آزاده صالحي
استاد! در یکی از سالن‌های موزه فرشچیان به تابلویی به نام «دام سرنوشت» برخوردم. شما در این تابلو آهویی را در میان گرگ‌ها به تصویر کشیده‌اید که غرق در خون است و گرگی پنجه در گلوی او افکنده و آهو تسلیم و رضا تن به کشتن سپرده است. با این اوصاف می‌خواستم سوال اول را درباره سرنوشت مطرح کنم. یعنی دیدگاه هنرمندی مثل شما به سرنوشت چگونه است؟
این را بگویم که من اصولا آدمی هستم که به سرنوشت معتقدم. هرچند صحبت در این وادی گسترده است و در این مقال نمی‌گنجد اما اگر نظر شخصی مرا بپرسید می‌گویم سعادت و آرامش بشر در پذیرفتن سرنوشتی است که خداوند برای او مقدر کرده است. این یعنی خواست خداوند و ما باید به تمکین آن بپردازیم و به این مقدرات راضی باشیم.
یعنی آدمی ناگزیر از پذیرش سرنوشت و به قول شما مقدرات است که گاه چندان هم به مذاقش خوش نیست؟
نه، من کلمه ناگزیر را به کار نمی‌برم. من می‌گویم انسان‌ها باید از سرنوشت تمکین کنند. شما تصور کنید وقتی امام حسین(ع) در جریان واقعه کربلا سر به آسمان می‌گیرد و می‌فرماید: خدایا راضی‌ام به رضای تو دیگر ما چه می‌توانیم بگوییم!
یک نکته جالب در آثار شما به چشم می‌خورد و آن جایگاه مخصوص و متعالی است که شما برای زن در کارهایتان درنظر می‌گیرید. همان طور که می‌دانید زن در نگارگری‌های قدیم اساسا در خدمت روایت‌ها و افسانه‌ها بود و بیشتر در جامه ساقی و ندیم و معشوق ظاهر می‌شد و به هر حال نقش حاشیه‌ای و منفعل داشت اما در آثار شما خاصه در آثار متأخرتان، به پیوند زن و زمین تاکید دارید و او را مانند یک مرد، مظهر کمالات می‌دانید.
درست است. ببینید خداوند اسمای زیادی دارد که کمال و جمال از آن جمله است. در واقع تمام زیبایی‌های جهان مبتنی بر همین جمال الهی است. اگر به چهل‌ستون اصفهان بروید و هزاره‌های اطراف آن را بنگرید زن‌ها و مردانی را مشاهده می‌کنید که به حالت عاشق و معشوق و در قالب ساقی و مطرب تصویر شده‌اند. حتی متاسفانه امروز از زن در تمام دنیا به‌عنوان حالت تبلیغاتی استفاده می‌شود اما همانطور که اشاره کردید من در کارهایم به زن قداست بخشیدم و به همان ترتیب که کمال را در مرد نشان دادم، این ویژگی را در زن نیز ترسیم کردم.دلیلش هم این است که ما زن‌های فرهیخته‌ای در مملکت‌مان داریم که به مثابه الگو و سرمشق هستند و جای آن است که در عالم هنر از آنها یاد شود.
پدرتان زنده‌یاد حاج‌غلامرضاخان فرشچیان چقدر در پرورش استعدادهای شما موثر واقع شد؟ آیا به خاطر تبحری که وی در زمینه قالی و فرش داشت به این سمت گرایش یافتید؟
درباره بخش نخست پرسش‌تان باید بگویم او نقش مهمی در یافتن خط‌مشی‌های من در زمینه هنر داشت. البته او استاد قالیبافی نبود بلکه نماینده تمام تجار فرش و شرکت‌های فرش بود و به هر حال در آن سال‌ها از شهرت و اعتبار خاصی برخوردار بود. به طوری که استادان برجسته‌ای به واسطه پدرم به منزل ما رفت و آمد می‌کردند که در زمینه طراحی نقشه قالی برای بهبود کار خود از او مشورت می‌گرفتند و حاج میرزای امامی، استاد صانعی و... از این جمله بودند.
