کاظم برآبادی
تب زمين لرزه مدت‌ها به فراموشی سپرده شده و به سان بسیاری از بحث‌هایی که در آن پای مرگ و زندگی در میان است، پشت گوش افتاده بود تا اینکه به یکباره بم و پس از آن زرند و چند شهر کوچک به لرزه افتاد.
تب زمين لرزه مدت‌ها به فراموشی سپرده شده و به سان بسیاری از بحث‌هایی که در آن پای مرگ و زندگی در میان است، پشت گوش افتاده بود تا اینکه به یکباره بم و پس از آن زرند و چند شهر کوچک به لرزه افتاد.دلشوره‌ها آنگاه ابعاد وسیع‌تری یافت که شایعه زمين لرزه در تهران چند باری مردم هراسان پایتخت را به خیابان‌ها کشید. از آنجایی که پس از هر بحران اجتماعی، گروهی در پی گرفتن ماهی از این آب گل‌آلود به بازار تقاضاها هجوم می‌آورند، انواع و اقسام راه‌های مقاوم سازی خانه‌ها در برابر زمين لرزه مطرح شد و جالب اینکه بسیاری از آنها هیچ گونه بنیه علمی نداشتند. در این میان سبک سازی یکی از اصلی‌ترین راهکارهای علمی مقابله با زمين لرزه بود که در جهان مرسوم و پذیرفته شده به نظر می‌رسید. معین روستا، کارشناس عمران در گفت‌وگو با «وطن امروز» به صورت خلاصه از تاثیر سبک سازی بر مقاومت ساختمان‌ها می‌گوید: بسیاری از مهندسان و معماران سازنده ساختمان در دنیا با استفاده از بتون سبک یا جایگزین‌هایی همچون بلوک‌های یونولیتی در قسمت‌های مختلف بنا با سبک کردن وزن ساختمان به طور مستقیم (به خاطر سبکی ویژه این نوع مصالح) و صرفه‌جویی در مصرف انرژی به‌طور غیر‌مستقیم (به خاطر عایق بودن این نوع بتون در مقابل سرما و گرما و در نتیجه کاهش میزان مواد سوختی) از لحاظ اقتصادی به دنبال ساخت و ساز مقاوم و ارزان هستند. اما ویژگی‌های سبک سازی ساختمان با استفاده از بلوک‌های یونولیتی به همین جا ختم نمی‌شود، آنچه باعث شد این مصالح ساختمانی تازه وارد خیلی زود شمال تا جنوب و شرق تا غرب بازار ساختمانی کشور را بپیماید، صفات ممتاز دیگری هم بود. سهولت در حمل و نقل و نصب قطعات پیش ساخته، عایق سازی گرما، سرما و صدا و حتی یخ‌زدگی و فرسایش ناشی از رطوبت، قابلیت برش آسان و جازنی تاسیسات ساختمانی و... باعث شدند که سبک‌سازی به روش منتخب مردم بدل شود. اما وقتی که به ناگهان تقاضای یک محصول خاص در بازار افزایش پیدا می‌کند، کیفیت فدای تولید انبوه می‌شود. تولیدی که قرار است به سقف آسایش و امنیت خانواده‌های ایرانی بدل شود به یکباره مهم‌ترین عامل خطر در خانه‌های امروزی می‌شود. در حالی که به گفته یکی از مسؤولان مرکز تحقیقات تکنولوژی و دوام بتون دانشگاه امیرکبیر تهران، تنها 2 شرکت تولید کننده این بلوک‌ها مدارک تایید شده لازم را برای تولید گرفته‌اند اما طبق آمارهای غیر رسمی تنها در تهران 350 شرکت زیرزمینی غیرمجاز دست به کار تولید این محصول هستند. همچنين سازمان آتش نشانی بر استفاده نکردن از بلوک‌های یونولیتی تاکید کرد و یادآور شد: با توجه به خطرات اشتعال‌پذیری بلوک‌های پلی‌استایرین موجود در بازار ساخت و ساز کشور و عواقب سوء ناشی از کاربرد این مصالح و به لحاظ پیشگیری از خسارات جانی و مالی به شهروندان، پیشنهاد می‌شود دست‌اندرکاران صنعت ساخت و ساز جز بلوک‌ها و پلی‌استایرین نوع FR-EPS، از خرید و کاربرد این نوع از پلی‌استایرین غیر از نوع یاد شده در ساخت و ساز سقف‌های تيرچه بلوک و موارد دیگر سازه‌ای اکیدا پرهیز کنند. به نظر می‌رسد که در این میان حلقه مفقوده‌ای به نام نظارت و اجرا وجود دارد. کارگاه‌ها و کارخانه‌های کوچک زیر پله‌ای در حومه شهر در حال تولید غیراستانداردترین نوع بلوک‌های فومی هستند که ظاهرا به سبک سازی خانه‌ها کمک می‌کند اما در باطن بلای جان اهالی خانه می‌شود. این درحالی است که در آیین نامه 2800 هیچ جا به نحوه استاندارد سازی این بلوک‌ها اشاره نشده و اصولا این آیین نامه باستانی! که کپی ناقصی از روی دستورالعمل‌های ساختمان سازی نیم قرن گذشته چند کشور جهان است، روی خوشی به محصولات نوین ساخت و ساز نشان نمی‌دهد.
