محسن ردادی
این آدم تقوا نداشت از روز اول. این آدم عدالت نداشت. این آقا آنقدر حب ریاست داشت که اگر در راه حب ریاستش هزارها تومان، میلیون‌ها تومان، سهم امام مصرف می‌شد، تلف می‌شد، این آقا حاضر بود تلف بشود، نامش را به‌خوبی ببرند. چندین انسان تلف بشوند، خون‌ها ریخته شود ولی این آقا به یک مقام بالاتر برسد. «بر آنان بخوان حکایت کسی را که آیه‌های خویش را بدو (تعلیم) دادیم ولی از آن آیات جدا شد. اگر می‌خواستیم وی را به وسیله آن آیه‌ها بلند می‌گردانیدیم، ولی به پستی گرایید و هوس خویش را پیروی کرد».
این آدم تقوا نداشت از روز اول. این آدم عدالت نداشت. این آقا آنقدر حب ریاست داشت که اگر در راه حب ریاستش هزارها تومان، میلیون‌ها تومان، سهم امام مصرف می‌شد، تلف می‌شد، این آقا حاضر بود تلف بشود، نامش را به‌خوبی ببرند. چندین انسان تلف بشوند، خون‌ها ریخته شود ولی این آقا به یک مقام بالاتر برسد. «بر آنان بخوان حکایت کسی را که آیه‌های خویش را بدو (تعلیم) دادیم ولی از آن آیات جدا شد. اگر می‌خواستیم وی را به وسیله آن آیه‌ها بلند می‌گردانیدیم، ولی به پستی گرایید و هوس خویش را پیروی کرد».(اعراف 177- 175)
تا مرجعیت
سیدکاظم میرفیضی معروف به شریعتمداری، زمانی با برادرش در شهر تبریز دکان قندفروشی داشت اما ظاهرا فروختن قند به مردم چندان کام او را شیرین نمی‌کرد و آرزوی دست یافتن به مقام بالاتری را در سر می‌پروراند. شاید به همین دلیل بود که فعالیت‌هایی در زمینه ورود به مجلس شورای ملی شاهنشاهی انجام داد که با موفقیت توأم نبود. اما سیدکاظم راه دیگری را برای طی کردن پله‌های ترقی و ریاست یافته بود و در مدرسه طالبه تبریز منتظر یافتن فرصتی بود تا خودی نشان دهد. این فرصت زمانی پیش آمد که حکومت پوشالی پیشه‌وری درهم شکسته بود و شاه به عنوان ناجی آذربایجان، پس از آرام شدن اوضاع به این دیار سفر کرد. یکی از برنامه‌های محمدرضای جوان، دیدار با علمای تبریز بود اما جو آذربایجان به گونه‌ای بود که علمای متعهد تبریز ملاقات با شاه را اساسا حرام و فسق می‌دانستند. اما شریعتمداری موقعیت را مغتنم شمرده و علاوه بر ملاقات با محمدرضا پهلوی، نطق غرایی در روز چهارشنبه 6 خرداد 1326 در مراسم خوشامدگویی به شاه ایراد می‌کند: «اعلیحضرتا! طلاب علوم دینی فقط انتظار و تقاضا دارند که تناسب مقام خدمتشان مورد توجه ملوکانه واقع شوند» و در مقام پوزش نسبت به بی‌محلی دیگر علما به شاه، می‌گوید: «بی‌نهایت متاسف و شرمنده هستیم و قهرا به آقایان هم دیر خبر رسیده که نتوانسته‌اند افتخار شرفیابی حاصل کنند! در این مراسم، شریعتمداری10 هزار تومان از شاه دریافت کرد! این رفتار و سخنان شریعتمداری با واکنش جدی علمای تبریز مواجه شد. شریعتمداری توسط علمای آذربایجان تفسیق و از آن خطه بیرون رانده شد. ناچار به قم رفت و در آنجا رحل اقامت افکند. علمای قم، به گذشته این روحانی جوان و تازه‌وارد به دیده اغماض نگریستند و چندان به او سخت نگرفتند. شریعتمداری در قم رشد کرد و پس از فوت آیت‌الله بروجردی به مقام مرجعیت نائل آمد. در همان زمان، سران جبهه ملی طی نشستی به اتفاق آرا شریعتمداری را شایسته تراز مقام مرجعیت شیعه دانستند و به تبلیغ او پرداختند. از همان زمان، رابطه میان ملی‌گرایان و شریعتمداری آغاز شد و ادامه یافت. جز تبلیغ ملی‌گرایان، حمایت رژیم پهلوی از سیدکاظم شریعتمداری نیز در تثبیت مرجعیت وی تاثیر داشت. دولت پهلوی که اجبارا باید مرجعی را میان مردم تبلیغ کند، تصمیم داشت برای تضعیف موقعیت امام از بقیه کاندیداها حمایت کند. در این زمینه اولویت با شریعتمداری بود که خواهان انقلاب علیه سلطنت نبود و از حرکت‌های انقلابی هم دفاع صریح نمی‌کرد. البته این امر، خود به خود ذهن انقلابیون را نسبت به وی بدبین می‌کرد.
