فاطمه كاظم‌زاده
اکثر نخبگان و فعالان ملی فلسطین بر این باورند که تنها راه برون‌رفت از بحران فعلی در صحنه داخلی فلسطین، بازگشت به مذاکره و مصالحه است و این تنها راهکار برای نزدیک کردن دو گروه درگیر در فلسطین است. اما موانع مذاکره و آشتی میان طرف‌های درگیر از جمله فتح و حماس چیست؟
اکثر نخبگان و فعالان ملی فلسطین بر این باورند که تنها راه برون‌رفت از بحران فعلی در صحنه داخلی فلسطین، بازگشت به مذاکره و مصالحه است و این تنها راهکار برای نزدیک کردن دو گروه درگیر در فلسطین است. اما موانع مذاکره و آشتی میان طرف‌های درگیر از جمله فتح و حماس چیست؟جنبش حماس پس از سیطره بر نوار غزه اعلام کرد، آماده گفت و گو با جنبش فتح است، اما پاسخ فتح آن بود که - به زعم فتح- با «کودتاگران» مذاکره نخواهد کرد، مگر آنکه اوضاع به پیش از تسلط حماس بر غزه بازگردد. فتح معتقد است، گفت و گو با حماس بدون عقب‌نشینی آن از غزه، به مفهوم پذیرش شکست و اعتراف به برتری حماس است. از آن‌سو حماس معتقد است، عملیات غزه یک اقدام بجا و بلکه ضروری بوده است، لذا طرحی برای عقب‌نشینی و بازگشت اوضاع به پیش از ماه ژوئیه گذشته در دست ندارد. این موضع‌گیری‌ها حاکی از آن است که بازگشت دو طرف به میز مذاکرات بعید است، هر چند تلاش‌هایی از سوی طیف‌های میانه در دو جنبش در جریان است تا زمینه گفت و گو‌های مجدد را فراهم سازد. وضعیت میدانی نیز نشانی از آشتی و همگرایی میان فتح و حماس به دست نمی‌دهد. در حال حاضر حملات متقابل میان فتح و حماس در کرانه باختری و نوار غزه ادامه دارد و اتهامات و تهدیدات از سوی دو طرف رد و بدل می‌شود.
در چنین فضایی تشکیلات خودگردان به مذاکره فعال با رژیم صهیونیستی روی آورده است که البته این امر قابل پیش‌بینی بود، چرا که پروژه حذف حماس توسط رقیب خانگی آن یعنی فتح، اساسا یک پروژه اسرائیلی است .
پرسشی که مطرح می‌شود آن است که دورنمای نزاع فتح و حماس چگونه خواهد بود و آیا فلسطین با توجه به تشدید حملات اسرائیل و طرح‌های توسعه‌طلبانه این رژیم روی آرامش خواهد دید؟
آنچه مورد اتفاق اکثر نخبگان و فعالان ملی فلسطین است، آن است که تنها راه برون‌رفت از بحران فعلی بازگشت به مذاکره و مصالحه است. «سند مکه» که در زمستان گذشته میان فتح و حماس امضا شد، همچنان می‌تواند مبنای همگرایی در صحنه داخلی فلسطین قرار گیرد. اما موانع مذاکره و آشتی میان دو طرف چیست؟ موانع مذاکره دو گونه است: داخلی وخارجی.
