شاهد توحیدی
از نخستین خاطراتی که از شهید مدرس در قامت یک پدربزرگ دارید، برایمان تعریف کنید.
ابتدا دلم می‌خواهد مطالبم را با این شعر شروع کنم:
قسمت نگر که کشته شمشیر عشق یافت/ مرگی که زندگان به دعا آرزو کنند. من نوه پسری شهید مدرس و متولد 1313 هستم. به‌طور کلی من آقا را درک نکردم، چون در مقطعی به دنیا آمدم که ایشان در تبعید بودند و امکان دیدار هم نبود، ولی از روزی که خود را شناختم، مرحوم پدرم با احترام و اکرام فوقالعاده از آقا نام می‌بردند و عملاً به ما این‌طور تفهیم می‌کردند که چون شما فرزندان و نوه‌های ایشان هستید، باید یاد بگیرید سلوکتان مثل ایشان باشد؛ به همین دلیل وقتی هنوز به سن تکلیف نرسیده بودیم، پدر هر روز صبح ما را بیدار می‌کردند و به ما یاد می‌دادند که چگونه وضو بگیریم و چگونه نماز بخوانیم. ایشان هر روز صبح حتماً چند آیه از قرآن را برایمان تلاوت می‌کردند. ما بچه بودیم و معنی و مفهوم اینها را نمیتوانستیم درک کنیم و دوست داشتیم از
زیر بار این قضیه فرار کنیم، ولی ایشان با این جمله ما را قانع می‌کردند: «اگر با قرآن مأنوس باشید، زندگی پربرکتی خواهید داشت.» و به این طریق و به شیوه غیرمستقیم، ما را با شیوه زندگی آقا آشنا می‌کردند.
در آن مقطع پدرتان چطور با شهید مدرس ارتباط برقرار می‌کردند؟
این نکته را فراموش کردم بگویم که من در همان خانهای متولد شده‌ام که قبلاً آقای مدرس سکونت داشتند. من و خواهرم هر دو در آنجا متولد شدیم، ولی بقیه بچه‌ها در جاهای دیگر به دنیا آمدند. مرحوم پدر، آن منزل را در سال 1321 به دلیل اشکالی که در خانه پیدا شد، فروختند و از آنجا نقل مکان کردیم. چندی پیش شنیدم میخواهند این خانه را تعمیر کنند، ولی به نظر من این خانه دیگر قابلیت تعمیر ندارد. در دوران تبعید آقا که از سال 1307 تا 1316 یعنی نزدیک به 9 سال طول کشید، پدرم با تمام تلاشهایی که کردند فقط یک بار توانستند بروند آقا را ببینند و آن هم زیاد طولانی نبود. اغلب اوقات برای آقا نامه می‌نوشتند و در عین حال سعی می‌کردند ما را از آثار این جدایی پررنج دور نگه دارند. بارها از پدرم سوال میکردم: «پدر! آقا جان برنمیگردند، نمیآیند؟» و ایشان میگفتند: «ان‌شاءالله می‌آیند.» بعدها که عقل‌رس شدم، توانستم مفهوم مسائلی را که پدرم قبلاً برایم تعریف کرده بودند، تجزیه و تحلیل و به دیگران منتقل کنم. ایشان از حرمان برایمان میگفتند و من در سه، چهار سالگی بود که معنی کامل این حرمان را درک کردم. در آن زمان پدرم در کرمانشاه مأموریت داشتند. یک روز عصر بود که در منزل را زدند. من طبق روال همیشگی که به‌محض اینکه در میزدند، میدویدم به طرف در، رفتم و دیدم
2 نفر مرد پشت در ایستادهاند و بقچهای هم دستشان است. پرسیدند: «منزل آسید عبدالباقی اینجاست؟» بدون عنوان و تیتر نام ایشان را بردند. من در را بستم و دویدم و موضوع را به پدرم گفتم. پدرم هیچ حرفی نزدند و رفتند دم در حیاط. من هم به دلیل بچگی و کنجکاوی دنبال ایشان رفتم. پدرم بقچه را گرفتند و بدون اینکه با آنها خداحافظی کنند، در را محکم بستند.
