییرات آب و هوایی هستند. نتایج یک تحقیق نشان داد که 10 کیلومتر رانندگی در طول هفته برای هشت ماه، سبب تولید 50 کیلوگرم هوای آلوده می‌شود. البته این امر اختصاص به خودرو‌های شخصی ندارد. برای مثال آلودگی ایجاد شده توسط یک ماشین چمن‌زنی هشت برابر یک خودرو است.آلوده‌کننده‌های مختلفی برای شهرها تعریف و اندازه استاندارد آنها تعیین شده است، در واقع حد استاندارد این آلاینده‌ها بر اساس میزان اثرگذاری آنها روی سیستم‌های مختلف بدن تعریف می‌شود. در چندین سال اخیر روند رشد صنعتی و مصرف‌‌گرایی دو عامل مهم ناشی از فعالیت‌های انسانی در تخریب محیط‌زیست بویژه آلودگی هوا بوده است. عمده‌ترین این آلاینده‌ها شامل دی اکسیدکربن، دی‌اکسید گوگرد، اکسیدهای ازت، هیدروکربن‌ها، منوکسید کربن و ذرات معلق است. این آلاینده‌ها ممکن است با چشم دیده شده یا نامرئی باشند. برخی از ترکیبات فوق به تنهایی عامل مستقیم آسیب‌رسانی به افراد بوده و برخی دیگر به‌طور غیرمستقیم، به واسطه اثرات متقابل ذرات و ترکیبات با یکدیگر بر سلامتی جوامع بشری تأثیرگذار خواهند بود. آلاینده‌های مذکور به‌طور عمده حاصل سوختن سوخت‌های فسیلی در صنایع و خودروها بوده و برخی نیز به واسطه نشت یا عدم‌کنترل مؤثر مواد و ترکیبات شیمیایی مورد استفاده در صنایع و کالاهای مصرفی هستند. بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، سالانه 3 میلیون نفر در سطح جهانی در اثر عوارض مربوط به آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند. همچنین طبق آمار سازمان جهانی بهداشت در سال 2005، 6 درصد از مرگ و میرهای سالانه سالمندان به دلیل آلودگی هوا بوده است. به عبارت دیگر 1/1 میلیون نفر سالمند در سراسر جهان به دلیل همین موضوع فوت می‌کنند. حدود 90 درصد فوت‌شدگان در کشورهای توسعه‌یافته بوده و از این مقدار تنها نیم میلیون نفر فقط در کشور آمریکا جان خود را از دست داده‌اند که از آمار مرگ و میر ناشی از حوادث رانندگی در این کشور بیشتر است. بر اساس گزارش سال 2002 سازمان جهانی بهداشت، 5 درصد از موارد سرطان ریه و 2 درصد از کل مرگ و میرهای ناشی از عوارض قلبی در شهرهای آلوده به علت آلودگی هوا بوده است. متاسفانه در شهرهای آلوده متوسط سالانه بستری بیماران قلبی به علت آلودگی منوکسید کربن 68 درصد افزایش یافته است.