آیت‌الله شریعتمداری قبل از انقلاب اسلامی
گزارش‌های زیادی توسط ساواک تهیه شده که نشان از تقابل آیت‌الله شریعتمداری با امام خمینی(ره) دارد. ساواک بارها احساس شریعتمداری نسبت به امام را گزارش کرده و در مقاطع حساس از این مساله برای تضعیف موقعیت امام خمینی استفاده کرد. البته اظهارات و اقدامات شریعتمداری علیه امام خمینی اوایل شدید بود اما رفته رفته با نزدیک شدن به سال‌های پایانی عمر حکومت پهلوی، این اظهارات به صورت مخفیانه‌تر بیان می‌شود. در آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی یک بولتن 31 صفحه‌ای وجود دارد که تاریخ آن به 1/7/57 یعنی 4 ماه قبل از انقلاب اسلامی بازمی‌گردد. ظاهرا مقامات ارشد رژیم پهلوی در آخرین تلاش‌های خود برای حفظ سلطنت، دست به دامان آیت‌الله شریعتمداری شده‌اند و از او کمک و راهنمایی خواسته‌اند. گزارش این دیدار به صورت بولتن در اختیار مقامات بالا و به احتمال زیاد شخص محمدرضا پهلوی قرار گرفت. در این بولتن ویژه درباره ملاقات یکی از مقامات ساواک با آیت‌الله کاظم شریعتمداری و مهم‌ترین اظهارات آیت‌الله شریعتمداری اینگونه گزارش شده است:
- اظهار علاقه وی به محمدرضا پهلوی و موافقت با رژیم سلطنتی
- مخالفت ظاهری مشارالیه با رژیم به منظور حفظ ارتباط خود با گروه‌های سیاسی دیگر و مردم
- معرفی نجف به عنوان پایگاهی برای مخالفان و عامل بروز تظاهرات‌ها و قتل عام در کشور و ارسال اعلامیه‌ها از شهر مذکور
- انتقاد به عملکرد[ امام] خمینی مبنی بر سکوت در مقابل ظلم و ستم دولت عراق نسبت به مسلمانان
- موافقت وی (آیت‌الله شریعتمداری) با دولت نظامی و برقراری حکومت نظامی در شهرها
- آزادی زندانیان سیاسی در صورت اطمینان به عدم انجام اقدامات ضدامنیتی از طرف آنان بعد از آزادی
- توجه بیشتر به اوضاع شهر قم، بیان خطر اقدامات و مخالفت‌ها علیه دولت از طریق رسانه‌های گروهی به منظور متحد نمودن مردم علیه [ امام ]خمینی و عملکرد آن... در بخشی از این سند آمده است: «آقای شریعتمداری اظهار نمود سلام مرا به پیشگاه اعلیحضرت برسانید که اعلیحضرت اطمینان داشته باشند همان مشکلاتی که امروز ایشان دارند ما هم داریم... من برای حفظ مملکت و صیانت سلطنت فکر می‌کنم... خمینی و کسانی که مانند او فکر می‌کنند که حکومت اسلامی برای مملکت مناسب است، در خراب کردن قدرت دارد و برای سازندگی، نه سازمانی دارند نه توانایی. من صریحا می‌گویم که با خمینی و اعمال او مخالفم. تعدادی از علما به من مراجعه می‌کنند یا بحث راجع به روش من و خمینی، سوال می‌کنند که آیا اختلافی داریم؟ من می‌گویم بلی. او مخالف شاه است در حالی که من این‌طور نیستم... برقراری حکومت نظامی کار باارزش و مفیدی بود و باید باقی بماند و من صریحا می‌گویم به عرض اعلیحضرت برسانید و به نخست‌وزیر هم بگویید که هر چه می‌توانند مدت فرمانداری نظامی را طولانی‌تر کنند». بنابراین آیت‌الله شریعتمداری از قبل از انقلاب هم با امام خمینی سر ناسازگاری داشت و به روش‌های انقلابی اعتقادی نداشت. حوادث بعد از انقلاب نشان داد که او این طرز تفکر را حفظ کرده است.