1- در سطح داخلی طیف‌های تندرو به ویژه در جنبش فتح، به هیچ‌وجه مصالحه با حماس را برنمی‌تابند. این طیف، گویی مواضع و رویکردهای مربوط به آرمان فلسطین را فراموش کرده و به حماس به دیده دشمن می‌نگرند و البته طبیعی است که این طیف سر از دامان دشمن اصلی یعنی رژیم صهیونیستی درآورند و برای مقابله با حماس از هم‌پیمانان صهیونیست خود پول و سلاح و حتی طرح عملیاتي دریافت کنند. اکنون نام شخصیت‌هایی چون «محمد دحلان»، مشاور سابق امنیتی محمود عباس، به عنوان عامل اسرائیل بر سر زبان‌هاست. از سوی دیگر، برخی دیگر از شخصیت‌های فتح همچنان مدعی آرمان فلسطین هستند، از این‌رو در مقابله با حماس دچار نوعی تضاد شده‌اند. هنگامی که خبرنگار بی بی سی از یاسر عبد ربه، از مسؤولان بلندپایه ساف، تلفنی سوال می‌کند، دشمن شما کیست، اسرائیل یا حماس؟ عبد ربه که قادر به پاسخگویی صریح نیست، از فرط خشم گوشی را بر زمین می‌کوبد. بنابراین آن دسته از عناصر داخلی فتح و تشکیلات خودگردان که آلوده به فساد مالی، اخلاقی و اداری شده و در عین حال سر و سری با رژیم صهیونیستی دارند، درگیر و دار جنگ قدرت، به مقابله با حماس روی آورده و به‌طور طبیعی مانعی بر سر راه هرگونه همگرایی و مذاکره خواهند بود.
2- شکاف داخلی به طور طبیعی بستر ظهور عوامل خارجی نزاع‌های داخلی فلسطین را ایجاد می‌کند. به نظر می‌رسد فلسطین بیش از آنکه وابسته به تحولات داخلی باشد، متاثر از شرایط منطقه‌ای و بین‌المللی است.
رژیم صهیونیستی از اختلافات فتح و حماس خشنود است و برای تشدید آن برنامه‌ریزی می‌کند. اسرائیل درگیری‌های داخلی فلسطین را از این منظر می‌نگرد که مبارزه با این رژیم از اولویت نیروهای فلسطینی خارج شده است. بر همین اساس است که سران تل‌آویو وارد مذاکره با مقامات رام‌الله شده‌اند و جالب آن است که این مذاکرات مشروط به عدم‌مذاکره فتح با حماس شده است.
کشورهای عربی نیز در میانجیگری میان فتح و حماس انگیزه‌های خود را از دست داده‌اند، زیرا از یک‌سو اقداماتی چون سند مکه عملا ناکام شده است و از سوی دیگر تحت فشار ایالات متحده آمریکا براي پیوستن به جبهه به اصطلاح اعتدال و تحریم حماس قرار دارند.
از طرفی، برخی رژیم‌های عرب به اختلافات فتح و حماس به عنوان فرصتی می‌نگرند براي پایان دادن به چالش‌های داخلی خود با اسلامگرایان و مایلند کار حماس یکسره شود تا از نفوذ جریان اسلامگرایی در منطقه و به‌تبع آن از نفوذ جمهوری اسلامی ایران در خاورميانه کاسته شود و این دقیقا همان موضعی است که رژیم‌های سازشکار عرب در جریان جنگ 33 روزه در برابر حزب‌الله لبنان اتخاذ کرده بودند. در سطح بین‌الملل بیشترین نقش را در تحولات فلسطین، ایالات متحده آمریکا ایفا می‌کند. واشنگتن مدعی است نزاع فتح و حماس از چارچوب درگیری میان «خیر و شر» یا «اعتدال و افراطی‌گری» یا «دموکراسی و تروریسم» است و با این بهانه، به شدت مخالف هرگونه مذاکره با حماس است و حتی تحریم حماس تبدیل به برگه‌ای در دستان آمریکا شده است که با آن کنفرانس‌های به‌اصطلاح صلح ، مانند نشست آناپولیس را هدایت کند.
سناریوی ايالات متحده آن است که از اختلافات فتح و حماس بیشترین بهره را ببرد و پروژه سازش مورد نظر آمریکا و اسرائیل را مطرح سازد. تشدید ضدیت فتح با حماس حتی می‌تواند زمینه‌ساز تنزلات بیشتر خودگردان در برابر اسرائیل شود و مطالبات اساسی فلسطینی‌ها را به بوته فراموشی بسپارد.
بر این اساس تنها راه‌حل مشکلات و پایان بخشیدن به درگیری‌های داخلی را می‌توان در وحدت گروه‌های فلسطینی به منظور حذف دخالت‌های خارجی و در نهایت دستیابی به آشتی ملی خلاصه کرد.