و استاد عیسی بهادری...
او استاد من بود، در زمینه یادگیری و آموزش طراحی قالی. عیسی بهادری اثر ماندگاری به نام «فرش دریا» از خود به یادگار گذاشت که بسیار زیباست. او این اثر را به سفارش و خواست پدرم طراحی کرد.
آقای فرشچیان! حالا که صحبت به فرش کشیده شد به خاطرم آمد که در گفت‌وگو‌یی که چند ماه پیش با هم داشتیم فرمودید فرش ایران در حال حاضر درجه بیست و هفتم را در دنیا پیدا کرده است و متعاقبا گفتید به‌تازگی به اصفهان رفته‌اید و سردر اصفهان را به جای کاشیکاری ناب و مطلوب ایرانی شبیه سردر غسالخانه یافته‌اید. فکر می‌کنید دلیل تنزل کیفیت فرش و کاشیکاری ایرانی چیست؟
به نظرم این بیشتر مربوط به افرادی است که در این زمینه کار می‌کنند. به بیان ساده‌تر امروز یک نوع شتابزدگی و آسان‌یابی تولید در آثار هنری احساس می‌شود. درباره پرسش شما بد نیست به خاطره‌ای اشاره کنم. حدود 10 سال قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، شرکت فرش تصمیم گرفت نشستی با طراحان فرش نظیر استاد عیسی بهادری، رستم شیرازی، من و چند نفر دیگر داشته باشد.
در این نشست پیشنهاد شد که نقوش شاخص ایرانی که به تدریج دارد وارد بازارهای بین‌المللی می‌شود، حق کپی‌رایت کسب کند اما متاسفانه این طرح هرگز به انجام نرسید و همانطور که می‌دانید ما به عضویت قانون کپی‌رایت بین‌المللی درنیامدیم. طبعا میسر نشدن این کار، ضرر جبران‌ناپذیری به هنر فرش ایران وارد کرد و کشورهایی چون رومانی، ترکیه و خاصه چین، از نداشتن حق کپی‌رایت ما سوءاستفاده کردند و موتیف‌های اصیل ایرانی را به قیمت خیلی ارزان در بازارهای بین‌المللی بردند. متاسفانه با وجود اینکه این کشورها چیزی در این زمینه نداشتند اما به یمن این تاراج هنری توانستند به همه جا در هنر برسند. البته چین در نوع خود کارهای هنری زیبایی دارد ولی هنرش اساسا به پای نگارگری و طراحی فرش ایرانی نمی‌رسید. خب اگر ما هم عضو قانون کپی‌رایت بودیم هرگز به قول شما کیفیت فرش‌هایمان نزول نمی‌کرد آن هم تا این درجه. زمانی بود که فرش ایران بر بازارهای بین‌المللی احاطه داشت و حالا قضیه برعکس شده. یعنی بازارهای بین‌المللی به فرش ايران تسلط یافته است.
چند وقت پیش با یک هنرمند ایرانی که تازه از نیویورک برگشته بود صحبت می‌کردم، نکته جالب در صحبت‌های او این بود که چینی‌ها نمایشگاهی از مینیاتورهای خود را به معرض نمایش اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها گذاشته بودند.
مینیاتوری که ردی از تقلید و کهن‌نگري در آن به چشم نمی‌خورد و هرچه بود نشانگر تزریق المان‌های تازه و پیش بردن مینیاتور با دنیای پیشرفته امروز بود. این یعنی چین علاوه بر تصرف بازارهای اقتصاد جهانی توانسته در عرصه هنر جهانی هم یکه‌تاز باشد و خوش بدرخشد. چرا ما نتوانیم مینیاتورمان را نو کنیم یا دست کم آن را در بازارهای جهانی بهتر از دیگران جلوه دهیم؟ ما که خود داعیه‌دار تاریخچه درخشان نگارگری هستیم.
این حرف درستی است و من تا اندازه‌ای آن را قبول دارم اما توجه داشته باشید که متاسفانه ممالک اطراف ایران به دلیل نداشتن هویت قصد کردند تا فرهنگ ما را تحت نفوذ خود در بیاورند.