آیت‌الله شریعتمداری پس از انقلاب اسلامی
پس از انقلاب، شریعتمداری خود را در ظاهر همراه با انقلاب نشان داد و تا جایی پیش رفت که به صورت ضمنی (و نه صراحتا) خود را صاحب انقلاب می‌دانست و امام خمینی را احتمالا فردی تصور می‌کرد که از جریان به وجود آمده بهره می‌برد! شریعتمداری دشمنی خود را با امام خمینی و یارانش حفظ کرده بود. فرهاد بهبهانی از اعضای جمعیت دفاع از آزادی و از افراد نزدیک به نهضت آزادی می‌گوید: «در اوایل تشکیل جمع هیأت امنا (جمعیت دفاع از آزادی) ما یکسری تماس‌ها با آیت‌الله شریعتمداری برقرار کرده بودیم. به خاطر می‌آورم که آیت‌الله شریعتمداری، خود اعتراضش علیه اوضاع از ما بیشتر بود و صریحا به ما گفت: آقایان باید بنشینند و فکری کنند که کار مملکت از دست آخوند خارج شود...». شریعتمداری در جریان تصویب قانون اساسی، مخالفت خود را با نحوه تصویب آن اعلام داشت و مانعی در برابر شکل‌گیری قانون اساسی محسوب می‌شد اما با قاطعیت امام، از موضع خود عقب‌نشینی کرد و مخالفت خود را با تشکیل مجلس خبرگان قانون اساسی پس گرفت. موضوع دیگری که شریعتمداری را در برابر امام خمینی و جمهوری اسلامی قرار داد، غائله آذربایجان و حزب جمهوری خلق مسلمان آذربایجان بود. به دنبال اعلام موجودیت حزب جمهوری اسلامی (19/11/1357) که موسسان آن (شهید مظلوم دکتر بهشتی، حجت‌الاسلام خامنه‌ای، موسوی اردبیلی، باهنر و هاشمی‌رفسنجانی) از حمایت موثر امام خمینی برخوردار بودند، در روز 24/12/57، حزب جمهوری خلق مسلمان که حمایت شریعتمداری را پشت خود داشت اعلام موجودیت کرد و ظاهرا پرچمی مقابل حزب جمهوری اسلامی و رهبری امام خمینی از سوی جبهه مخالف به زمین کوبیده شد. شریعتمداری خود را در حال رقابت با امام خمینی می‌دید و سعی می‌کرد از همه ابزارها برای گسترش نفوذ و افزایش دامنه اعتبارش استفاده کند. حزب خلق مسلمان تحت حمایت صریح آیت‌الله شریعتمداری به فعالیت‌های ضدانقلابی و جدایی‌طلبانه در آذربایجان ادامه می‌داد. در مهم‌ترین اقدام، صداوسیمای آذربایجان به تصرف این حزب درآمد و دیگر نهادهای دولتی را نیز تهدید یا تصرف کردند. در این زمان امام خمینی(ره) در قم تشریف داشتند و از قم نهضت را رهبری می‌کردند. ادامه کار این گروه ضدانقلابی و حمایت آیت‌الله شریعتمداری از این گروه امام خمینی را نگران کرده بود. حجت‌الاسلام فلسفی در خاطرات خود می‌گوید: امام خمینی روزی مرا خواست. خدمت ایشان رسیدم. تنها بودند. درباره حزب جمهوری خلق مسلمان گفت‌وگو کردند. از من خواستند نزد آیت‌الله شریعتمداری بروم و به صورت خصوصی از قول امام خمینی به او بگویم که دست از حمایت این حزب ضدانقلاب بردارید. همان موقع حرکت کردم و پیام امام را به او رساندم. شریعتمداری در جواب می‌گوید من همه جا علنا از این حزب حمایت کردم و اگر بگویم به این حزب بستگی ندارم، اعتبار و حیثیت من از بین می‌رود. حجت‌الاسلام فلسفی از جانب امام قول می‌دهد