چه حرفهایی میان آنها رد و بدل شد؟
پدرم هیچ نگفتند. آنها فقط گفتند: «آقای مدرس فوت شده‌اند و این هم وسایل ایشان است.» پدرم جوابی ندادند، در را بستند و آمدیم داخل. پدرم سعی داشتند به هر طریقی من را رد کنند، ولی من نرفتم و پشت سر هم سوال میکردم که آیا آقابزرگ می‌آیند یا نه؟
از قضیه بویی برده بودید؟
بله. پدرم بقچه را که باز کردند، 2 قطره اشک از چشمهایشان چکید، آهی کشیدند و زیرلب چیزی را زمزمه کردند؛ شاید هم فاتحه خواندند. من 2 بار در زندگی اشک پدرم را دیدم. پدرم بسیار مقاوم بودند. یک بار دیگر هم وقتی بود که من حصبه گرفتم و رو به موت بودم.
وقتی خبر رحلت مرحوم مدرس در خانواده و اقوام منتشر شد، چه واکنشهایی را برانگیخت؟
چون ما در کردستان تنها بودیم و بقیه در اصفهان بودند، چیزی یادم نمیآید. پدرم به اصفهان برای عمویم نامه نوشتند که آقا به رحمت خدا رفتهاند و تصور من این است که در اصفهان هم ختمی به معنای متداول آن برگزار نشد. چون بچه بودم، اطلاعات زیادی به من نرسید. در کردستان دوستان و آشنایان نزدیک برای سرسلامتی به منزل پدرم آمدند، چون پدرم در آن مقطع رئیس بهداری کردستان بودند. خیلی آرام و بیسرو صدا هم آمدند. یادم هست 2 نفر واعظ هم آمدند و روضهای خواندند و رفتند. همین! این هم یادم هست که حلوا پختند و به بیرون از خانه هم دادند، ولی مجلس خیلی آرام و بیسر و صدا بود.
پدر شما در آن مقطع تا چه حد توانستند از کم و کیف آنچه که برای آقا پیش آمده بود، مطلع شوند؟
هیچ، در آن مقطع نتوانستیم بفهمیم دقیقاً چه اتفاقی روی داده است.
حتی روزی که وسایل آقا را آوردند، پدرتان حدس نزدند که ممکن است ایشان را شهید کرده باشند؟
چرا، پدرم میگفتند آقا را کشتهاند؛ امکان ندارد آقا به اجل عادی از دنیا رفته باشند، چون اگر این‌طور بود دلیلی نداشت که ایشان را به کاشمر ببرند. اینکه چرا اصلاً آقا را از خواف حرکت دادند و بردند به مشهد و بعد به کاشمر، برمیگردد به مسائلی که در خواف اتفاق افتاده بود. بعدها از گوشه و کنار اطلاع پیدا کردیم آقا با مردم و بالاخص شیعیان افغانستان ارتباط پیدا کرده‌اند و آنها وقتی متوجه شده‌اند آقای مدرس را به آنجا تبعید کرده‌اند، مصمم شده‌اند ایشان را به کشورشان ببرند. رضاخان مطلع می‌شود و آقای مدرس را از آنجا انتقال می‌دهد. امانالله جهانبانی، پدر جهانبانی‌ای که در زمان انقلاب تیرباران شد، تحصیلکرده روسیه و جزو افسران باسواد آن زمان بود.