تأثیر آلودگی هوا روی سلامتی
بر اساس نتایج تحقیقات، وسایل نقلیه موتوری بیش از 95درصد از منوکسید کربن موجود در هوا را تولید می‌کنند که تنفس آن به سکته‌های قلبی و مغزی منجر می‌شود. غلظت منوکسید کربن در ساعات اولیه صبح و ساعات پایانی روز به بیشترین مقدار خود می‌رسد. از آنجایی که میل ترکیب مونوکسید کربن با هموگلوبین 200 برابر اکسیژن است، با ایجاد ترکیب پایدار «کربوکسی هموگلوبین»، میزان اکسیژن‌رسانی به بافت‌های بدن کاهش یافته و به تناسب درصد آلودگی، علائمی نظیر سرگیجه، سردرد، خواب‌آلودگی، اختلالات حافظه‌ای، کاهش بازده کاری و در موارد شدیدتر ایست قلبی و مرگ بروز می‌کند. افراد سالمند و بیماران قلبی - عروقی با در معرض قرار گرفتن در هوای آلوده شهرها، جان خود را به خطر می‌اندازند. چنانچه هر فرد به‌طور متوسط، ۵ ساعت در شهری که دارای آلودگی هوا بویژه مونوکسیدکربن در حد بالاست، فعالیت داشته یا هوای آلوده فضای آزاد را استنشاق کند، دچار مسمومیت مزمن با مونوکسیدکربن خواهد شد. ذرات معلق بویژه با اندازه 10 میکرون، به علت ریز بودن از مجاری فوقانی تنفسی نفوذ کرده و وارد سیستم تنفس می‌شوند و به علت ریزی در سطح حبابچه‌های ریوی نشست می‌کنند که بخشی از بیماری‌های ریوی را به آنها نسبت می‌دهند. تماس افراد با سابقه بیماری تنفسی با ذرات معلق در هوا، حملات آسم و تنگی نفس ریوی را در پی دارد. باید توجه داشت مصرف‌کنندگان دخانیات که در هوای آلوده زندگی می‌کنند، آلودگی بیشتری را وارد بدن خود کرده و در معرض خطر بیشتری هستند. تحقیقات نشان داده است طیف وسیعی از اختلالات و عوارض آلودگی هوا بر دستگاه تولید مثل، بارداری، سلامت جنین و نوزاد اثر می‌گذارد. بررسی‌ها نشان می‌دهد اثرات آلاینده‌ها بر جنین شامل عوارضی مانند وزن پایین در هنگام تولد، تاخیر رشد داخل رحمی و مرگ داخل رحمی است. میزان مواجهه مادر با گروهی از ذرات معلق یا هیدروکربـن در هشتمیـن مـاه بارداری بـر رشد جنین اثر مستقیم دارد. این اتفاق بیشتر در نواحی صنعتی و شهرهای بزرگ بویژه در زمستان رخ می‌دهد. همچنین آلودگی هوا موجب ناراحتی چشم‌ها، گلو و شش‌ها می‌شود. سوزش چشم، سرفه و تنگی نفس هنگام آلودگی هوا بسیار بالاست. از آنجایی که تمرینات بدنی مستلزم تنفس سریع‌تر و عمیق‌تر است، ممکن است علائم بروز بیماری هنگام آلودگی هوا افزایش یابد. وجود شرایط آلودگی هوا در مواقع پدیده وارونگی هوا (اینورژن) باعث افزایش تراکم سطحی آلاینده‌های هوا می‌شود که لازم است از تمام فعالیت‌های بدنی خاص، ورزش و تمرینات ورزشی خودداری شود.
شاخص استاندارد آلودگی (PSI)
شاخص استاندارد آلودگی (PSI) جدول و مقیاسی از چگونگی کیفیت هواست که به میزان صفر تا 500 است و در بسیاری از گزارش‌های هواشناسی استفاده می‌شود. PSI بیشتر از 100، دلالت بر وضعیت هوای ناسالم دارد. در منطقه محل سکونت خود شاخص استاندارد آلودگی هوا را بررسی کنید. اگر شاخص استاندارد آلودگی (PSI) بیشتر از 100 است، مراقب باشید. در شهرهای بزرگ، ماشین‌ها، اتوبوس‌ها، هواپیماها و صنایع گوناگون ممکن است هوا را آلوده کنند. در روستاها و شهرهای کوچک نیز در اثر وجود گرد و غبار ناشی از رفت و آمد تراکتورها، کامیون‌ها و ماشین‌های کشاورزی بر جاده‌های خاکی و دود حاصل از آتش زدن چوب و محصولات کشاورزی، هوا آلوده می‌شود. آلودگی هوا در فضاهای بسته بویژه مناطق روستایی که از سوخت جامد برای گرمایش و پخت و پز استفاده می‌کنند نیز مطرح است. میزان دریافت آلایندگی یک زن خانه‌دار روستایی که در طول روز از سوخت جامد برای پخت و پز و گرمایش استفاده می‌کند، معادل مصرف 2 پاکت سیگار است.