که حیثیت شریعتمداری حفظ و جبران شود. حتی قرار شد مجلسی در مسجد اعظم قم برگزار شود و رادیو و تلویزیون هم پوشش خبری بدهند. در این مجلس آیت‌الله العظمی مرعشی‌نجفی، گلپایگانی و امام حضور به هم برسانند و آقای فلسفی منبر برود و از خدمات و فداکاری‌های آیت‌الله شریعتمداری در راه انقلاب تجلیل شود و به این ترتیب اعتبار شریعتمداری در جریان کناره‌گیری از حزب خلق مسلمان صدمه نبیند. با این حال، شریعتمداری حاضر نمی‌شود دست از حمایت خود از حزب ضدانقلابی جمهوری خلق مسلمان بردارد.
کودتای مذهبی آیت‌الله شریعتمداری در جریان کودتای نوژه
ایران و جهان در تاریخ خود کودتاهایی را تجربه کرده‌اند. در کودتا، تعدادی از نظامیان مراکز سیاسی و اداری کشور را اشغال می‌کنند و با اعلام حکومت نظامی، کنترل اوضاع را در دست می‌گیرند. معمولا کودتا با خونریزی زیادی همراه نیست و به علت برتری مطلق قدرت نظامیان بر اهل سیاست به سرعت به پیروزی می‌رسد. در کودتاها حداکثر از تانک استفاده می‌شود که این تانک‌ها و ادوات زرهی، بیشتر به منظور ایجاد ترس و وحشت است. در سال 1359، کودتایی در ایران طراحی شد که در هیچ نقطه‌ای از جهان سابقه نداشت. این کودتا بیشتر شبیه جنگ بود. در این کودتا قرار بود محوریت با نیروی هوایی باشد و از هواپیماهای جنگنده و بمب‌افکن استفاده شود. این موضوع در جهان سابقه نداشت. کودتای نوژه که حاصل طراحی چندین نهاد اطلاعاتی، امنیتی و سیاسی بود، ابعاد بسیار وسیعی داشت و به گونه‌ای طراحی شده بود که احتمال شکست در آن صفر بود. در جریان انقلاب از سربازان برای سرکوب مردم استفاده شده بود اما در کودتای نوژه، ارتشیان متخصص شامل خلبانان و کماندوها که در زمان شاه برای جنگ با ابرقدرت شوروی آموزش و تربیت شده بودند در مقابل مردم بی‌دفاع قرار می‌گرفتند. اگر در جریان انقلاب مردم سینه در برابر گلوله سپر می‌کردند، در جریان کودتا قرار بود از بمب‌های خوشه‌ای و 750 پوندی برای قتل‌عام مردم استفاده شود. در مرحله اول، هواپیماهای بمب‌افکن به بمباران مراکز حساس سیاسی و انقلابی می‌پرداختند و سپس مردم بی‌دفاع را که برای دفاع از انقلاب به میدان آمده بودند به وسیله شکستن دیوار صوتی می‌ترساندند و در صورت نیاز از بمب‌های چند تنی برای کشتن مردم استفاده می‌شد. در مرحله بعد و پس از اینکه تهران و شهرهای بزرگ به صورت مناطق جنگ‌زده و ویرانه درآمد، نیروهای کماندو وارد عمل می‌شدند و به پاکسازی مناطق می‌پرداختند. اگر این اتفاق می‌افتاد، وحشتناک‌ترین کشتار در قرن بیستم و کل تاریخ جهان رقم می‌خورد زیرا کودتاگران پیش‌بینی کرده بودند در جریان عملیات نظامی، یک میلیون نفر کشته می‌شوند و این آمار ممکن است تا 5 میلیون نفر کشته برسد! این آمار