رضاخان 2 بار او را به دیدار آقای مدرس میفرستد. این را من از پدرم شنیدم. حالا ارتباط من با آقای جهانبانی چگونه پیش آمد. من در جوانی اهل ورزش اسکی بودم و او هم رئیس فدراسیون اسکی و کوهنوردی بود. من یکی از جمعه‌هایی که برای اسکی رفته بودم، با ایشان آشنا شدم. سلام کردم و اسمم را گفتم. به چهره من نگاه کرد و پرسید: شما با مرحوم آقای مدرس چه نسبتی دارید؟ گفتم: نوهاش هستم. زد پشت دستش و افسوس خورد و گفت: من 2 بار از جانب رضاشاه مأمور شدم تا پیغام او را به ایشان برسانم. پرسیدم: پیغام رضاشاه چه بود؟ گفت: رضاشاه بار اول پیغام داده بود شما بیایید نایبالتولیه آستان قدس بشوید. دفعه دوم هم پیغام داده بود از ایران خارج شوید و بروید عراق. آنجا برای شما جا و مکان هست که آقای مدرس گفتند من اگر از این زندان خلاصی پیدا کنم، همان حسن هستم و تو هم همان رضاخان! و حاضر نشدند از تبعیدگاه بیرون بیایند.
شما و خانواده، قبل از رفتن رضاخان از کم و کیف شهادت آقا مطلع شدید یا بعد از شهریور 20 موضوع را فهمیدید؟
خیر، قبل از شهریور 20 متوجه شدیم. دوستان آقای مدرس اطلاعاتی پیدا و عین آنها را به ما منتقل کردند. آنها گفتند جهانسوزی با 2 نفر از مأموران شهربانی، آقا را به شهادت رساندهاند. آقای احمدی اهل کاشمر بعدها درباره زمینهایی که برای مقبره آقا لازم بود، کمکهای شایانی کرد. ایشان هم اطلاعاتی به ما داد و گفت همه در کاشمر این موضوع را میدانند. اهالی کاشمر، قبر آقا را علامتگذاری کرده بودند؛ یعنی فردی که در آن منزل بود، شبانه که جنازه آقا را میبرند دفن کنند، آنجا را علامتگذاری می‌کند که خدای نکرده گم نشود. مردم دهات اطراف می‌رفتند سر قبر آقا و فاتحه میخواندند و نذری هم می‌بردند. نذر آقا همیشه نان و ماست بود، چون تقریباً غذاي غالب ایشان ماست بود. ایشان معمولاً وقتی از مجلس برمیگشتند منزل، از بقّال سر کوچهشان ماستی میخریدند و ماوقع مجلس را هم برای او شرح می‌دادند. یک روز یکی از وکلای مجلس که همراه آقا بود، از آقا می‌پرسد چرا این مطالب را برای یک بقّال میگویيد، آقا می‌گویند: «اینها موکلین ما هستند و ما وکیل اینها هستیم. آيا موکل نباید از کارهایی که برایش انجام می‌دهیم، اطلاع پیدا کند؟ من این حرفها را به او میگویم، او هم به بقیه می‌گوید و مردم مطلع میشوند که مدرس در مجلس برایشان چه کرده است».
بعد از شهریور 20 و تبعید رضاخان، نوعی آگاهی در میان مردم به وجود آمد و چهرههای اصیل گذشته دوباره مطرح شدند. شهید مدرس از آن جمله بودند و برای محاکمه قاتلان ایشان دادگاهی هم برگزار شد. از آن دوران خاطراتی دارید؟
این دادگاه در سال 1322 برگزار شد. من شخصاً حضور نداشتم. در آن موقع 8، 9 سال داشتم. قدر مسلم اینکه یک نوجوان 9 ساله را به این جورجاها راه نمیدادند، اما پدرم رفتند و ماوقع را گفتند. البته این آگاهی قبل از شهریور 20 پدید آمده بود، ولی مردم موقعیتی پیدا نکرده بودند آن را بروز بدهند.