سه سال پیش من کتابی به نام «اشکال هندسیهًْ العربیه» از موزه مترو پوليتن آوردم و به آستان قدس‌رضوی دادم تا مورد مطالعه قرار گیرد. در این کتاب براساس مستندات عنوان شده بود که تمام نقوش و موتیف‌ها و نقش برجسته‌های ایرانی به نام اعراب ثبت شده است و جالب اینکه این کتاب به 27 زبان زنده دنیا یعنی از انگلیسی گرفته تا مالزیایی ترجمه شده بود. دردناک‌تر از همه این بود که این کتاب به دانشکده‌ها و کتابخانه‌ها رسوخ کرده بود و دانشجویان و استادان به هنگام تحقیق و مطالعه تصور می‌کردند این نقوش متعلق به عرب‌ها بوده است. درحالی که کسی نمی‌داند این میراث از آن ایران بوده است. چند روز پیش که با میرحسین موسوی، رئیس فرهنگستان هنر که مرد علاقه‌مندی به عرصه هنر نیز هست صحبتی داشتم این کتاب را به او دادم تا از طریق وی دانشگاه‌ها متوجه شوند که این نقوش مال ما است.
حالا که به عرب‌ها اشاره کردید جا دارد سوالی بپرسم و اینکه در حال حاضر دو حراجی بزرگ و بنام که یکی از آنها در دوبی هم برگزار می‌شود با نام «کریستی» و «ساتوبیز» درصدد خرید آثار هنری ایران هستند. باتوجه به این مساله این حراجی‌ها بیشتر در اندیشه رونق اقتصاد هنر هستند یعنی فروش صرف یا واقعا
هنر دوست هستند؟
من به جرات می‌توانم بگویم جنبه اقتصادی دارد و خیلی به ندرت اشخاصی در این حراجی‌ها یافت می‌شوند که باطنا به هنر علاقه‌مند باشند. اغلب شرکت‌کنندگان این حراجی‌ها را مجموعه‌دارهای بزرگی از کشورهای سويیس، انگلیس و ... تشکیل می‌دهند. آنها نه تنها آثار هنری ایران بلکه بهترین آثار جهان را خریداری و در مجموعه‌های خود نگهداری می‌کنند.
نگارگری ایرانی با وجود داشتن استادانی چون شما و دیگر هنرمندانی که سال‌ها عمرشان را در این عرصه گذاشتند همچنان محدود به محیط‌های خارج از دانشگاهی است و تا این زمان هرگز نتوانسته به شکل رشته‌ای مستقل در دانشگاه‌های هنر رسمیت یابد.
من به شخصه واقعا نسبت به این قضیه ابراز تاسف می‌کنم. کما اینکه اخیرا با مسؤولان وزارت علوم نشستی برگزار شد که در آن جا نیز من به مطرح کردن این بحث پرداختم. البته از سال‌ها پیش من با دست‌اندرکاران این حیطه صحبت‌های زیادی کردم. حتی برای دکتر توفیقی، وزیر آموزش عالی نامه‌ای نوشتم که در گفتوگوی قبل آن را به شما هم نشان دادم و در آن نامه کتبا از او درخواست کردم تا درباره آکادمیک شدن نگارگری اقدام کنند اما متاسفانه تا این لحظه توجهی به این مقوله نشده است. چند روز پیش هم جلسه‌ای با استادان دانشگاه داشتیم اما به جای طرح مباحث از این دست، نشست حالت تعارف و معمولی داشت و بی‌نتیجه بود. در حالی که اگر دانشکده‌ای برای این رشته در نظر گرفته شود حتم بدانید که در مشتقات هنر ایران تاثیر بسزایی خواهد داشت. یعنی آکادمیک شدن نگارگری بی‌تردید در رشته نقشه فرش، کاشی و... موثر واقع می‌شود و متاسفم که بگویم برخلاف ما، چین، ژاپن و هند به هنر نگاری‌گری‌شان اهمیت دوچندان می‌دهند و آن را حتی وارد سیستم دانشگاه‌هایشان نیز کرده‌اند.