5 میلیون کشته با توجه به تجهیزات و بمب‌های به کار رفته کاملا منطقی است و اغراق نیست. جز هواپیماهای بمب‌افکن و شکاری که در این عملیات به کار گرفته می‌شد و به دلایل امنیتی تعداد دقیق آن اعلام نشده است، از لشکر یک (گارد جاویدان سابق)، لشکر 2، لشکر 92 زرهی اهواز، لشکر 81 باختران، نیروهای ویژه هوابرد (نوهد) و دیگر گروه‌های ارتشی، به علاوه حزب دموکرات، کومله و گروه‌های تجزیه‌طلب آذربایجان، کردستان، سیستان و بلوچستان، خوزستان و... استفاده می‌شد. همه این گروه‌ها در جریان کودتا قرار داشتند و آمادگی خود را برای درگیری مسلحانه حفظ کرده بودند. به علاوه قرار بود در صورتی که کودتا دچار مشکل شد، کشور عراق هم وارد عمل شود و به کودتاگران کمک کند. در صورت ادامه بحران، آمریکا خود به صورت مستقیم وارد عمل می‌شد و با استفاده از پایگاه‌ها و ناوهای خود در منطقه، به حمایت از کودتاگران می‌پرداخت. شوروی هم در جریان این کودتا قرار داشت. این کودتا از 3 شاخه نظامی، سیاسی و ایدئولوژیک تشکیل شده بود. با وجود به کار بردن سلاح‌های سنگین و هماهنگی و همکاری گروه‌های ضدانقلاب هنوز یک مشکل وجود داشت؛ مشکل این بود که اولا چگونه نیروهای درگیر در کودتا در اجرای ماموریت‌های محوله دچار تردید نشوند و ثانیا پس از چنین کشتار وحشتناکی چگونه می‌توان به دولت کودتا مشروعیت بخشید. کلید حل هر 2 مشکل در شاخه ایدئولوژیک کودتا نهفته بود. سران کودتا با علمایی که احتمال می‌دادند از جمهوری اسلامی و امام خمینی(ره) کینه داشته باشند تماس گرفتند و از آنها درخواست کمک کردند. در رأس این افراد، آیت‌الله شریعتمداری قرار داشت. نیروهای ارتشی با وجود اینکه در دوران طاغوت تربیت شده بودند، فرزندان همین مملکت بودند و به اسلام و روحانیت اعتقاد داشتند. آنها حاضر نبودند علیه اسلام و روحانیت کودتا کنند. سران کودتا برای اینکه به افراد خود اطمینان دهند این کودتا علیه اسلام و انقلاب نیست آنها را به قم می‌فرستادند تا با آیت‌الله شریعتمداری دیدار کنند و پس از تایید شریعتمداری، با اطمینان خاطر در عملیات شرکت کنند.بسیاری از این افراد مقلد آیت‌الله شریعتمداری بودند و واضح است که وی تا چه حد بر آنها نفوذ داشت. یکی از کودتاگران که به قم و بیت آیت‌الله شریعتمداری رفته بود از تجمع خلبانان و ارتشیان در بیت وی خبر می‌دهد که برای استفسار از جریان کودتا به قم آمده بودند. آیت‌الله شریعتمداری درباره اصل کودتا سخنی نگفت ولی در پاسخ به مراجعان مرتبا تکرار می‌کرد: «ظلم هرگز پایدار نمی‌ماند.» این جمله توسط کودتاگران به معنای تایید کودتا تفسیر می‌شود. شریعتمداری در مرحله دوم کودتا نقش مهم‌تری را برعهده دارد. زمانی که جماران در 3 سورتی پرواز با خاک یکسان شده است و امام خمینی از صحنه سیاست حذف شده‌اند، شریعتمداری وارد عمل می‌شود. در طراحی کودتا خانه‌ای در حوالی یوسف‌آباد برای انتقال شریعتمداری از قم به تهران اجاره شده بود. شریعتمداری در این خانه مستقر می‌شد و به عنوان رهبر مذهبی، کودتا را تایید می‌کرد. زمانی که رادیو و تلویزیون به دست کودتاچیان تصرف می‌شد، وی مستقیما یا به وسیله