پدرتان درباره برگزاری دادگاه و نتیجه آن چه میگفتند؟
میگفتند دادگاه نمایشی بود و حق مطلب را ادا نکرده و تمام مسائل را سرِهم بندی کردند، واقعیتش هم همین بود. این کار در زمان رضاخان انجام شده بود و در زمان برگزاری دادگاه هم، پسر رضاخان، شاه بود. فقط در صدد این بودند تا حدی جلب قلوب بکنند. در مقاطع دیگری هم سعی شد جلب قلوب بشود حتی در زمان صدارت قوامالسلطنه، از مرحوم پدر خواسته شد وزارت بهداری را قبول کنند و رابط کار هم آقای سید جلالالدین تهرانی بود که در دوران پیش از انقلاب، رئیس شورای سلطنت شد، چون ایشان با پدرم دوست بود و از وی شناخت دقیقي داشت، این پیشنهاد را عنوان کرد. جواب مرحوم پدر خیلی جالب بود. من حضور داشتم و این پاسخ را شنیدم؛ پدرگفتند: «شما که میدانید ما عادت نداریم دست‌هایمان را روی هم بگذاریم و بایستیم. از لطف شما متشکرم، ولی جواب من منفی است.» وزارت را نپذیرفتند و دکتر اقبال وزیر بهداری شد.
از بازیابی قبر شهید مدرس چه خاطراتی دارید؟
حکومت وقت دلش می‌خواست از مدرس تجلیل شود. در زمان وکالت دکتر مصدق و جبهه ملی تلاش‌ها زیادتر شدند. در آن مقطع، در مدرسه سپهسالار (شهيد مطهری فعلی) مراسم سالگردی گرفته شد. آن مجلس را دقیقاً یادم هست، چون به اتفاق پدر در آن شرکت کردیم، از دربار هم آمده بودند. فکر میکنم شاپور غلامرضا آمده بود و وزیر دربار و چند نفر دیگر هم بودند. در مورد قبر آقا هم، اهالی علامتگذاری کرده بودند و شبهای چهارشنبه سر قبر ایشان می‌رفتند.
چرا شبهای چهارشنبه؟
سنت شده بود. همان طور که گفتم، می‌رفتند و فاتحهای میخواندند و نان و ماست تقسیم می‌کردند، تا اینکه به‌تدریج برای قبر اولیه یک حائل ساختند که در عکس‌های قدیمی مقبره هست. این عکس‌ها حدود 200 تا هستند که در مقاطع مختلف از مقبره گرفته شده است. من اخیراً آنها را به مرکز اسناد واگذار کرده‌ام.
پدرتان از نخستین برخوردی که مردم کاشمر با ایشان به عنوان پسر شهید مدرس داشتند، چه خاطراتی را نقل می‌کردند؟
مقدمتاً اشاره مي‌كنم كه در دوره شاه و دوره جبهه ملی، ختمی در مسجد سپهسالار گرفتند که من و پدرم هم در آن شرکت کردیم. سخنرانی که برای این ختم تعیین شده بود، شمس قناتآبادی بود. او هم معلم ، هم سید و هم وکیل مجلس بود. جزو طرفداران آقای مصدق هم بود، ولی از نظر شخصیتی صلاحیت نداشت در چنین مجلسی سخنرانی کند؛ در نتیجه وقتی پدرم شمس قناتآبادی را دیدند به من گفتند برگردیم و در مجلس شرکت نکردند و بعد هم از آقای حائری‌زاده گلایه کردند. آقای حائری‌زاده هم گفتند قضیه از دست ما خارج بود، مضاف بر اینکه او هم روحانی، هم وکیل مجلس و هم عضو جبهه ملی است!
ظاهراً آیت‌الله کاشانی و جبهه ملی برای برگزاری این مراسم اعلامیه داده بودند.
بله، ایشان هم برای برگزاري این مراسم اعلامیه داده بودند. حکومت به هر حال درصدد جلب قلوب ما بود و کمک کرد که مقبره ساخته شود. مردم محل هم بسیار کمک کردند.