راه‌های مراقبت از خود و خانواده
هنگام آلودگی شدید هوا در طول روز، حتی‌المقدور سعی کنید در خانه بمانید. میزان آلاینده‌ها در خانه بسیار کمتر از فضای بیرون است. میزان آلاینده‌ها هنگام آغاز فعالیت‌های شهری به دلیل ترافیک، به طور معمول افزایش می‌یابد. هنگام ظهر به دلیل شرایط جوی کاهش و در بعد از ظهر‌ها افزایش و دوباره در نیمه‌های شب کاهش می‌یابد. بدترین زمان آلودگی هوا هنگامی است که آسمان ابری و خیابان‌ها مملو از ماشین هستند. اگر مجبورید بیرون بروید، کارها و فعالیت‌های بیرون از منزل خود را در ساعت‌های اول صبح یا بعد از غروب آفتاب انجام دهید. فعالیت بیش از حد انجام ندهید، چون هر چه سریع‌تر نفس بکشید، آلودگی بیشتری را داخل ریه‌های خود می‌کنید. تاثیر آلودگی هوا - حتی به میزان کم - بر کودکان بیش از بزرگسالان است، چرا که تعداد تنفس آنها بیشتر بوده و به این ترتیب میزان آلاینده‌های بیشتری را وارد بافت ریه خود می‌کنند. افراد مبتلا به بیماری‌های تنفسی یا قلبی در برابر آلودگی هوا واکنش شدیدتری نشان می‌دهند، بدین سبب هنگام آلودگی شدید وضعیت آنها بدتر می‌شود تا حدی که باید فعالیت‌های خود را محدود کنند یا تحت مراقبت‌های پزشکی قرار بگیرند. تحقیقات نشان می‌دهد زندگی در مجاورت بزرگراه‌های پرترافیک با نرخ سرطان در کودکان ارتباط مستقیم دارد، به طوری که کودکان ساکن در منازل مجاور خیابان‌هایی که بالغ بر 20 هزار خودرو در آن به طور روزانه تردد می‌کنند، چند برابر بیشتر از دیگر کودکان در معرض آسیب هستند. درباره ورزش هم باید به این نکته توجه کنیم، زمانی که ورزش می‌کنیم چون نفس عمیق و سریع‌تر می‌کشیم، میزان بیشتری ازآلاینده‌ها را وارد ریه می‌کنیم. به همین دلیل توصیه می‌شود در ساعاتی که آلودگی به بیشترین حد خود می‌رسد ورزش نکنید و از خانه خارج نشوید. فراموش نکنید که سالن‌های ورزشی از آلودگی در امان نیستند. در سالن‌های ورزشی هوای داخل تهویه شده و خواه ناخواه هوای بیرون به داخل سالن آمده و آلاینده‌ها را به همراه خود می‌آورد و حتی گاهی اوقات هوای داخل سالن ورزشی از بیرون آلوده‌تر است. این در حالی است که هر سال با فرارسیدن فصل سرد، آلودگی هوا به عنوان یک موضوع نگران کننده مطرح می‌شود. برای ساکنان شهرهای بزرگ مانند تهران این واقعه چندان عجیب و غریب نیست. پدیده آلودگی هوا بر سلامت کودکان، سالمندان و بیماران قلبی تاثیرات بشدت منفی دارد. بیایید تا همه ما قبل از آنکه هوای پاک موضوع خاطرات گذشته‌هایمان شود، در حفظ و نگهداری آن کوشا بوده و در انجام این مسؤولیت اجتماعی، ملی و جهانی سهم خود را ادا کنیم و به یاد داشته باشیم که در این کره خاکی، تنفس هوای پاک، حداقل حق ما و فرزندانمان است. تغییر زندگی مردم در کاهش آلودگی هوا بسیار مهم است. شاید تصور کنیم که تنها راه کمک ما عدم استفاده از خودروی شخصی است، اما در یک تحقیق که در کشور کانادا انجام گرفت، مشخص شد که اگر هر خانواده کانادایی یک لامپ معمولی رشته‌ای خود را با یک لامپ فلورسنت (مهتابی) تعویض کند، باعث کاهش آلودگی تولید شده توسط نیروگاه‌ها معادل 66 هزار خودرو می‌شود. بزرگداشت روز هوای پاک روز تشویق جامعه و آگاهی‌رسانی به آنها برای داشتن هوای تمیز، نه‌تنها در این روز، بلکه در تمام طول عمر و بیان فواید هوای سالم و خطرات هوای آلوده است. هر کدام از ما در آلودگی هوا به نحوی نقش داریم، بیاییم برای کاهش آلودگی هوا و تمیز شدن آن هم نقش داشته باشیم.
*کارشناس ارشد خون‌شناسی و بانک خون