ببینید وقتی موج غرب‌گرایی در دهه‌های 30 و 40 پیش از پیروزی انقلاب رواج یافت، همانطور که اشاره کردم کشورهای دیگر به فرهنگ ما رخنه کردند زیرا آنها به‌خوبی می‌دانستند اگر یک مملکت فرهنگ خود را از دست بدهد، زودتر تحت تاثیر قرار خواهد گرفت. این مساله مختص کشور ما هم نبود، بلکه غرب سعی کرد هنر نو را در سراسر جهان رواج دهد که به ایران هم رسید. این مساله تا جایی ادامه یافت که به‌عنوان مثال نقاشی‌های بزرگ قرن 19 اتریش، فرانسه و ایتالیا از آثار «جکسون پلاگ» از قیمت کمتری برخوردار می‌شدند. بنابراین هنرمندان باید با تکیه بر هوش و فراست خود متوجه این مساله باشند. متاسفانه امروز، این قضیه نوگرایی به شعر هم سرایت کرده است و شعر شکل نوپردازانه به خود گرفته است. هرچند ما شاعران خوب در این زمینه کم نداریم.
منتقدان معتقدند شما با داشتن 70 سال سابقه، هنرمندی هستید که به جرات می‌توان شما را در نقاشی جدید (مینیاتور) صاحب سبک جدید دانست. توضیح دهید که چرا در این سال‌ها آثارتان به لحاظ محتوا، عمدتا به سمت عرفان و باورهای مذهبی کشش داشته است؟
خب این به نظرم به ذات پاک احدیت بستگی دارد، یعنی رسیدن به کمال محبوب.
با توجه به اینکه سال 2008 از سوی یونسکو سال جهانی مولانا نامگذاری شده بود و شما هم تابلوی بسیار زیبا و پرمعنایی با عنوان «شمس و مولانا» تصویر کرده‌اید که مدتی پیش در اصفهان رونمایی شد، می‌خواستم بپرسم دیدگاه «محمود فرشچیان» به هنگام خلق این اثر بر کدام ویژگی مولانا استوار بوده است یعنی شما جذب چه خصوصیت او شدید؛ جهان‌بینی، شیوه زندگی و...؟
این به دیدگاه شما به‌عنوان یک مخاطب بستگی دارد، یعنی شما هستید که می‌توانید مقابل این تابلو بایستید و رموز آن را دریابید (با خنده).
با توجه به اینکه به تازگی به ایران بازگشته‌اید چه توشه هنری برایمان به ارمغان آورده‌اید؟ کار جدیدی کرده‌اید؟
پیش از هر چیز باید به حرکت شایسته فرهنگستان هنر اشاره کنم که قرار است «شاهنامه» فردوسی را چاپ کند و استادان شایسته و خوبی در حال طرح زدن این کتاب هستند. از من نیز دو تابلو خواستند که حقیقتا وقت نمی‌کردم هر دو را انجام دهم. بنابراین تنها به کار کردن روی تابلوی «آفرینش» پرداختم. همچنین یک تابلوی دیگر هم اخیرا کار کرده‌ام که عنوانش حضرت سلیمان(ع) و ملکه صباست.
درباره پنجمین کتاب‌تان که مدتی پیش به همت نشر گویا منتشر شد، صحبت کنید.
این کتاب همانطور که اشاره کردید به کوشش آقای میرباقری، مدیر نشر گویا، خود من و دوستان دیگر که در چاپ آن‌نظارت داشتند منتشر شده است و مجموعه‌ای از کارهای اخیر من مانند تابلوهای «کوثر»، «غدیرخم»، «حضرت سلیمان(ع) و ملکه صبا» و... است.
یک کتاب هم سه سال پیش در ایتالیا از شما
چاپ شد.
بله، اما بعد از انتشار چاپش در ایتالیا نایاب شد و به ایران نرسید.
از اینکه بار دیگر فرصتی به ما دادید تا در محضرتان باشيم، سپاسگزارم.
من هم از شما ممنونم.