بهرنگ فتوحی
اعتقاد به شهر به عنوان یک موجود زنده، موجودی که نفس می‌کشد، زندگی می‌کند و ممکن است روزی بمیرد، پس از بروز تاثیرات انقلاب صنعتی در جهان ظهور کرد. کشورهایی که پس از جنگ‌های طولانی دوره‌های ساخت و ساز خود را آغاز کرده بودند، روزی به جایی رسیدند که شهرهایشان ترکیبی از ساختمان‌های فولادی و بتونی بود که با اتوبان‌ها و بزرگراه‌های عجیب و غریب به هم وصل می‌شد. در این شهرها سه مساله به‌طور کامل نادیده گرفته شده بود: نخست تعریف شهر به عنوان مکان زیست انسان‌ها با همه چیزهایی که زندگی انسان را ممکن می‌کند. دوم، توجه به شهر به عنوان حلقه اتصال انسان‌ها به محیط‌زیست و طبیعت و در نهایت بستر اجتماعی شهرها به عنوان فضای تعامل افراد با یکدیگر. بنا به نظر کارشناسان این سه تعریف می‌تواند پایه و اساس شهر زیبا شود. به عبارت دیگر شهرزیبا شهری است که در آن بین سه عنصر انسان، طبیعت و کالبد شهر تعادل ایجاد شود، تعادلی که در حال حاضر در اکثر شهرهای ایران نشانی از آن به چشم نمی‌خورد. مقوله سیمای شهری در این بخش از تاریخ شهرنشینی تاثیرگذارترین راهکار برای رسیدگی به وضعیت زیبایی و تعادل در شهر است.
اعتقاد به شهر به عنوان یک موجود زنده، موجودی که نفس می‌کشد، زندگی می‌کند و ممکن است روزی بمیرد، پس از بروز تاثیرات انقلاب صنعتی در جهان ظهور کرد. کشورهایی که پس از جنگ‌های طولانی دوره‌های ساخت و ساز خود را آغاز کرده بودند، روزی به جایی رسیدند که شهرهایشان ترکیبی از ساختمان‌های فولادی و بتونی بود که با اتوبان‌ها و بزرگراه‌های عجیب و غریب به هم وصل می‌شد. در این شهرها سه مساله به‌طور کامل نادیده گرفته شده بود: نخست تعریف شهر به عنوان مکان زیست انسان‌ها با همه چیزهایی که زندگی انسان را ممکن می‌کند. دوم، توجه به شهر به عنوان حلقه اتصال انسان‌ها به محیط‌زیست و طبیعت و در نهایت بستر اجتماعی شهرها به عنوان فضای تعامل افراد با یکدیگر. بنا به نظر کارشناسان این سه تعریف می‌تواند پایه و اساس شهر زیبا شود. به عبارت دیگر شهرزیبا شهری است که در آن بین سه عنصر انسان، طبیعت و کالبد شهر تعادل ایجاد شود، تعادلی که در حال حاضر در اکثر شهرهای ایران نشانی از آن به چشم نمی‌خورد. مقوله سیمای شهری در این بخش از تاریخ شهرنشینی تاثیرگذارترین راهکار برای رسیدگی به وضعیت زیبایی و تعادل در شهر است.سیدابراهیم بن‌محمد که سابقه حضور چندساله در وزارت مسکن را دارد سیمای شهر را اینگونه معرفی می‌کند: تمام عوامل و بخش‌های شهر را که به چشم می‌آیند سیمای شهری می‌گویند. شهر نه‌تنها عاملی است که مورد مشاهده میلیون‌ها نفر از هر طبقه با هر روحیه‌ای قرار می‌گیرد، بلکه محصول کار سازندگان، سیاست‌های مدیران شهری، اعتبارهای اختصاص‌یافته و اقلیم منطقه‌ای است. سیمای یک شهر ممکن است برای مدتی ثابت بماند، اما اجزای آن به‌طور دائم تغییر می‌کند. مهم این است همان‌گونه که ما شهرها را می‌سازیم شهرها هم ما را می‌سازند. پایه‌ریزی سیمای شهری در بحث طراحی شهری صورت می‌گیرد و جالب اینجاست که طراحی شهری نیز در ایران هیچ‌گونه متولی‌ای ندارد. اصولا شهرهای ما به دست آدم‌هایی ایجاد شده و گسترش می‌یابد که هیچ سنخیتی با این علم ندارند و حتی جایگاه سیمای شهری را به‌عنوان یک علم که نیاز به متخصصان اجرا دارد قبول ندارند. شهرهای ما به دست خود ما خلق میشود