نوار و اعلامیه با مردم سخن می‌گفت و مردم را به همکاری با کودتا فرامی‌خواند. کودتاگران به صورت مستقیم با پسر آیت‌الله شریعتمداری در ارتباط بودند. از طرف دیگر کودتاگران مطمئن بودند در صورتی که امام خمینی نباشند و آیت‌الله شریعتمداری به عنوان یک مرجع تقلید پیام بدهد و از کودتا حمایت کند، ارتش انگیزه‌ای برای مقاومت ندارد و به سرعت به کودتاگران تسلیم می‌شود. سران کودتا روی شریعتمداری بسیار حساب می‌کردند. فرمانده کودتا (بنی‌عامری) در جلسه‌ای عنوان کرده بود: «با علما و روحانیونی که طرفدار آیت‌الله شریعتمداری هستند دست به دست هم دادیم تا یک اسلام نوین در سطح مملکت پیاده کنیم». کودتای نوژه به لطف خدا شکست خورد و خائنان به سزای عمل خود رسیدند اما شریعتمداری به علت اینکه به صورت مستقیم در کودتا دست نداشت، تحت تعقیب قرار نگرفت و متاسفانه بخش‌هایی از مصاحبه کودتاگران که به نقش شریعتمداری در کودتا اذعان کرده بودند از صداوسیما پخش نشد. کودتاگران در بازجویی‌ها و مصاحبه تلویزیونی خود به ارتباط کودتا با بیت آیت‌الله شریعتمداری اعتراف کرده بودند اما این بخش از اعترافات و مصاحبه‌ها به دلایل امنیتی و سیاسی حذف شد و به اطلاع عموم نرسید. شاید اگر در آن زمان به جای مصلحت‌اندیشی، مردم را در جریان دخالت شریعتمداری در کودتا قرار می‌دادند، فرصت برای توطئه‌های بعدی فراهم نمی‌شد. 2 سال پس از کودتای نوژه در اردیبهشت 1361، کودتای جدیدی کشف شد که در پی براندازی جمهوری اسلامی بود. قطب‌زاده با همراهی آیت‌الله شریعتمداری رهبری این کودتا را برعهده داشتند. این بار دخالت شریعتمداری در کودتا مستقیم بود. او 500 هزار تومان به کودتاگران کمک کرده بود و اعتراف کرد که در جریان کودتا بوده ولی اقدامی در جهت جلوگیری از آن به عمل نیاورده است. زمانی که اعترافات متهمان منتشر شد، خشم مردم برانگیخته شد و جامعه مدرسین قم پس از بررسی اعلام کرد شریعتمداری شرایط مرجعیت را از دست داده است و دیگر تقلید از او جایز نیست. شریعتمداری با صدایی لرزان و ظاهری مضطرب در صفحه تلویزیون ظاهر شد و ضمن استغفار، تعهد کرد که دیگر در امور مشابه شرکت نداشته باشد. شریعتمداری تا پایان عمر یعنی فروردین 1365 که به علت سرطان کلیه درگذشت، در انزوا بود. امروز دیگر شریعتمداری فقط به عنوان یک عبرت و تجربه تلخ درباره عواقب دنیازدگی و جاه‌طلبی روحانیت مطرح است. آیت‌الله مشکینی(ره) عالم اخلاقی درباره شریعتمداری می‌گوید: «من 20 سال است که این آدم را می‌شناسم. این آدم تقوا نداشت از روز اول. این آدم عدالت نداشت. این آقا آنقدر حب ریاست داشت که اگر در راه حب ریاستش هزارها تومان، میلیون‌ها تومان، سهم امام مصرف می‌شد، تلف می‌شد، این آقا حاضر بود تلف بشود، نامش را به‌خوبی ببرند. چندین انسان تلف بشوند، خون‌ها ریخته شود ولی این آقا به یک مقام بالاتر برسد... به خدا از روز اول، وجود این مرد چوب لای چرخ این انقلاب بود».