با این همه برای استفاده از بلوک‌های پلی استایرین در ساخت و سازها یکسری ضوابط فنی تعریف شده که می‌توان به بخش‌هایی از آن به عنوان مهم‌ترین گزینه‌های یک انتخاب خوب اشاره کرد: بلوک‌های سقفی از نوع پلی استایرین منبسط شده در صورتی عملکرد مناسب و قابل قبول خواهند داشت که مواردی از قبیل ایمنی در برابر آتش، رواداری‌های ابعادی، مقاومت مصالح (که می‌تواند با دانسیته مصالح ارتباط داشته باشد)، شکل هندسی و روش اجرایی مناسب در آن رعایت شود. بنابراین لازم است تا مشخصات بلوک تولیدی با ضوابط زیر انطباق داشته و در اجرا نیز از روش‌ها و محافظت‌های صحیح بهره‌گیری شود. معین روستا ضمن اشاره به این نکته معتقد است که این روش ساخت و ساز نیز مانند هر روش دیگری در بحث ساخت و ساز باید به طور کامل با مقررات ملی ساختمان و تمام ضوابط و آیین‌نامه‌های مصوب مرتبط مطابق باشد. این کارشناس عمران ادامه می‌دهد: الزامات ایمنی در برابر آتش، الزامات مکانیکی و الزامات ابعادی مهم‌ترین بخش‌هایی هستند که باید در انتخاب بلوک‌های یونولیتی در نظر گرفته شوند. رمضانیان پور، استاد و عضو هیات علمی دانشگاه امیرکبیر در این‌باره می‌گوید: اصولا رویه ما این طور است که در هر کاری به صورت بی‌رویه عمل می‌کنیم. در حال حاضر تولید این محصولات با مواد نامرغوب باعث از بین رفتن کیفیت این تولیدات شده است، در حالی که استفاده از همین بلوک‌های غیر استاندارد می‌تواند موجب آتش‌سوزی و تولید وحشتناک‌ترین گازهای عامل خفگی شود. وی اظهار می‌کند: در آیین نامه 2800 به علت قدیمی بودنش، هنوز این موارد در نظر گرفته نشده است و تنها در بخش نوزدهم مباحث 20گانه در بخش صرفه‌جویی به آن اشاره شده است. به گفته وی در حال حاضر هیچ نوع کنترل کیفیتی روی تولیدات این شرکت‌ها انجام نمی‌شود. رئیس مرکز تحقیقات تکنولوژی و دوام بتون دانشگاه امیرکبیر، راهکار برون رفت از وضعیت فعلی را کنترل کیفیت محصولات و نظارت بیشتر می‌داند. با این حال به این خاطر که بسیاری از تولیدی‌های غیرقانونی این محصول خارج از حومه پایتخت در حال فعالیت هستند، دست قانونی شوراي شهر به آنها نمی‌رسد اما در دیدی کلی‌تر به نظر می‌رسد که باید برای تولید استاندارد این محصولات ساختمانی نوین فکری کرد و با ارتقای آیین‌نامه‌های ساخت و ساز به روند تولیدشان تمرکز علمی‌تری داد، چرا که این تولیدات در نهایت توسط خانواده‌ها و در فضای اجتماعی شهرها استفاده می‌شوند و سقف‌های امن خانه‌های ما هستند.
باید میزان نظارت بر این تولیدات افزایش یابد
حمزه شکیب، رئیس کمیسیون عمران شوراي شهر تهران در گفت‌وگو با «وطن‌امروز» می‌گوید: استفاده از بلوک‌های یونولیتی دارای حسن‌ها و ضعف‌هایی است که اصلی‌ترین علت ضعف آن رعایت نکردن استانداردهای تولید است. اینکه این محصولات موجب سبک‌سازی و مقاومت سازه‌های ساخته شده می‌شود خیلی خوب است اما از طرف دیگر عدم مقاومت‌شان در برابر آتش می‌تواند حادثه ساز باشد. وی راهکار حل مشکل را کنترل بیشتر موسسه استاندارد دانسته و وظیفه شوراي شهر را در این میان اینگونه بر می‌شمرد: به نظر من باید شوراي شهر وارد عمل شود و به دولت پیشنهاد کند به وسیله کنترل‌های هماهنگ موسسه استاندارد، میزان نظارت بر این تولیدات را افزایش دهد.