اصغر صفری‌فرد*
نیاز به خون واقعی است. یک نفر از 4 نفری که وارد بیمارستان می‌شوند به خون نیاز پیدا می‌کنند. یک مجروح حادثه رانندگی ممکن است به بیش از 50 واحد خون، یک بیمار سرطانی ممکن است به بیش از 8 واحد پلاکت در هر هفته و یک گیرنده پیوند مغز استخوان ممکن است به بیش از 50 واحد گلبول‌های قرمز،
30 واحد پلاکت و 25 واحد پلاسما نیاز داشته باشد.
هر ثانیه یک نفر در دنیا نیاز به خون دارد و ممکن است یک نفر از هر 3 نفر در طول زندگی خود به خون احتیاج پیدا کند. ما نمی‌توانیم پیش‌بینی کنیم چه موقع خود، همسر و فرزندان یا بستگان و دوستان ما به خون نیاز خواهیم داشت. در هر روز هزاران نفر به تزریق خون نیاز پیدا می‌کنند و اگر خون یا فرآورده‌های خونی در دسترس‌شان قرار نگیرد از دنیا خواهند رفت. مردم بسیاری در سرتاسر دنیا، از همه سن‌ها و نژاد‌ها، برای ادامه حیات خود به خون نیاز دارند و این امر، اهمیت دریافت این ماده حیاتی را با توجه به پیچیدگی‌های خدمات پیشگیرانه و مزمن شدن بیماری‌ها و فراوانی بروز حوادث و سوانح، دو‌چندان می‌کند. نیاز به خون، نیاز جهانی است اما دستیابی همه نیازمندان و بیماران به خون امکان‌پذیر نیست. کمبود خون بویژه در کشورهای در حال توسعه و با درآمد کم کاملا مشهود و حاد است. متاسفانه بیشتر مردم دنیا در این کشورها زندگی می‌کنند.
در هر کشور در میان موقعیت‌هایی که به انتقال خون نیاز دارند، جراحی، کم‌خونی حاد و عوارض حاملگی بیشترین موارد را شامل می‌شوند. در کشورهای داری امکانات پیشرفته تشخیصی، آزمایشگاهی و درمانی، مقدار فراوان خون برای موارد شیمی‌درمانی، جراحی قلب باز، پیوند عضو، بهبود بیماری‌های خونی مانند سرطان خون یا لوسمی، تالاسمی و هموفیلی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در کشورهایی که امکانات درمانی و تشخیصی کم و ظرفیت‌های درمانی محدود است، بیشتر خون‌های جمع‌آوری شده به مصرف بانوان درمورد اورژانس زایمان و کودکانی که به علت ابتلا به مالاریا و سوء‌تغذیه دچار کم‌خونی حاد شده‌اند، می‌رسد. با این حال بدون توجه به درجه پیشرفت بهداشت و درمان هر کشور، انتقال خون تنها انتخاب برای زنده ماندن بیشتر بیماران است. شمار حوادث و تعداد مجروحان این حوادث که نیاز به خون پیدا می‌کنند در سطح جهانی به طور مرتب در حال بالا رفتن است. در حالی که کشورهای در حال توسعه امکانات بهداشتی و درمانی خود را گسترش می‌دهند و از ابزار‌های تشخیصی و روش‌های درمانی بهتری سود می‌برند، جهت درمان بیماری‌های مختلف مانند بدخیمی‌ها و ناهنجاری‌های خونی و انجام جراحی‌های بزرگ به انتقال خون نیاز پیدا کرده و در پی آن، احتیاج به خون و فرآورده‌های خونی افزایش می‌یابد. پیشرفت‌های فناوری در کشورهای صنعتی منجر به ابداع روش‌ها و شیوه‌های جدید درمانی شده و این روش‌های درمانی به انتقال خون نیاز دارند. طبق اطلاعات به‌دست آمده، اگر انتقال خون در آمریکا صورت نمی‌گرفت، 5/4 میلیون آمریکایی در سال می‌مردند. در حال حاضر به علت گسترش شهرنشینی، شیوع حوادث و سوانح افزایش چشمگیری داشته و افزایش طول عمر بشر موجب پدید‌آمدن مشکلات کهنسالی از جمله بیماری‌های مزمن و کم‌خونی همراه این بیماری‌ها شده است. در پی ارتقای سطح سلامتی جوامع مختلف و پیشرفت‌های فراوان در زمینه‌های پزشکی و درمانی و به دنبال آن افزایش طول عمر سالمندان، نیاز به خون نیز بالا رفته است. امروزه بیش از هر زمان دیگری به خون به عنوان عامل مهمی در نجات جان نیازمندان، نیاز است. همچنین وجود بیماری‌های ارثی همراه کم‌‌خونی‌ها مانند تالاسمی و... تعداد نیازمندان به خون را افزایش داده و در حال حاضر تامین خون سالم و کافی یکی از نگرانی‌های مجامع پزشکی در سطح جهان است.
