تكتم نجفي منش
رابطه دختر و پسر، پدر و پسر، برادر و برادر، خانواده‌های مادردار و بی‌مادر و خلاصه یک مجموعه کامل از همه مشکلات ارتباطی درهم و سواکردنی در یک بازار تصویری به نمایش درآمده و در این ترافیک بحران‌های خانوادگی حتما شما هم می‌توانید همزادتان را پیدا کنید. اصلا نگران نباشید. حتی روابطی که در بقیه سریال‌ها هم نمی‌توانید نمونه آن را پیدا کنید، اینجا مطرح می‌شود. سریال«فاصله‌ها» به کارگردانی حسین سهیلی‌زاده توانسته عده زیادی را مقابل جعبه جادو میخکوب کند. هر کسی به زعم خود پایان فیلم را حدس می‌زند اما با این حال قضاوت درباره اینکه این سریال تا چه اندازه توانسته در انتقال صحیح مفاهیم اخلاقی، معرفی شخصیت‌ها، پرداخت صحیح، باورپذیر بودن نقش‌ها و... موفق باشد قدری زود است. اما پخش بیش از 20 قسمت از این سریال هم پیام‌های فرهنگی بسیاری را ارائه داده است که نمی‌توان از آن غافل ماند.
رابطه دختر و پسر، پدر و پسر، برادر و برادر، خانواده‌های مادردار و بی‌مادر و خلاصه یک مجموعه کامل از همه مشکلات ارتباطی درهم و سواکردنی در یک بازار تصویری به نمایش درآمده و در این ترافیک بحران‌های خانوادگی حتما شما هم می‌توانید همزادتان را پیدا کنید. اصلا نگران نباشید. حتی روابطی که در بقیه سریال‌ها هم نمی‌توانید نمونه آن را پیدا کنید، اینجا مطرح می‌شود. سریال«فاصله‌ها» به کارگردانی حسین سهیلی‌زاده توانسته عده زیادی را مقابل جعبه جادو میخکوب کند. هر کسی به زعم خود پایان فیلم را حدس می‌زند اما با این حال قضاوت درباره اینکه این سریال تا چه اندازه توانسته در انتقال صحیح مفاهیم اخلاقی، معرفی شخصیت‌ها، پرداخت صحیح، باورپذیر بودن نقش‌ها و... موفق باشد قدری زود است. اما پخش بیش از 20 قسمت از این سریال هم پیام‌های فرهنگی بسیاری را ارائه داده است که نمی‌توان از آن غافل ماند.نگاهی به موضوع
پیش از هر چیز موضوع کلی این سریال مورد بحث و نقد است چرا که عده‌ای طرح این موضوع و اینگونه مطرح کردن آن را نمی‌پسندند. اما حجت‌الاسلام والمسلمین مرتضی ادیب‌یزدی، کارشناس مذهبی دیدگاه مثبتی به اثرات تربیتی سریال فاصله‌ها دارد و در این‌باره می‌گوید:«شجاعت دست‌اندرکاران مسائل فرهنگی و اجتماعی سازمان صدا و سیما در ورود به این عرصه‌ها که جزو اصلی‌ترین دغدغه خانواده‌ها محسوب می‌شود، ستودنی و قابل تقدیر است. اگر هدایت دختران و پسران در این زمینه از سوی افراد متدین و کارآمد صورت گیرد که به نظام فرهنگی جامعه اشراف دارند و می‌توانند از طریق رسانه ملی با انبوهی از مردم ارتباط برقرار کنند، آن هنگام خیال خانواده‌ها آسوده‌تر است از اینکه خدایی ناکرده نظام‌دهنده این ارتباطات کسانی بیرون مرزها و از سوی رسانه‌های استکباری باشند. با توجه به شرایط حاکم بر نسل جوان ما صدا و سیما باید زودتر از اینها با مهارت‌های تصویری و هنرمندانه در این عرصه ورود پیدا می‌کرد». برخی این سریال را از جمله سریال‌های تربیتی صدا و سیما می‌دانند. دکتر مجید ابهری، کارشناس علوم رفتاری و پژوهشگر آسیب‌های اجتماعی درباره سریال فاصله‌ها می‌گوید:« سریال فاصله‌ها به‌طور کلی در جهت انتقال اهداف تربیتی حرکت می‌کند یعنی 2 دوست رزمنده که یکی همسر خود را از دست داده و دیگری مدتی به دلیل جرائم مالی در زندان بسر برده و آنها با هم نسبت فامیلی دارند و دچار اختلافند. اختلاف رفتاری و سلیقه‌ای والدین با فرزندان جوان که در این سریال هم به نمایش درآمده مشابه اختلاف بسیاری از خانواده‌هاست و راه‌حل‌هایی که در این سریال ارائه می‌شود، می‌تواند در زمینه حل اختلاف خانوادگی مدنظر قرار گیرد».