آیا از این کمکها خاطراتی دارید؟
بله، افراد آمدند و زمینهایشان را هدیه کردند و پولی نگرفتند یا بسیار کم گرفتند. مرحوم عمویم به دلیل خوابی که از آقا دیده بودند، زندگی‌شان را در اصفهان رها کرده و رفتند در کاشمر مستقر شدند، 12 سال در آنجا ماندند و برنگشتند تا این کار را انجام دادند. یک اتاق مسقف روی قبر ساختند که برای قبر سنگی تهیه شد، سنگ بسیار مناسبی هم بود که در روی آن شجرهنامه آقا حک شده بود. در اطراف مقبره هم اتاقهایی ساخته شد و مردم می‌آمدند و در آن اتاقها میماندند، نذر و نیازی می‌کردند و می‌رفتند. عمده مردم به صاحب این قبر معتقد بودند و میگفتند ما هر چه از آقا خواستیم، گرفتهایم.
تا اینجا خاطرات شخصی شما را شنیدیم. اینک کمی هم بپردازیم به خاطراتی که با واسطه از پدرتان شنیده‌اید. مشهور است که شهید مدرس به فرزندانشان توصیه کرده بودند یا طبیب شوند یا معلم. این حرف تا چه حد صحت دارد؟
خیر. آقای مدرس، بویژه روی پدرم تأکید داشتند، که ایشان روحانی بشوند. چون پدرم دروس اولیه بویژه اسفار ملاصدرا را نزد ایشان یاد گرفته و بسیار هم این درس را خوب آموخته بودند. مرحوم پدر در این باب استعداد بسیار خوبی داشتند و آقا مصر بودند ایشان روحانی بشوند تا اینکه پدرم برای خواندن طب خدمت ایشان میروند و کسب اجازه میکنند. آقای مدرس به پدرم تأکید میکنند: «سید عبدالباقی! طبابت درس نیست، علم نیست. علم، فقه و اصول و منطق است و شما بهتر است از این طریق به مردم کمک کنید.» پدرم در جواب آقا می‌گویند: «آقا! با طبابت هم می‌شود به مردم کمک کرد. » آقای مدرس در جواب می‌گویند: «به شرطی که مزد نخواهید.» پدر به آقای مدرس قول می‌دهند از دست مردم مزدی نگیرند و من هرگز به یاد ندارم که ابوی از کسی بابت معالجه چیزی گرفته باشند.
زندگی‌شان چگونه اداره می‌شد؟
ایشان کارمند وزارت بهداری بودند و با همان حقوق امرار معاش می‌کردند. به خاطر دارم بچه بودم و در کردستان زندگی می‌کردیم، بیماری آمد خدمت مرحوم پدر و ایشان نسخه و دارو دادند. موقعی که بیمار می‌خواست برود پنج تومان گذاشت روی میز، من این پول را برداشتم و با بخشی از آن برای خودم چیزی خریدم. پدرم مرا تنبیه کردند و گفتند: «حق نداری به پولی که می‌بینی دست بزنی. »
بقیه پول را از من گرفتند و پنج تومان دادند به مستخدم منزل و گفتند ببر بده دم در خانه فلانی. بارها از خانه ثروتمندانی که بیمار پدرم بودند برای ایشان هدیه می‌آوردند و ایشان آن را عیناً بر می‌گرداندند. ما هم فلسفه این کارشان را نمی‌دانستیم. هر موقع هم که می‌پرسیدیم چرا این کار را می‌کنید، این طور که برای شما چیزی نمی‌ماند، میگفتند: «خودتان بزرگ شدید، کار کنید و پول در بیاورید.» یادم هست یک ساعت قبل از فوتشان به ما گفتند وقتی تصمیم گرفتند طب بخوانند به آقا قول داده‌اند از بابت معالجه مردم چیزی نگیرند. پدر تا آن زمان، یعنی تا لحظه نزع، در این‌باره چیزی به ما نگفته بودند. در آن لحظه ایشان را بوسیدم و بسیار متاثر شدم.