زنان؛ نیازمندترین گروه‌ها به خون
در کشورهای کم‌درآمد، زنان و کودکان نیازمندترین گروه‌ها به خون هستند. هر ساله بیش از 500 هزار زن حین بارداری و زایمان جان خود را از دست می‌دهند که 99 درصد آنان در کشورهای در حال توسعه و با درآمد پایین زندگی می‌کردند. حدود 25درصد آنها یعنی ۱۵۰ هزار نفر بویژه در کشورهای در حال توسعه و با درآمد اقتصادی کم، به علت عدم دسترسی به خون و فرآورده‌های خونی، جان خود را از دست می‌دهند در حالی که با اهدای خون سالم به راحتی می‌توان از این مرگ و میرها پیشگیری کرد. خونریزی پس از وضع حمل غیرقابل پیش‌بینی است و به‌سرعت موجب مرگ مادر می‌شود. خونریزی شدید در صورتی که به آن توجه نشود، می‌تواند در عرض 2 ساعت حتی زن سالمی را به کام مرگ فرو‌بکشد. خونریزی مهم‌ترین عارضه زایمان و حاملگی بوده و شایع‌ترین عامل مرگ مادران است. خونریزی پی‌در‌پی در حین زایمان یا بعد از وضع حمل و عدم دسترسی به خون سالم و کافی، عامل حدود 34 درصد مرگ مادران در آفریقا، 31 درصد در آسیا و 21 درصد در آمریکای لاتین و منطقه کارائیب است. در آفریقا، خطر مرگ مادران یک مورد به ازای هر 16 مورد است در حالی که این خطر در آسیا یک مورد به ازای هر 65 مورد و در آمریکای شمالی یک مورد به ازای هر 2 هزار و 700 مورد است. بیماران دچار خونریزی شدید، مانند مجروحان تصادفات و اعمال جراحی بزرگ (قلب، کلیه استخوان و زنان)، مبتلایان به تالاسمی ماژور، بیماران مبتلا به هموفیلی که به فرآورده‌های مشتق از خون وابسته هستند، مبتلایان به بیماری‌های مزمن مانند بعضی سرطان‌ها (بویژه در مرحله شیمی‌درمانی)، بیماری‌های التهابی مزمن و نارسایی مغز استخوان، بیماران کلیوی وابسته به دیالیز، افراد دچار سوختگی‌های شدید، افراد گیرنده پیوند عضو، نوزادان مبتلا به زردی ناشی از ناسازگاری خون مادر و جنین و آسیب‌دیدگان حوادث پیش‌بینی نشده از قبیل سیل، زلزله و تصادفات رانندگی از مهم‌ترین نیازمندان به خون و فرآورده‌های خونی هستند.
خون مصنوعی، امیدی در آینده
اگرچه طب انتقال خون مدت زیادی نیست که در دنیای پزشکی ظهور یافته اما طی همین مدت کوتاه جایگاه بسیار مهمی در تامین نیازهای درمانی بیماران پیدا کرده است. طب انتقال خون در دهه‌های اخیر به میزانی پیشرفت یافته که موفقیت پزشکی بدون استفاده از توانایی‌های آن متصور نیست. امروزه استفاده از خون و مشتقات آن شامل گلبول قرمز، پلاکت، پلاسما و پروتئین‌های مشتق از پلاسما در درمان بسیاری از بیماری‌ها و روش‌های درمانی جایگاه ویژه و منحصر به فردی دارد. از آنجا که به‌نظر نمی‌رسد در آینده‌ای نزدیک جایگزین مناسبی برای خون و مشتقات آن یافت شود، درمان بیماران در حال و آینده همچنان به خون و فرآورده‌های حاصل از آن وابسته خواهد بود. سازمان‌های انتقال خون هم در سراسر جهان برای نجات جان بیماران نیازمند به خون و فرآورده‌های آن، از افراد داوطلب سالم خون گرفته و پس از فرآوری آن را به صورت رایگان در اختیار بیماران نیازمند قرار می‌دهند. با وجود پیشرفت در علوم پزشکی، سالیان متمادی نیاز است تا با ابداع خون مصنوعی، این ماده جایگزین خون انسان شده و نیاز به دریافت خون از افراد مرتفع شود.
چند توصیه پس از اهدای خون
پس از اهدای خون به مدت 10 تا 15 دقیقه روی تخت خونگیری استراحت کنید و از جای خود بلند نشوید. بدن شما به این زمان نیاز دارد تا خود را با حجم خون اهدایی تطبیق دهد. چنانچه شما زودتر از آنکه کارشناسان اجازه می‌دهند از جای خود برخیزید، ممکن است دچار سرگیجه و ضعف شوید یا حتی تعادل خود را از دست داده و غش کنید. هنگام بلند شدن، از تخت به‌عنوان تکیه‌گاه استفاده کنید و با تکیه بر دستی که از طریق آن خون اهدا کرده‌اید بلند نشوید. این کار ممکن است سبب خونریزی مجدد شود.
چنانچه سیگاری هستید، حداقل برای نیم الی یک ساعت بعد از اهدای خون سیگار نکشید.