فرصت بی‌اعتمادی
طهماسب صلح‌جو، منتقد سینما که سال‌ها در کسوت معلم فعالیت کرده و با مشکلات جوانان و نوجوانان از نزدیک آشناست، درباره پیام تربیتی سریال فاصله‌ها می‌گوید:«این سریال تنها خانواده‌ها را از شرایط اجتماعی به وحشت می‌اندازد، اگر پیام این فیلم همین باشد که کارگردان موفق بوده است. پیام این سریال این است که به دیگران اعتماد نکنید».
ماراتن 40 قسمتی‌ها
ملودرام‌های شبانه از تابستان 1385 به بعد در رسانه ملي رخ نشان داد؛ با سریال «نرگس» آغاز شد، با «ترانه مادری» و «رستگاران» ادامه یافت و امسال با سریال‌های«تاوان»، «زیرهشت» و«فاصله‌ها» ادامه یافت. نقطه مشترک همه این سریال‌ها یک نکته است؛ 20، 30 تا 50 قسمت ادامه یافتن. دکتر راضیه محمدزاده، مدرس مهارت‌های زندگی درباره ویژگی سریال‌هایی از این دست معتقد است: «نگاهی که معمولا از نویسندگان و کارگردانان بویژه در مجموعه‌های خانوادگی انتظار می‌رود، نگاه تربیتی است، در حالی که در اين قبيل سريال‌ها مسائل تربیتی چندان مدنظر قرار نمی‌گیرد و شاید برخی موارد به اشتباه برای مخاطب مطرح شود. نخستین مشکلی که در این سریال‌ها دیده می‌شود، کشدار شدن آنهاست. نویسنده و کارگردان می‌توانستند بهترین آموزه‌های تربیتی را در بستر چنین سریال پربیننده‌ای ارائه دهند؛ به این شکل که مشکل خانواده را نشان دهند و حداکثر در 3 قسمت آن را خاتمه دهند این همان کاری است که فیلم‌های تربیتی خانوادگی غرب انجام می‌دهند. اما در این سریال می‌بینیم که مسائل چند خانواده مطرح می‌شود و در هر قسمت مشکلی ارائه می‌شود. اینگونه، مشکل مطرح می‌شود اما راه‌حل نه. در چنین شرایطی«مشکلات» تبدیل به«معضل» می‌شوند که راه چاره‌ای برای آن متصور نیست. به‌عنوان مثال در 30 قسمت به طرح مشکل می‌پردازند و در 2 قسمت آخر سعی می‌کنند حل آن را ارئه دهند. در این صورت نکات منفی و طرح مشکلات در قسمت‌های مختلف و متعدد و آموزه‌های منفی آن در ضمیر ناخودآگاه افراد قرار می‌گیرد که این خود ایجاد خطر می‌کند. با طرح این مشکل در درازمدت این سریال بدون آنكه نويسنده و دست‌اندركاران آن بخواهند به سمت آموزش مسائل منفی حركت می‌کند و حتی چهره‌های منفی با نگاهی حق به جانب نگریسته می‌شوند».
مثبت‌های کم‌رمق
دکتر راضیه محمدزاده، مدرس دانشگاه، بی‌توجهی به جنبه‌های مثبت را یکی دیگر از مشکلات سریال فاصله‌ها دانسته و می‌گوید:«در زمینه الگوسازی، خانواده‌های خوب را نشان نمی‌دهند و اگر هم نشان می‌دهند، کمرنگ و کم‌تاثیر است در حالی که در اين سريال‌ها تاثیر خانواده‌های خوب بر خانواده‌های منفی باید پررنگ و جدی مطرح شود. در همین فیلم چند خانواده خوب دیده می‌شوند مانند خانواده دایی رضا یا خانواده علی؛ فرزند شهید اما این خانواده‌ها و تاثیراتشان هم در حاشیه هستند. این افراد نیز برای ما کلیشه‌ای به تصویر کشیده می‌شوند و به محض اینکه با آنها مواجه می‌شویم، می‌گوییم این فیلم است و واقعی نیست. در حالی که این شرایط در بسیاری خانواده‌ها وجود دارد و چنین خانواده‌هایی تاثیر‌گذار هم هستند. در عوض نقش‌های منفی پررنگ و باورپذیر به تصویر کشیده می‌شود». او به زمان پخش این فیلم هم اشاره‌ای می‌کند:« این سریال ساعت 11 شب پخش می‌شود. به فرض اینکه بچه‌های کوچک‌تر آن را نمی‌بینند اما تکرار آن را چطور؟ بسیاری از بچه‌هایی که نباید با این موضوعات مواجه شوند در ساعت تکرار که زمان پخش برنامه کودک است این فیلم را می‌بینند و فرصتی فراهم می‌شود که کودکان هم با این موضوعات درگیر شوند».