با توجه به اینکه پدر شما همواره همراه شهید مدرس بودند، چه خاطراتی از رفتارهای سیاسی ایشان نقل می‌کردند؟
مرحوم پدر همیشه و همه جا همراه آقای مدرس بودند و در اغلب موارد هم در جلسات ایشان حضور داشتند. اتاقشان هم رو به روی اتاق آقای مدرس بود. یک وقت هم از آقای مدرس گلایه کرده بودند اینهایی که پیش شما می‌آیند خیلی بلند صحبت میکنند و من نمی‌توانم درس بخوانم، آقا می‌گویند: «طلبه باید جوری درس بخواند که صدای کسی را نشنود.» آقای مدرس سیاستمدار جالبی بودند. به عکس‌های آقای مدرس نگاه کنید، در میان آنها یک عکس ویژه می‌بینید؛ ایشان وسط اتاق نشسته‌اند و وسایل و عریضه‌ها در اطرافشان هستند.
هیچ‌کس توجه نکرده که آقا چرا وسط اتاق نشسته‌اند. دلیلش این است، افرادی که می‌آمدند، در اطراف اتاق می‌نشستند و طبیعتاً نمی‌توانستند نزدیک ایشان باشند که بعداً بروند بیرون، بگویند من بغل دست آقا نشستم و از این موضوع سوء استفاده کنند. شیوه‌های آقا مطایبه‌آمیز هم بود، از جمله اینکه یکی از تجار بازار با اصرار آقا را به منزلش دعوت می‌کند. آقای مدرس ابتدا قبول نمی‌کنند. آن تاجر به‌قدری اصرار می‌کند که آقا به‌ناچار قبول میکنند. موقعی که آقا حرکت میکنند، می‌بینند او پسرش را به استقبال فرستاده که همراه آقا به منزلشان برود. آقا می‌گویند: «برو، من خودم می‌آیم. » پسر می‌گوید: «نه! به من گفته‌اند که باید همراه شما بیایم».
آقا می‌گویند: «به تو گفتم برو منزلتان.» پسرک اصرار می‌کند. بالاخره آقا می‌گویند: «پدر تو می‌خواهد یک ناهار به ما بدهد، تصمیم گرفته همه جا جار بزند که به مدرس ناهار دادیم. برو، نایست.» پسرک بر می‌گردد و به پدرش می‌گوید آقای مدرس اجازه نداده او همراهش بیاید. آن تاجر می‌گوید: «عجب آدم سیاستمداری است. دست انسان را پیشاپیش می‌خواند.» از این نکات در زندگی آقای مدرس فراوان است.
در مورد سلوک فردی و سیاسی شهید مدرس از پدرتان چه خاطراتی را شنیده‌اید؟
شبی پدرمان نقل کردند که در دوره دبیرستان بودم که رفتم و یک تخت چوبی و چند تا چوب‌رختی خریدم. آقا دیدند و گفتند: «تختی که خریدی خوب است، چون روی زمین که مرطوب است و مریض می‌شوی، نمی‌خوابی، ولی چوب‌رختی‌ها را برای چه خریده‌ای؟»گفتم: «می‌خواهم لباس‌هایم را به آنها آویزان کنم که چروک نشوند.» آقا گفتند: «لباس‌هایت را بگذار زیر تشک، صاف می‌ماند و چوب رختی و میخ هم لازم نیست.» من هم دیگر چیزی نگفتم و چوب رختی‌‌ها را هم گذاشتم کنار». گمانم دوره چهاردهم مجلس بود که آقای حائری‌زاده و آقای مکی آمدند و به مرحوم پدر پیشنهاد کردند که جایی را به نام «کلوپ مدرس» باز کنیم. قرار بود بخش‌‌های ادبی و شعرخوانی و امثال اینها را راه بیندازند. سر خیابان شاه‌آباد یک ساختمان 2 طبقه گرفتند و میز و صندلی چیدند و شد کلوپ مدرس. بعد هم کلاس درس شد. آقای دکتر علی مدرسی و دیگران هم بودند. برای مردم جلسات نطق و سخنرانی می‌گذاشتند تا یک روز که جمع شدند تا خط‌‌مشی آتی کلوپ را مشخص کنند. وقتی قرار شد وارد جریانات انتخاب وکلا و این‌جور کارها بشوند، مرحوم پدر بلند شدند و گفتند: « اینجا هر کاری دلتان می‌خواهد، می‌توانید بکنید، ولی باید اسم مدرس را بردارید.» در نتیجه، این کلوپ بسته شد تا سوءاستفاده سیاسی از نام مدرس نشود.