چنانچه پس از اهدای خون دچار سرگیجه شده یا آنکه احساس ضعف یا غش کردن و از حال رفتن به شما دست داد، روی زمین دراز بکشید و پاهایتان را بالا قرار دهید. برای مثال پاها را به دیوار یا صندلی تکیه دهید یا زیر پاها بالشی قرار دهید. اگر امکان دراز کشیدن برای شما وجود نداشت، می‌توانید نشسته و خم شوید و سر را بین زانوهای خود قرار دهید.
بعد از اهدای خون می‌توانید بعد از نیم ساعت به کار و زندگی روزمره خود بازگردید، منوط به آنکه تا 24 ساعت به دستی که از طریق آن خونگیری انجام شده، فشار وارد نکنید و از انجام کارهای سخت و بلند کردن اجسام سنگین بپرهیزید تا ناحیه سوزن زده شده دچار کبودی یا خونریزی نشود. همچنین تا 24 ساعت اقدام به انجام ورزش (غیر از پیاده‌روی) و تمرینات بدنی سنگین نکنید.
خلبانان و خدمه پروازی هواپیماهای مسافری، خلبانان هواپیماهای جنگی، رانندگان جرثقیل و همه وسایل نقلیه سنگین، غواصان، کسانی که در آتش‌نشانی کار می‌کنند، ورزشکارانی که ورزش سنگین و حرفه‌ای انجام می‌دهند، افرادی که از نردبان بالا می‌روند یا در ساختمان‌های مرتفع روی داربست کار می‌کنند، رانندگان قطار و کوهنوردان باید حداقل 12 تا 24 ساعت بین اهدای خون و بازگشت به کار و شغل‌شان فاصله زمانی باشد.
بعد از اهدای خون، مصرف اضافی هیچگونه مواد غذایی مکمل و مقوی ضرورت ندارد و حجم و سلول‌های خونی شما به‌طور خودکار جایگزین می‌شود. به هرحال در صورتی که تمایل دارید سلول‌های خونی شما سریع‌تر جبران شود، مصرف محدود قرص‌های حاوی ترکیبات آهن و ویتامین C در روزهای بعد از اهدای خون با مجوز پزشک مستقر در واحد اهدای خون و با میزانی که ایشان تعیین می‌کند، بلامانع است. گفتنی است حجم مایع خون اهدایی شما در 24 ساعت و تعداد گلبول‌های قرمز خون شما نیز حداکثر در عرض 2 تا 4 هفته توسط بدن جبران می‌شود. روی خون اهدایی شما به طور منظم آزمایش‌هایی با هدف ردیابی بیماری‌های منتقله از راه خون نظیر ایدز، هپاتیت B، هپاتیت C، سیفلیس و نیز تعیین گروه خونی انجام شده و نتیجه حاصله در قالب کارت خون به نشانی شما ارسال می‌شود. در مراجعه‌های بعدی خود به پایگاه‌های اهدای خون، کارت خون قبلی خود را به‌همراه داشته باشید.
پیشرفت‌های ایران
پیشرفت‌های سازمان انتقال خون ایران در سالیان اخیر موجب افتخار فراوان است. با وجود آنکه از ابتدای انقلاب اسلامی تاکنون جمعیت کشور 2 برابر شده، ولی اهدای خون به میزان 15 برابر و فرآورده‌های خونی
30 برابر شده است. میزان خونگیری از 123هزار واحد در سال در ابتدای انقلاب، به بیش از یک‌میلیون و 800 هزار واحد در سال افزایش یافته است. از طرف دیگر جمعیت کشور ما یک‌درصد جمعیت جهانی است اما درصد اهدای خون ما بالای 2 درصد است، یعنی 2 برابر میزان جهانی اهدای خون داریم. همچنین می‌دانیم که شاخص اهدای خون به صورت تعداد نفر اهدا‌کننده به ازای هر یکهزار نفر جمعیت ارزیابی می‌شود که اگر این شاخص بالای 20 نفر باشد، وضعیت مطلوب خواهد بود. خوشبختانه این شاخص در کشور که در ابتدای انقلاب حدود 5/3 در هزار نفر بود، اکنون به 25 نفر به ازای هر یکهزار نفر جمعیت رسیده است. ایران در منطقه خاورمیانه مقام اول را در انتقال خون دارد.
در تعطیلات تابستانی اهدا فراموش نشود!
عدم وجود جایگزین مناسب برای خون، محدود بودن مدت زمان نگهداری خون و فرآورده‌های خونی و نیاز همیشگی به خون و فرآورده‌های آن سبب شده تا اهدای خون از اهمیت و جایگاه ویژه‌ای برخوردار شود. شما ممکن است در تعطیلات نوروزی یا تعطیلات تابستانی آنقدر مشغول برنامه‌ریزی برای اوقات فراغت خود و ترتیب دادن مسافرت‌ها و برنامه‌های تفریحی شوید که در آن روزها از اهدای خون غافل شوید اما هیچگاه نباید فراموش کنید که بیماری، سوانح و تصادفات هرگز تعطیل‌پذیر نیستند و مطمئن باشید که سازمان انتقال خون در همه این روزها بی‌صبرانه منتظر حضور شما خواهد بود.
* کارشناس ارشد خون‌شناسی و بانک خون و دبیر آموزش شرکت مادر تخصصی پالایش و پژوهش خون