سيدبهزاد اخلاقي
سال 1991 و در شرایطی که ایالات متحده توانست از طریق یک ائتلاف بین‌المللی عراق را وادار به عقب‌نشینی از کویت کند، نظریه «نظم نوین جهانی» از سوی بوش پدر مطرح شد. در آن زمان کاخ سفید سرخوش از موفقیت در جنگ خلیج‌فارس تلاش داشت با توسل به این نظریه نقش پدرخوانده را برای جامعه بین‌الملل ایفا کرده و بستر را برای تفوق دائمی خود بر جهان فراهم کند.
این مقطع به واقع آغاز ورود به نظام تک‌قطبی بود که ایالات متحده در آن نقش اصلی را ایفا می‌کرد. نظریه‌پردازان کاخ سفید با تحلیل جنگ خلیج فارس به این نتیجه رسیده بودند که می‌توانند برای مقابله با تمامی بحران‌هایی که نظام بین‌الملل با آن دست به گریبان خواهد شد، چنین ائتلافی را تشکیل دهند و خود در رأس آن بایستند و با توسل به این حربه، تسلط خود را به جامعه جهانی دیکته کنند، اما این تحلیل به هیچ‌وجه مطابق واقع نبود. ائتلافی که در جنگ خلیج‌فارس شکل گرفت به واسطه موقعیت ژئوپولیتیک و ژئواستراتژیک این منطقه و وجود ذخایر عظیم نفت و گاز در کویت بود.
به واقع غرب از به خطر افتادن منافعش در هراس بود، چنانکه بعد از آن در بحران یوگسلاوی که مختصات آن با بحران خلیج‌فارس متفاوت بود و منافعی از غرب به خطر نمی‌افتاد، شاهد چنین ائتلافی نبودیم و اروپا و آمریکا تنها نشستند و
قتل عام مسلمانان بوسنی را در سارایوو و سربرنیتسا نظاره کردند.
اما با وجود اینکه می‌توان جنگ 1991 خلیج‌فارس را آغاز جهان تک‌قطبی پس از فروپاشی شوروی سابق دانست، باید جنگ گرجستان را پایانی برای نظام تک‌قطبی قلمداد کرد. پس از اضمحلال گفتمان مارکسیستی قدرت نظامی آمریکا با بودجه نظامی سالانه حدود 500 میلیارد دلار و اقتصادی با 14 تریلیون دلار تولید ناخالص ملی که یک‌چهارم کل اقتصاد جهان را تشکیل داده و اقتصاد آمریکا را به بزرگ‌ترین اقتصاد جهانی تبدیل کرده بود و همچنین فقدان قدرت برابری با ایالات متحده، شماری را بر آن داشت که به‌درستی از نظام تک‌قطبی سخن گویند و بعضا حرکت‌های سیاسی و استراتژیک آمریکا در این زمینه اینگونه تفسیر شد که آمریکا تلاش دارد وضعیت موجود نظام بین‌الملل را حفظ کند.اما این شرایط چندان دوام نیاورد و در موقعیتی که پیش‌بینی می‌شد نظام تک‌قطبی چندین دهه به طول بینجامد، این نظام ظرف 20 سال در سراشیبی سقوط قرار گرفته است.
ضعف ایالات متحده برای حفظ نظام تک‌قطبی در بحران گرجستان کاملا مشخص بود. به‌رغم آنکه ساکاشویلی، رئیس‌جمهوری گرجستان و متحد نزدیک ایالات متحده، به‌شدت روی کمک‌های
کاخ سفید حساب کرده بود، واشنگتن هیچ واکنشی در قبال حمله روسیه نشان نداد و تنها به چند اظهارنظر نه‌چندان شدید اکتفا کرد. به واقع عوامل متعددی سبب ترک‌برداشتن دیواره‌های نظام تک‌قطبی و ورود به جهان چندقطبی شده است. تولد قدرت‌های منطقه‌ای و رشد روزافزون آنها، ارتقای جایگاه جهانی قدرت‌های آسیایی نظیر چین و هند و وجود نگرانی مشترک نسبت به تمایلات هژمونیک آمریکا، همه و همه عواملی بودند که بستر را برای عبور از نظام تک‌قطبی به چندقطبی فراهم کردند.
در چنین موقعیتی بسیاری از کشورها برای تعدیل قدرت ایالات متحده کوشیدند و به این منظور با یکدیگر هم‌پیمان شدند. در حال حاضر و در شرایطی که چین و روسیه در تمامی عرصه‌ها برای تعدیل قدرت آمریکا می‌کوشند، قدرت یافتن روزافزون همگرایی‌های منطقه‌ای هم می‌تواند بیش از پیش به بالانس قدرت آمریکا منجر شود.
پیمان شانگهای که چین و روسیه از تاثیرگذارترین اعضای آن محسوب می‌شوند، به خوبی در این مسیر گام برمی‌دارد. اتحادیه اروپا هم تلاش دارد که به بازیگر اصلی در جامعه بین‌الملل تبدیل شود. این در حالی است که مجموع تولید ناخالص چین، اتحادیه اروپا، هند، ژاپن، روسیه و ایالات متحده حدود 75 درصد از کل تولید ناخالص جهانی را دربر می‌گیرد و این مجموعه حدود 80 درصد از مخارج نظامی دنیا را به خود اختصاص داده‌اند.
این ارقام می‌تواند نشانی از چندقطبی بودن جهان تلقی شود. با توجه به اینکه اقتصاد هم یکی از مهم‌ترین مولفه‌های کشور ابرقدرت در نظام تک‌قطبی محسوب می‌شود، بحران مالی شدیدی که گریبان واشنگتن را گرفته، شاهدی دیگر بر کاهش قدرت این کشور و ورود به نظام چندقطبی است. افزون بر این، تقابل قدرت‌های حاضر در نظام بین‌الملل اکنون به اوج خود رسیده است و کشورهایی نظیر روسیه و چین به راحتی به آمریکا باج نمی‌دهند.
نمونه این مساله به‌کرات در شورای امنیت سازمان ملل مشاهده شده است. وتوی قطعنامه علیه زیمبابوه در سازمان ملل که از سوی روسیه و چین انجام شد، نمونه بارزی از این تقابل است. واکنش‌های آمریکا به تحولات جاری هم به‌خوبی نشان می‌دهد که سران کاخ سفید کاملا این مساله را دریافته‌اند. تلاش واشنگتن برای فروش سلاح به تایوان به منظور فشار بر چین و کوشش برای عضویت گرجستان در ناتو در شرایطی که بحث پیوستن تفلیس به ناتو تقریبا منتفی شده بود، بیانگر این مساله است که رقابت قدرت‌ها وارد فاز جدیدی شده است؛ رقابتی که می‌توان آن را اذعان واشنگتن به فروپاشی نظام تک‌قطبی تعبیر کرد.