که به گفته معمار بزرگ و پژوهشگر تاریخ معماری ایران -کریم مجتهدی- فاجعه شهرهای امروزی، دخالت عامه مردم در چهره شهرهاست و دست روی دست گذاشتن مسؤولان. بخش دیگری از ظرفیت یک شهر زیبا به مقوله ارتباط آن با محیط زیست و فضای طبیعی مربوط میشود. تجربه دوران انقلاب صنعتی به ما این نکته را گوشزد می‌کند که محاط شدن در فضایی که شدیدا آمیخته با تکنولوژی‌های نو و ماشینی باشد روی مسائل روحی، روانی و سلامت انسان تاثیر می‌گذارد. تمام این عوامل به همراه نیازی که انسان به‌طور طبیعی به فضاهای بکر و دست‌نخورده طبیعت دارد، در آغاز قرن جدید تعریف شهر را با دگرگونی همراه کرد که نتیجه این تغییر زاویه دید را می‌توان در شهری که ژاپنی‌ها در حال ساخت آن هستند، یافت. در این شهر هزار طبقه که به یک آپارتمان به‌شدت عظیم شبیه است عنصر اصلی شهرسازی مسائل زیست‌محیطی و ارتباط آدم‌ها بر بستر طبیعت قرار داده شده است. اما در ایران علاوه بر مسائل یادشده چند نکته دیگر هم در ارتباط میان شهر و طبیعت وجود دارد. نکته اول اینجاست که بسیاری از شهرستان‌های ما هنوز آنچنان از بدنه طبیعت جدا نشده‌اند که می‌توان با یک سیاست جدید و علمی، این ارتباط را محکم‌تر از شرایط کنونی کرد.
نکته دیگر تفاوت شرایط اقلیمی در گستره کشورمان بوده که یکی از مهم‌ترین مسائل در طراحی شهری به حساب می‌آید. جالب است بدانیم که بسیاری از کشورهای اروپایی آرزوی داشتن چنین اقلیم متنوعی را دارند تا بتوانند بر پایه این گوناگونی، شهرهای متفاوت و ساختارهای شهری متهورانه‌ای ایجاد کنند. در پایان باید گفت شهر در نگاه خاص ایرانی‌ها، محیطی پویا، پر از صمیمیت و عبرت‌آموزی است که در آن روح جامعه اسلامی با همه پیچیدگی‌هایش نفس می‌کشد. در تاریخ، قصه‌ها و مثل‌های ما ایرانی‌ها، شهر تبلور بعد اجتماعی زیست انسان است که باید بر مبنای نیازهای روحی، روانی و معیشتی او طراحی شود، در حالی که شهرهای کنونی ما روایت درد بی‌وطنی هستند؛ شهرهایی که زاییده تخیلات شهرسازان و تولیدشده توسط «اوستابناهای» قابل و کارآمد! هستند، شهرهایی که در آن نه‌تنها ظاهر و آن‌چیزهایی که به چشم می‌آید اسلامی نیست، بلکه به نوعی مسخ‌شده و تغییر شکل یافته است. کارشناسان همچنین بر تاثیرات درازمدت ساختار و سیمای شهرها بر ساختار اجتماعی خانواده‌ها و نوع تربیت کودکان انگشت گذاشته‌اند. تجربه یک تحقیق 10 ساله در استرالیا درباره میزان خودکشی نوجوانان حکایت در رابطه متقابل بی‌هویتی در نوجوانان و سکونت در شهرهای تازه‌ساز با ساختار مکانیزه دارد. در شهرهای مورد نظر نه‌تنها سیمای شهری یک مساله بی‌اهمیت قلمداد می‌شد، بلکه تغییرات به وجود آمده در ساختار طراحی شهری شکل مسخ‌شده‌ای از آن به وجود آورده است. کودکان بیش از ما به سیمای شهری اهمیت می‌دهند. برای آنها مهم است که تصویرهای شهری با رنگ‌های شاد در مکان‌های مناسب قرار داشته باشند، تصویرهایی که می‌توانند حتی حرکت کنند و جهت خاصی را
به عنوان مثال آسمان- نشان بدهند. در دوره نوجوانی برداشت‌های کودک از بدنه و سیمای شهری تغییر عمده‌ای می‌کند که در این تغییر، کاربری هم به جمع صفات سیمای شهری افزوده میشود. در دوره‌های مختلف زندگی انسان در شهر، شهر باید جوابی در خود برای نیازها و خواسته‌های بشر داشته باشد که مهم‌ترین راه جلوه این ارتباط در سیمای شهری سالم و پویاست.