از قول پدر شما، در مورد سلامتی شگفت‌آور شهید مدرس حتی در دوره تبعید، مطالبی را عنوان میکنند. در این‌باره چه خاطراتی دارید؟
آقا در نامه‌هایی که برای مرحوم پدر می‌نوشتند، چیزی نمی‌گفتند که دیگران نگران شوند، ولی چون مرحوم پدر رفتند و از نزدیک ایشان را دیدند، این مطالب قاعدتاً باید صحیح باشند. یکی از نامه‌هایی که به مرکز اسناد داده شد، نامه‌ای است که مرحوم پدر به آقا نوشته و ایشان هم در کنار نامه جواب داده بودند. این نکته دقیقی است که آقا در دوران تبعید جواب نامهها را در حاشیه نامهها می‌نوشتند. دلیلش این بود که نمی‌خواستند خط نزدیکانشان نزد ایشان بماند که احیاناً در عزم و تصمیمات ایشان فتوری به وجود نیاید. در نامهها هم هرگز از وضع خودشان شکایت نمی‌کردند و بسیار قرص و محکم بودند. در آن نامه هم هست که: «ناراحتی‌های سینه من الحمدلله برطرف شده.» آقا یک مقداری ناراحتی سینه داشتند، چون قبلاً گاهی قلیان می‌کشیدند. سپس ادامه می‌دهند: «طبیبم خدا و دوایم آفتاب است و الحمدلله کاملاً خوب و سرحال هستم.» در بقیه نامهها هم کمترین شکایت و گلایه‌ای نیست. این مساله هم چندین دلیل دارد. اول اینکه قدر مسلم تمام نامهها خوانده می‌شدند. آقا با این استحکام نامه می‌نویسند تا نشان بدهند که تزلزلی در ایشان نیست؛ مضافاً اینکه آقا نمی‌خواستند نزدیکان و آشنایان ایشان نگران شوند. بی‌انصافی از این بیشتر نمی‌شود که فردی را 9 سال در اتاقی نگه دارند و به نزدیکانش فقط یک بار اجازه ملاقات بدهند. یک بار مرحوم پدر به ملاقات ایشان رفتند و یک بار هم آقای دکتر حسین مدرسی.
مردم ما قبل از حضرت امام(ره)، مرحوم مدرس را به عنوان نماد تلفیق دین و سیاست می‌شناختند اما در سال‌های اخیر عده‌ای سعی میکنند این ذهنیت را به وجود بیاورند که رفتار سیاسی او فرادینی و به دور از شریعت‌مداری بوده است. در این مورد از مرحوم پدرتان چه چیزهایی شنیده‌اید و اساساً تحلیل خودتان از این موضوع چیست؟
اگر مردم سرگذشت کابینه مهاجرت را دقیقاً مطالعه کنند، مشاهده خواهند کرد که در رفتار مدرس، هیچ‌گاه دین از سیاست جدا نبوده است، وگرنه ایشان اساساً عضو کابینه مهاجرت نمی‌شدند، در حالی که وزیر عدلیه و فوائد عامه آن کابینه بودند و بعد هم که به ترکیه مهاجرت کردند. صحبت‌هایی که ایشان با نخست‌وزیر، وزیر جنگ و خلیفه آنها میکنند، همه نشان می‌دهد که دین و سیاست در نگاه ایشان قرین هستند. هنگامی که خلیفه می‌گوید: «بهتر است لباس ارتش ما و شما یکی شوند»، آقای مدرس می‌گویند: «لباس مساله‌ای نیست. ما همه مسلمانیم و باید قلب و اعتقادمان یکی شود.» یا وقتی که آقای مدرس می‌گویند: «هر کس به سرحدات ما حمله کند، اول او را می‌کشیم، بعد اگر دیدیم مسلمان است، به آیین مسلمانی، دفنش میکنیم.» همین نشان می‌دهد که در نظر ایشان، دین از سیاست جدا نیست. مگر ایشان روحانی نبودند؟ به چه دلیل پذیرفتند به مجلس بیایند و اینگونه در باره مسائل کلان کشور اظهار نظر کنند؟ نفس حضور ایشان به عنوان طراز اول برای این بوده که قوانین مصوبه مجلس با قوانین اسلام تطبیق کند. مرحوم آقا، سیاست را منطبق بر دیانت می‌دانستند، نه دیانت را منطبق بر سیاست. علاوه بر این، ایشان تابع موازنه عدمی بودند، یعنی اعتقاد داشتند که باید همه به حفظ موجودیت و رشد کمک کنند.