یک کلام از کارگردان
حسین سهیلی‌زاده، کارگردان سریال فاصله‌ها در تشریح تفکر سازنده این سریال می‌گوید:«در این قصه ما روی رابطه‌ها دقت زیادی کرده‌ایم. نمی‌خواهیم بگوییم ارتباط دختر و پسر یا زن و مرد ارتباط غلطی است، برعکس می‌خواهیم بگوییم اگر این ارتباط از راه صحیح اتفاق بیفتد، کارآمد هم هست. اصلا نمی‌شود این 2 بخش صحیح و ناصحیح بودن را از هم جدا کرد. ما «علی» و«ریحانه» را داریم که در دانشگاه با هم رابطه دارند و رابطه‌شان صحیح است. از طرف دیگر«بیتا» و «سعید» را داریم که درگیر رابطه اشتباهی شده‌اند. رابطه«لیلا» و«محسن» هم رابطه نامشروعی نیست چون وقتی به هم می‌رسند، قصد دارند مشکلات هم را برطرف کنند».
دختر مشکلات
یکی از نکات بحث‌برانگیز سریال فاصله‌ها شخصیت‌های آن هستند که هر کدام بخشی از مشکلات خانوادگی را به نمایش می‌گذارند. از نگاه برخی مخاطبان بیشترین ساختارشکنی در این مجموعه توسط بیتا شکل می‌گیرد. دکتر ابهری درباره شخصیت نقش بیتا می‌گوید:«این دختر در یک خانواده آشفته پرورش یافته است. از آنجا که 86درصد نوجوانان و جوانان بزهکار در خانواده‌های متلاشی و آسیب‌دیده رشد یافته‌اند، این دختر هم یک نمونه از آنهاست. بيتا به دروغ سعی می‌کند خود را اصلاح شده نشان دهد، در حالی که کسی که از نظر روانی و رفتارشناسی با این همه دروغ و ناهنجاری رشد یافته اینچنین نمی‌تواند اصلاح شود و در آینده گرفتار مشکل خواهد شد و اصلاح رفتاری این افراد باید به دست مشاوران و متخصصان باشد نه جوانی کم‌‌تجربه و خام». شاید بتوان با تماشای این سریال چنین برداشت کرد که نحوه روابط پسر و دختر و حتی فرزندان با پدر و مادر از دغدغه‌های اصلی کارگردان بوده است. در این باره نظرات گوناگونی مطرح شده است. رضا مدبر، یکی از هزاران ببینده این ملودرام شبانه است که ضمن تشکر از کارگردان سریال، نقدی را وارد می‌کند:«چقدر خوب بود نقش بیتا را دختری قرار می‌دادند که در مقابل شرایط سخت فرهنگی و اقتصادی امروز، مقاومت می‌کرد و حیا و عفت خود را نگه می‌داشت و با مسائلی که بیشتر جوانان با آن دست به گریبانند مبارزه می‌کرد. هستند جوانانی که با وجود فشارهای بسیار اعتقاد و ایمان خود را حفظ کرده‌اند و در مسیر صحیح قدم برداشته‌اند. بهتر است از این سوژه‌ها استفاده کنیم وگرنه نشان دادن بی‌حیایی و بی‌ادبی بیشتر از فرهنگ نادرست و غلط پرده‌برداری می‌کند».