شما به عنوان نوه مدرس از معاریفی که از مرحوم مدرس نزد شما مطالبی را عنوان کرده‌اند، از جمله حضرت امام(ره)، چه خاطراتی دارید؟
اولین باری که در منزل حضرت امام (ره) در قم خدمت ایشان رسیدم، در اتاق نشسته بودم که ایشان وارد شدند. سال 58 بود. من با ایشان دست دادم. ایشان روی مرا بوسیدند. من نتوانستم دست ایشان را رها کنم و این کارم، کار جالبی نبود. امام بسیار آرام دستشان را کشیدند و گذاشتند روی شانه من. از مرحوم پدر سوال کردند و گفتند: «خدا مدرس را بیامرزد که آمرزیده است و به ما هم توفیق بدهد که بتوانیم راه ایشان را ادامه بدهیم. بسیار نکته‌ها در سلوک ایشان هست که باید موشکافی شوند».
ظاهراً پدرتان هم با حضرت امام (ره) روابطی داشتند.
پدر آقای رسولی محلاتی با حضرت امام(ره) بسیار نزدیک و دوست بودند. ایشان امام جماعت مسجد امامزاده قاسم بودند. گمانم در سال 42 آمدند و در آنجا اقامت کردند. منزل ایشان در کنار منزل ما بود. در آن کوچه پنج تا خانه بود.
یکی متعلق به آقای بهادر بود که ما هم زمین منزلمان را از ایشان خریده بودیم. در کنار منزل آقای بهادر، منزل ابوی آقای رسولی بود. رو به روی منزل ما، منزل آقای رسولی و در کنار آن، منزل دامادشان بود. درکنار منزل ما هم خانه کوچکی بود که به برادر مرحوم تختی تعلق داشت. آقایان هر کدام که کسالتی داشتند، در منزل ما باز بود و می‌آمدند. مرحوم پدر با ابوی آقای رسولی بسیار نزدیک بودند. حضرت امام(ره) موقعی که به امامزاده قاسم تشریف می‌آوردند، آقاجان به دیدارشان می‌رفتند. یک بار هم آقای رسولی کسی را فرستادند که آقا کسالت دارند و آقاجان رفتند به دیدنشان.
نوه مدرس بودن و زندگی کردن با این عنوان چه حال و هوایی دارد؟
تکلیف آدم را سنگین‌تر می‌کند. ما سعی میکنیم لطمه‌ای به احساسات مردم نزنیم. این دستور پدرمان است. تمام مدت در کوران‌ها بودیم. از میان مردم، کسانی که آقا را می‌شناسند، اظهار محبت و با ما روبوسی میکنند و می‌پرسند که چرا شما در فلان جا نیستید؟ می‌گوییم هر جا باشیم، در خدمت شما هستیم. چیزی که بیش از همه برای ما لذت‌بخش بوده و هست، محبت مردم به شهید مدرس است که گاهی اوقات شامل حال ما هم می‌شود.