رابطه دختر و پسر؛ اصل ماجرا
سعید با بیتا رابطه دوستانه‌ای دارد؛ رابطه‌ای که گرچه بیتا آن را با هدف ازدواج می‌داند اما در برابر پدر نیز با صراحت می‌گوید مگر همه روابط باید به ازدواج ختم شود؟ از سویی محسن، پدر سعید پس از سال‌ها نامزد سابقش را یافته و می‌کوشد با همراهی او در رفع مشکلات هر دو با جوانانشان بهره بگیرد. رابطه میان بیتا و سعید و این طرف بین لیلا و محسن شکل جدی‌تری به خود می‌گیرد. سعید در مقابل پدر جبهه می‌گیرد و معتقد است اگر ارتباط من پسندیده نیست پس ارتباط شما با لیلاخانم به چه معناست. حجت‌الاسلام والمسلمین مرتضی ادیب‌یزدی، کارشناس مذهبي، در پاسخ به این سوال می‌گوید:«ارتباط محسن با لیلا کاملا در چارچوب مسائل اخلاقی و رعایت موازین اخلاقی است. این ارتباط اصلا قابل نقد برای سعید نیست. سعید می‌خواهد با نقد پدر ارتباطات خود را توجیه کند. ارتباط پدر با لیلا بر اساس شناخت است اما سعید از بیتا شناخت صحیحی ندارد و بسیاری از لایه‌های شخصیتی بیتا برایش مبهم است. شناخت لیلا و محسن دوطرفه است و ارتباط بین آن دو پخته و به اصطلاح روانشناسان بالغ است و از چارچوب اخلاق خارج نشده است. اما این ارتباط اصلا قابل قیاس با ارتباط سعید و بیتا نبوده و این توجیه قابل فهم و استدلال نیست». عده‌ای بر این عقیده‌اند که این سریال خطوط قرمز اخلاقی جامعه را درمی‌نوردد. اما این کارشناس مذهبی ضمن رد این عقیده به نکته‌ای اشاره می‌کند:«عقیده‌هایی از این دست کاملا سطحی است. شما جوانان را چه فرض کرده‌اید. آیا واقعا جوان‌های ما این مسائل را نمی‌دانند؟ امروز اگر قرار باشد پرده‌ها کنار رود و واقعیت افکار و کارهای نسل جوان به نمایش گذاشته شود باید دست سعید را به‌عنوان یک جوان بوسید. این سریال نه‌تنها بدآموزی ندارد بلکه درصد بسیار پایینی از ناهنجاري‌هاي حاصل از ارتباط مخفی جوانان جامعه را به تصویر کشیده است. رسانه ملی با نهایت ادب و رعایت چارچوب‌ها و موازین اسلامی وارد این عرصه شده است».
پدری توانمند یا ...
اما شاید بیش از آنکه تصمیم‌های سعید در این سریال مورد بحث و نظر باشد رفتارها و شخصیت پدر اوست که مخاطبان را به گلایه وامی‌دارد؛ مردی با اعتقادات راسخ مذهبی که به دوستی و رفاقت با فرزندان اعتقاد چندانی ندارد. حجت‌الاسلام والمسلمین مرتضی ادیب‌یزدی درباره نکات قابل توجه در سریال فاصله‌ها می‌گوید:«پدر سعید فردی زیرک و کارآمد است. او نه‌تنها اجازه نمی‌دهد جریانات خارج از اراده او سرنوشت فرزندانش را به دست بگیرد، بلکه کاملا سعی می‌کند بر زندگی‌اش مسلط باشد. محسن زمان زیادی را صرف می‌کند تا به خانه بیتا برود تا هم با توجه به شنیده‌ها قضاوت نکند و هم اینکه سعی در شناخت دیگر زوایای پنهان دختر مورد علاقه فرزندش دارد و این نشان‌دهنده احساس مسؤولیت سنگین او نسبت به فرزندش است. کم‌توجهی به عاقبت آینده رفتارهای فرزندانمان مشکلی بسیار جدی است که متاسفانه در بیشتر خانواده‌ها وجود دارد. این سهل‌انگاری که در نهایت پشیمانی‌های زیادی را به همراه دارد نه‌تنها مورد تایید نظام اخلاقی اسلام و قرآن نیست بلکه در نظام تربیتی اسلام نسبت به آینده و نوع ارتباطات فرزندان بسیار تاکید شده است. والدین باید به‌گونه‌ای نسل جوان خود را زیر نظر داشته باشند که به شخصیت و غرور آنها لطمه‌ای وارد نکنند. در این سریال پدر خانواده توانسته 2 پسرش؛ سعید و وحید را به نوعی تحت کنترل بگیرد. شاید وقتی سعید متوجه فساد بیتا شود از پدر عذرخواهی کند. او هرچند دیر اما متوجه می‌شود که تشخیص پدر به مراتب از تشخیص او حکیمانه‌تر، جدی‌تر و راهبردی‌تر بوده است». سریال فاصله‌ها هنوز به پایان راه نرسیده اما تاکنون هم نگاه‌های مختلفی را در عرصه فاصله میان نسل‌ها و دلایل آن بیان کرده است اما به نظر می‌رسد برای حل مشکلات اجتماعی امروز ابتدا باید مشکلات موجود را به‌عنوان مشکل بپذیریم آنگاه برای حل آنها اقدام کنیم، گرچه طرح هنرمندانه از آسیب‌های طرح چنین مسائلی می‌کاهد.